Senbi, 20 Şilde 2019
Alaşorda 7937 214 pikir 25 Aqpan, 2019 sağat 11:31

Bekswltan Nwrjekewlı. Bir äripten adasqan tarih

Äñgime Şıñğıs han jayında. Tarihtı adastırğan äribimiz – «ñ».

Osekeñ – Ospanhan ağamız – bwl äripke söz basında keletin bir söz tauıp bergen, ol – Ñöñ, aysberg. Şıñğıs han tarihı da tap sol ñöñge wqsaydı: betinde – bir ötirik, astarında adam adasatın ayla-şarğı. Şıñğıs han jayındağı bükil tarihtı büldirip jürgen «ñ» äribi eñ äueli «moñğol» sözinde bolıp, odan «moğol» sözi payda bolğan ba älde kerisinşe me? Sodan barıp «Şıñğıs han moñğol ma, moğol ma?» degen swraq tuındaydı.

Moñğol qay tilde söyleydi, moğol qay tilde söylegen? Al Şıñğıs han men onıñ wrpaqtarı qay tilde söylegen? Oğan dälel, kuä bar ma? Bar bolsa, käne?

Şıñğıs han moñğol bolsa da, moğol bolsa da, tuıp-ösken jerin tarih däl, dälelmen ayttı ma?

Käzirgi «moñğol» dep jürgen halıqtı bwrın qazaq «oyrat» degen. Oyratqa şoros, hoşouıt, dürbit, torğauıt taypaları jatadı. Qazaq olardı «qara qalmaq» dep atağan. Al halha taypasın «qwba qalmaq» atağan. Sonda bükil moñğoldıñ jalpı atı – qazaq üşin tek qalmaq.

Qazaq pen qalmaq 250 jıldan astam soğısıptı. Biraq qazaq qara qalmaqtı da, qwba qalmaqtı da eşqaşan moñğol da, moğol da demegen.

Endi kuäge tarihi derekterdi tartayıq.

Birinşi kuä – Plano Karpini. Kitäbiniñ atı – «Istoriya mongalov». Biz bwl kitäptiñ  1993 – jılı Almatıda «Ğılım» baspasınan şıqqan nwsqasın negizge alamız.

Tarihtan belgili, Şıñğıs han 1227 – jılı qaytıs bolğan. Al italiandıq Karpini ol qwrğan memleketke 1245 – jılı jazğıtwrım kelip, 1246 – jılı küzdiñ soñında qaytadı. Bwl kez – eldi Şıñğıs hannıñ wrpağı Küyik han basqarğalı jatqan kez. Şıñğıs han ölgeli bar-joğı 18 (on segiz) jıl bolğan.

Ol äueli Şıñğıs hannıñ nemeresi Batu hannıñ wlı Sartaqtıñ auılına keledi. «Batu» sözi qazaqtıñ «qatu», «wtu», «basu» sekildi sözderiniñ jasalu jolına wqsas jasalıp, batıl degen mağına beredi. Al Sartaq – «sarı» jäne «taq» sözderinen qwralğan qos tübirli türik sözi, ündestik zañına säykes ortadağı «ı» dıbısı aytılmaydı, käzir de qazaqtar «sarğaldaq», «sartöbe», «sarjaylau» dep, ortadağı «ı» dıbısın qaldırıp söyleydi, qaldırıp jazadı.

Karpini kitäbiniñ ataluındağı «moñğal» sözi tüpnwsqada da solay ma älde audarmaşı  özgertken söz be, onı men bilmeymin.

Batu ordası Itil özeniniñ boyında ekeni aytıladı. Onıñ qazaqşası – Edil. Ol – ejelden türik sözi, «ağıl-tegil», «mol» sözimen tektes.

Al Karpini kele jatqan wlı qağannıñ mekeni nayman men wyğırdıñ şegarasında. Edil men osı eki arağa onıñ biligi jürip twrğan. Demek bwl ölkeniñ şegarasın belgilegen adam – Şıñğıs han. Ol – qağan Küyik pen Batu hannıñ atası. Ol şegara bwl künde biraz tarıldı, alayda negizi Qazaqstan Respublikasında saqtalıp qaldı.

«Şıñğıs» söziniñ törkini moñğol tilinde anıqtalmaydı. Al onıñ qazaq tilinde «Şıñqwz» ekenin, äri şıñday biyik, äri qwzday tereñ degen mağına beretin söz ekenin  1776 – jılı jazılğan «Tüp-twqıyannan özime şeyin» attı kitäbinde Qazıbek bek Tauasarwlı jazsa (1993 – Almatı, 85 – bet), eki jüz jıldan keyin onı Säken Seyfullin de jazadı.

