Senbi, 2 Mamyr 2026
Janalyqtar 2458 0 pikir 14 Mausym, 2009 saghat 20:05

Ayjan KÓShKENOVA. Ortalyqaziyalyq alauyzdyq

Ekonomikalyq daghdarys ayasynda Ortalyq Aziya elderi arasyndaghy bәsekelestik kýsheyip, aimaqtyq daular Órshy beredi dep topshy¬laydy sarapshy¬lar. Múnday alauyzdyq nege soqtyrady?
Altau ala bolsa, auyzdaghy ketedi...
Álemdi jaylaghan ekonomiy¬kalyq dagh¬darys jaghdayynda Or¬talyq Aziyadaghy resurstary bar elder ózderining rólderin kóteruge jandaryn salady dep topshy¬laydy Reseyding ózekti halyq¬aralyq mәseleler institutynyng TMD ortalyghynyng jetek¬shisi Sergey Jilisov «Ayqyn» ga¬zetine. Onyng aituynsha, qazir 90-shy jyldardyng ortasynda Kas¬piy manynda payda bolghan ýlken oiynnyng jana tolqyny bastal¬dy. Aymaqqa degen qyzyghushylyq qayta jandanyp, iri derjavalar Baku, Astanadan asyp, Ashhabad pen Tashkentke kóz tigude. «Búl resurstar aimaqtaghy elderding ózara yntymaqtastyghyn arttyra ma, әlde qarym-qatynastaryn shiyelenistirip, su resursta¬ry, kóshi-qon mәseleleri tónireginde daulardy ushyqtyra ma?» deydi reseylik sarapshy. Onyng pikirin¬she, «búl elderdegi ekonomikanyng bir tiptiligi eriksiz olardyng ózara bәsekelestigine iytermeleydi. Osy¬nyng bәri aldaghy onjyldyqta kórinis bermek».

