Jwma, 22 Naurız 2019
Mäñgilik el 1084 65 pikir 27 Qaraşa, 2018 sağat 09:49

Otan tarihı – ruhani jañğıruımızdıñ qaynar közi

Memleket basşısı Nwrswltan Nazarbaevtıñ «Wlı dalanıñ jeti qırı» attı maqalası, «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» bağdarlamalıq maqalasınıñ jalğası retinde onıñ jaña qırların ayqındap, tarihi sananı jañğırtudıñ joldarın körsetedi.

«Wlt tarihındağı keñistik pen uaqıt» jäne «Tarihi sananı jañğırtu» dep atalatın eki bölimnen twratın maqalada Memleket basşısı wlttıq tarihımızdı ejelgi zamannan qarastırıp, onıñ twjırımdamasın naqtılauğa şaqıradı. Bwl kürmeudi şeşu üşin tarihımızğa ğılımnıñ  bügingi jetistigi twrğısınan qarap, bwrınğı europocentristik közqarastardan arılıp, bizdiñ wltımızdıñ arğı dañqtı tarihın taldap oqıtuğa şaqıradı. Mädeni mwra, Tarih tolqınında, Ruhani jañğıru bağdarlamaları bastalğalı jastardı wmıtılıp bara jatqan öz halqımızdıñ älemdi tañ qaldırğan ruhani jäne materialdıq mädenietimizdiñ ülgileri qızıqtıruda. Osınıñ barlığı jastarğa estetikalıq jäne patriottıq tärbie berudiñ qwralı.

Tarihtıñ tärbielik rolin erte tüsingen eldiñ biri – Germaniya. HİH ğasırdıñ basında bwl sayasi jağınan bıtırañqı, şaruaşılığı meşeu el bolatın. Az uaqıtta sayasi toptasıp, Europanıñ  aldıñğı qatarlı elderdiñ qatarına qosıluı nemis halqınıñ wlttıq sanasınıñ oyanuına baylanıstı edi. Wlttıq ideologiyanıñ qalıptasuına nemis halqınıñ wlttıq sanasınıñ oyanuına baylanıstı edi. Wlttıq ideologiyanıñ qalıptasuına birde-bir äser etken faktor ärine nemis tarihşılarınıñ janqiyarlıq eñbeginiñ arqası edi. Nemis mektepterindegi wlttıq tarihtı oqıtudı jolğa qoyu, universitetti tarihi bilimdi reformalau is-şaraları öz jemisin berdi. HİH ğasırdıñ orta şeninde nemistiñ tarih ğılımı bükil Europadağı aldıñğı qatardağı ğılımdar qatarına köterildi. Al endi kelesi HH ğasırdıñ 30-40 jıldarı nemis wl'şıldığı şekten şığıp, bükil örkenietke qauip töndirgeni mälim. Sondıqtanda tarih päniniñ tärbie berudegi mümkinşiligin rettep otıratın tiimdi mehanizm qajet. Tarih päniniñ bağdarlaması da, onıñ oqulığı da, bwl pännen sabaq beretin mwğalim – oqıtuşılardıñ biliktiligi, bilim deñgeyi, wlttıq közqarası memlekettiñ qamqorlığında, baqılauında boluı qajet.

Dästürli qazaq qoğamında jas wrpaqqa tärbie beru processinde olarğa tarihi bilim beru negizgi mindet bolıp esepteldi. «Jeti atasın bilmegen jetesiz» degen qanattı söz osı uaqıtta tusa kerek. El Prezidenti Nwrswltan Nazarbaev «Qazaq bolmısınıñ kelesi bir erekşeligi – onıñ tarihşıldığı. Qara halıqtıñ tarihtan habardığı meylinşe joğarı bolğan. Kerek deseñiz, bilim instituttarınıñ damığan jüyesi bar bügingi bügingi künniñ özin bwrınñı qazaqtardıñ sanasındağı jappay tarihşıldıqpen salıstıruğa bolmaydı» dep jazdı.

Tarihi bilimi bar azamattıñ mädenietti, bilimdi, jan-jaqtı adam bolıp ösetindigi belgili. Öz halqınıñ tarihın bilgen jas öskin elin süygen, halqınıñ qamın oylağan, jeriniñ jañaruı, güldenui jolında küresker bolıp qalıptasadı.

Qorıta aytqanda, tarihi bilim qoğam müşesiniñ  azamattıq közqarasınıñ qalıptasuına äser etedi. Jaña jağdayda tarih ğılımınıñ aldındağı maqsattar men mindetter şaş etekten. Osı jerde akademik M.Q. Qozıbaevtıñ: «Tarihşıdardıñ öz halıqıñ aldındağı qarızı belşeden»– degen sözi eske tüsedi. Al tarihşılar qoğam aldındağı qarızın da parızın da tolığınan öteri anıq.

HVIII ğasırda qazaq eli eki birdey jaudan qorğandı. Däl osı däuirde halıqtı otan süygiştik ruhta tärbileu, oğan tarihi mağlwmat beri kürestiñ negizgi formasına aynaldı. Ökinişke oray orıstıñ, joñğardıñ, qıtaydıñ ıqpalında qalğan aymaqtarda halıq öziniñ tarihi jadınañ ayırıla bastadı. Jat jerlik ğalımdar qazaq tarihın bwrmalap, oğan tüzetu engizip, halqımızdıñ ötkeni jöninde öz nwsqaların jazdı. Söytip halıq arasında jalğan tarihşılıq payda boldı.