Ekonomikalyq daghdarys ayasynda Ortalyq Aziya elderi arasyndaghy bәsekelestik kýsheyip, aimaqtyq daular Órshy beredi dep topshy¬laydy sarapshy¬lar. Múnday alauyzdyq nege soqtyrady?
Altau ala bolsa, auyzdaghy ketedi...
Álemdi jaylaghan ekonomiy¬kalyq dagh¬darys jaghdayynda Or¬talyq Aziyadaghy resurstary bar elder ózderining rólderin kóteruge jandaryn salady dep topshy¬laydy Reseyding ózekti halyq¬aralyq mәseleler institutynyng TMD ortalyghynyng jetek¬shisi Sergey Jilisov «Ayqyn» ga¬zetine. Onyng aituynsha, qazir 90-shy jyldardyng ortasynda Kas¬piy manynda payda bolghan ýlken oiynnyng jana tolqyny bastal¬dy. Aymaqqa degen qyzyghushylyq qayta jandanyp, iri derjavalar Baku, Astanadan asyp, Ashhabad pen Tashkentke kóz tigude. «Búl resurstar aimaqtaghy elderding ózara yntymaqtastyghyn arttyra ma, әlde qarym-qatynastaryn shiyelenistirip, su resursta¬ry, kóshi-qon mәseleleri tónireginde daulardy ushyqtyra ma?» deydi reseylik sarapshy. Onyng pikirin¬she, «búl elderdegi ekonomikanyng bir tiptiligi eriksiz olardyng ózara bәsekelestigine iytermeleydi. Osy¬nyng bәri aldaghy onjyldyqta kórinis bermek».
Sarapshynyng oiynsha, әzirge aimaq¬taghy integrasiya turaly emes, belgili bir dauly mәseleler boyynsha kelisim turaly ghana aitugha bolady. Sebebi múndaghy dau-damaylardyng sany artyp, sapasy jaghynan olar jyldan-jylgha kýrdelenip barady. «Eko¬nomikalyq damudaghy qayshy¬lyqtar, sayasy yntymaqtastyqtyng joqtyghy, әr memleketting әrtýrli blokqa kirui, әr- qaysysy ózinshe postkenestik emes elderden qoldau tabugha tyrysulary olardyng yn¬tymaqtastyghyn arttyrmaydy», – dep topshylaydy sayasattanushy. Onyng sózine qaraghanda, qazir «barlyq Ortalyq Aziya elderi jan-jaqqa bytyrap qashuda». «Bireu – Qytay jaqqa qarasa, endi biri – Europadan, AQSh-tan, ýshinshisi – Reseyden kómek kýtedi. Olar kezinde Ukraina preziydenti onbay tayaq jegen «kóp vektorly» sayasatty ústanady. Aymaqtaghy әr el: «Qay jaq tiyimdi?» dep qiyn ekonomikalyq jaghdayda «tal qarmauda», – deydi Jilisov.
Degenmen «Ortalyq Aziya elderi arasynda bәsekelestik te, ynty¬maqtastyq ta bar. Búl ekeui de ai¬maqtyq kooperasiya ýshin manyz¬dy», – dep esepteydi Germaniya ha¬lyqaralyq sayasat pen qauipsizdik instiy¬tutynyng sa¬rapshysy Andrea Shmits. Onyng oiynsha, qarjy daghdarysy aimaqtaghy barlyq el¬derge, onyng ishinde әlemdik qa¬uymdastyqqa kóbirek engen Qa¬zaqstangha ýlken әser etedi. Nemis sarapshysy osynday jaghdayda aimaqtyq kooperasiya, yaghny ózara kómek auqymy nasharlay beretindigin payym¬daydy.
«Ortalyq Aziya halqy qosyl¬ghysy ke¬ledi, biraq biylerining birikkisi joq», – dep topshylaydy «Mysli» jurnalynyng bas redak¬tory Seydahmet Qúttyqadam. «Sebebi aimaqtaghy elder arasyn¬da ózara baqta¬lastyq kýshti. Árkim kósem bolghysy keledi». Búl, onyng pikirinshe, aimaqqa ansary aughan, onyng birikkenin emes, bó¬lingenin kýitteytin ýlken derja¬valar ýshin tiyimdi. Múnday jagh¬dayda aimaqtaghy elderding resurs¬tary «ústaghannyng qolynda, tis¬tegenning auzynda ketui» mýmkin.
Qazirgidey qarjy qiyndyghy jaghda¬yynda sarapshylar aimaq¬taghy әleumettik-ekonomikalyq ahual nasharlap, túraqsyz¬dyq qaupi tónetindigin, ekstremizm asqy¬nyp, esirtki tasqyny kýshe¬yetindigin bol¬jap otyr. Aymaq¬ty aman saqtaudyng jal¬ghyz joly – integrasiya.
Tórteu týgel bolsa, tóbedegi keledi
Qazaqstan Ortalyq Aziya odaghyn qúru turaly bastama kóter¬gen. Byltyr Qa¬zaq¬stan Preziydenti Núrsúltan Nazarbaev qyrghyz basshysymen kezdesu barysynda múnday odaqtyng aimaqtyng әlem memleket¬teri aldyndaghy abyro¬yyn arttyratyndy¬ghyn aitqan. Sebebi Europa Aziyanyng tabighy resurstary men adam kapitalyna múqtaj bolsa, Aziya Europanyng jogharghy tehnologiyasyna zәru.
Ortalyq Aziya odaghyn qúru basta¬masyn barlyq elderding birdey qolday qoymauynyng sebebi – әr elding ekono¬mikalyq egoiyz¬minde jatyr dep esepteydi resey¬lik sarapshy Jilisov.
«Biz kýshimizdi biriktiruge ty¬rysamyz. Biraq aimaqtyng sayasy elitasy әzirge әr¬týrli sebep¬ter¬men bizding úsynysymyzdy onsha qoldap otyrghan joq», – deydi Qa¬zaqstan Preziydenti janyndaghy Qazaqstan strategiyalyq zertteu¬ler institutynyng diyrektory Bolat Súltanov. Biraq onyng sózine qaraghanda, «eger aimaq elderi oghan dayyn bolmasa, Qazaqstan integrasiyanyng basqa formalaryn tabady». Búl rette sarapshy Resey, Belorussiyanyng qaty¬suymen EurAzEQ ayasynda yntymaqtasu¬dyng tiyimdi ekendigin eske salady. 2011 jyly shildening 1-i kýni Keden odaghy tolyqqandy iske qosyla bastamaq. «Keden oda¬ghy – Or¬talyq Aziya elderin Euraziya kóleminde biriktiretin magnitke ainaluy tiyis», – deydi Súltanov.
Aymaqtaghy integrasiyany ekonomiy¬kalyq yntymaqtastyq¬ty kýsheytuden bastau kerektigin Seydahmet Qúttyqadam da aityp otyr. Byltyr Qazaqstan elde Ortalyqaziyalyq ekonomikalyq odaq qúrugha arnalghan halyq¬aralyq forum ótkizudi jospar¬laghan. Sebebi 55 million adam túratyn aimaq – orasan zor ry¬nok. «Bizde qazba baylyqtar bolsa, Ózbek¬standa – jemis-jiydekter, Týrikmenstanda gaz bar. Suymyz, jerimiz – ortaq. Ortalyq Aziyanyng odaghy boluy tiyis», – deydi sayasattanushy. Oghan qosa aimaqtaghy elder¬ding sayasy mentalidyghy, tarihy, órkeniyeti, ekono¬mikasynyng úqsastyghy ózara birigudi jedeldetedi.
Integrasiyanyng «әrtýrli baspaldaqpen, kezen-kezenmen ótkeni jón» dep sanaydy Bolat Súltanov. «Bizding odaqtasu jay¬ly úsynystarymyzgha Tәjikstan men Qyr¬ghyzstan meylinshe qúlaq týredi dep oilaymyn. Mýmkin, osy jolmen integra¬siyagha Ózbekstan men Týrikmenstan da qosylatyn shyghar», – deydi sarapshy. Sebebi onyng oiynsha, Ortalyq Aziya mәse¬lelerin bir elding kýshimen sheshu mýmkin emes. Qazaqstan ortaq mәselelerding újymdyq formada, teng qúqyqtyq jaghdayda, әr jaq¬qa tiyimdi týrde sheshiluin qoldaydy.

 


Ayjan KÓShKENOVA
«Ayqyn» gazeti, 11 mausym 2009 jyl

0 pikir

Ýzdik materialdar

Ádebiyet

Ólgen kitaptar

Túrdyhan Aydarhanúly 516
Abay múrasy

Ghylymgha qiyanat emes, ghylymgha ýles qajet aghayyn!

Gýlsim Ótepova 498
Áne, kórding be?

Amerikanyng qarjylyq jýiesin kimder ústap túr?

Beysenghazy Úlyqbek 491