Endeşe, bizdiñ töl tarihımızğa oñ közqaras qajet. Köp qırlı äri auqımdı tarihımızdı dwrıs tüsinip, qabılday biluimiz kerek. Prezident atap körsetkendey, bwl basqa halıqtardıñ rolin tömendetip, özimizdiñ wlılığımızdı körsetu üşin jasalmaydı. Eñ bastısı, biz naqtı ğılımi derekterge süyene otırıp, jahandıq tarihtağı öz rolimiz ben ornımızdı bayıppen äri dwrıs payımdauğa tiispiz.

Prezident atalğan maqalasında tarihtıñ tüyindi mäselelerin köpşilikke tüsindiru maqsatında Wlı dalanıñ jeti qırına toqtaladı. Bwl aytılğandardıñ barlığı da bizdiñ jerimizdiñ materialdıq mädenietinen bastau aladı, endeşe bizge jat emes.

Mısalı, atqa minu mädenieti men jılqı şaruaşılığı jer jüzine Wlı daladan tarağanı tarihi aqiqat. Bizdiñ ötkenimizdiñ barlığı da atpen baylanıstı. Qazaqtıñ osınday ülken territoriyasın wrpaqtarına saqtap qaluda salt attı batırlardıñ mañızı erekşe zor emes pe?! Maqalada aytılğanday, bizdiñ Wlı dalada ejelgi metall öndirudiñ oşaqtarınıñ biri boldı. Söytip, tarihtıñ jaña däuiriniñ jaña paraqtarı aşıldı.

Köne qazaq jeriniñ ğılım üşin de, örkeniet üşin de auız toltırıp aytatınday jetistikteri barşılıq. Onıñ jarqın körinisi, körkem bolmısı men ruhani baylığınıñ ayşıqtı belgisi — «añ stili» öneri. Sonımen qatar — 1969 jılı Esik qorğanınan tabılğan — Altın adam. Keyin baytaq dalamızdıñ basqa öñirlerinde de osınday jädigerler köptep tabıldı. Türki qauımı wlan-ğayır dalada köşpeli jäne otırıqşılıq örkenietin qalıptastırdı. Öner men ğılımnıñ, saudanıñ ortalığına aynaldı. Maqalada Elbası jetistikterdi ayta kelip, bwl türki älemi düniejüzilik örkenietke Äbu Nasır Äl-Farabi, Qoja Ahmet YAssaui, tağı basqa wlı oyşıldardı qalıptastırğanın atap körsetedi.

Köşbasşımız Wlı dalanıñ tağı bir maqtanışınıñ qatarına – Wlı Jibek jolın qosadı. Ol wlıstar men elder arasındağı älemdik özara tauar aynalımı men halıqtar ıntımaqtastığın damıtuğa negiz bolğandığın aytadı.

Elbasınıñ atalğan maqaladağı eñ bastı köñil bölgen mäselesi – tarihi sananı jañğırtu. Prezident  onı birneşe iri jobalar arqılı damıtu qajet dep sanaydı. Ol jobalardı tömendegişe körsetip bergen: Arhiv – 2025; Wlı dalanıñ wlı esimderi;  Türki äleminiñ genezisi; Wlı dalanıñ ejelgi öner jäne tehnologiyalar muzeyi; Dala fol'klorı men muzıkasınıñ mıñ jılı; Tarihtıñ, kino öneri men televiziyadağı körinisi.

Bwl atalğan jobalar bizdiñ elimizdiñ tarihi jılnamasındağı aqtañdaqtardı qayta qalpına keltiruge jol aşqan 2003 jılı jariyalanğan «Mädeni mwra» bağdarlamasınıñ jalğası bolıp tabıladı.  Elbasınıñ joldauımen qabıldanğan «Mädeni mwra», «Ruhani jañğıru» jäne «Wlı dalanıñ jeti qırı» bağdarlamaları qazirgi Qazaqstannıñ älemdik örkendeuiniñ däleli.

Sonday-aq, ol Prezidenttiñ «Bolaşaqqa bağdar: ruhani jañğıru» bağdarlamalıq maqalasında aytılıp, bügingi küni kezegimen, retimen jüzege asırılıp jatqan ruhaniyat salasındağı igi isterimizdiñ de jalğası. Osı bağdarlamalar jüzege asqan uaqıtta Türki jwrtşılığınıñ, türki äleminiñ düniejüzilik örkenietke qosqan ülesin sezinedi, tarihtağı bizdiñ Wlı twlğalarımızdı basqa wlttar men wlıstar halqı da biletin boladı. Sonday-aq, bizdiñ jas wrpaqqa otan süygiştikke tärbieleuge, tarihi bilimdi däripteuge, Qazaqstanda turizmdi damıtuğa ülken mümkindikter jasaydı. Bağdarlama halıqtıñ gumanistikalıq kursı jäne potencialın körsetip, onıñ tarihi täjiribesin bayıtıp, bolaşaqtıñ senimdi tiregi bolmaq.

Joğarı bilimdi äri ruhani bay adamdar ğana zamannıñ jaña talaptarına der kezinde jauap qatıp, dwrıs şeşim qabılday aladı. Memleket basşısınıñ bwl maqalası wltımızdıñ öz ruhani qwndılıqtarın qwrmetteuge, sıylauğa, ayalauğa jäne tanıp-biludi damıtuğa bastama bolatın bağdarlama.  Bwl maqalada tarihi, tärbielik, qoğamdıq-sayasi jäne mädeni ağartuşılıq bağıttağı mañızdı jobalarğa qatıstı qabıldanar naqtı qadamdar körsetilgen. Olardıñ ärbirine ülken jauapkerşilikpen qarauğa tiispiz.

Samat Eskaliev

Q. Jwbanov atındağı öñirlik memlekettik universiteti, tarih ğılımdarınıñ kandidatı, docent

Abai.kz

65 pikir