«Qazaq tarihınan qısqaşa mağlwmat» degen eñbeginde Säken Seyfullin: «1206 – jılı özine Şıñğıs han degen at alğan. Şıñğıs hannıñ tuma atı – Temuşın (Temirşıñ) eken...

1206 – jılı Temirşıñ ru bastıqtarın şaqırıp qwrğan ülken jıyılısında (qwrıltayında) jiılıp otırğan topqa şığıp söz söylep: «Temirşıñ han endi kişkene han emes, bwl endi wlı, biik han boldı. Köktegi täñirdiñ ämiri boyınşa, mwnıñ esimi endi «Şıñ-qwzhan» bolsın!» – dep jar salğan Qoñırat ruınan Meñleke balası «Täñiri bwtı» atanğan Kökşe degen baqsı Şıñğıs (şıñ-qwz) äskeriniñ bastığı bolğan. (Almatı, 2007, «Qazığwrt» baspası, 7 – tom, 13, 14 – bet ).

Mwnı aytqanda Qoñırat Kökşe baqsı, ärine, moñğolşa emes, türik tilinde söylegen. Sebebi Qoñırat – qazaq taypası. Moñğol tilinde «şıñ» da, «qwz» da – «orgil» (361, 195 – bet). Bwl derekti men  1977 – jılı Ulaan baatar qalasınan şıqqan «Qazaqşa – moñğolşa sözdikten» alıp otırmın. Alda da söytem.

Jäne bir bası aşıq närse: Qoñırattar eşqaşan moñğol moñğol bolğalı moñğol jerinde twrğan emes. Al sondıqtan Qoñırat Meñlekeniñ moñğol jerindegi Şıñğıs hanğa qalay äke bolıp jürgenin (Esugey ölgen soñ Öleñ soğan tigen) elestetudiñ özi mümkin emes.

Küyik bilegen jerde qalalardıñ joq ekenin ayta kelip, tek Karakaron degen ğana qalası bar, biraq biz onı körmedik, jartı kündik jerden janınan ötip, imperatordıñ Sır – Orda atalatın bastı sarayına keldik deydi Karpini (22 – bet).«Karakaron» dep otırğanı, ärine, Qaraqorım. «Qara» degen – moñğolşa «har» (177 – bet), qorım – saga (190 – bet). Demek bwl qala moñğoldiki emes. Öytkeni «qara» da,  «qorım» da qazaqtıñ sözi: qara – tüsti bildiredi, qorım – tau betkeyindegi bir-birimen birikpegen wsaq tastıñ jiıntığı.

Şıñğıs ta, onıñ wrpaqtarı da moñğol bolsa, nege ortalıq qalasınıñ atın moñğolşa qoymay, qazaqşa atağan degen swraq öz-özinen tumay ma?

«Sır – Orda» dep otırğanı, ärine, Sarı – Orda. Öytkeni Karpinidiñ osı kitäbin qıtayşadan audarğan Tileuberdi Äbenaywlı «Sarı – Orda» dep dwrıs audarğan            (Plano Karpini «Moñğal tarihı», Almatı, «Şapağat – nwr» baspası, 2013 – jıl, 20 – bet).«Sarı» degendi moñğoldar «şar»  (265 –bet ), «ordanı» «ord» deydi eken   (235 – bet). Demek  bwl da moñğoldıñ sözi emes, qazaqtiki.

Osı Sır – Orda twrğan elde şoşqa degen mülde joq deydi Karpini (24 – bet). Qazaq şoşqanı küni büginge deyin baqpaydı.

Edil men Sarı – Orda arasındağı eldi Karpini «tatarı» dep ataydı. Üylerinde qwlpı bolmaydı deydi (31 – bet). Jäne olarda nan joq dep jazadı. Ülkendi sıylau bwl elde bastı salt, ülkendi sıylamağandı jazalaydı deydi (32 – bet). Qız da, äyel de atqa minetinin aytadı. Üyge tabaldırıqtı basıp kirgen adamdı ölim jazasına kesedi deydi.

Bäri – qazaqqa tän ädet.

Bwl ara bir kezde «mongal» atalğan, onda tört halıq twrğan, birinşisi – ieke mongal, yağni wlı mongal; ekinşisi – su – mongal, olar özin «tatar» dep ataydı, «tatar» atalatını su boyında twradı, üşinşisi – merkit  ataladı, törtinşisi – mekrit nemese su – tatar deydi     (33 – bet). «Kereyit» degendi Karpini «mekrit» dep otırğan bolu kerek.

«Ieke» dep otırğanı – köne türik sözi, «ülken» degen mağına beredi, käzirgi kezde ülken kisilerdiñ atına qwrmet retinde qosılıp aytıladı: Twrğandı Twr-eke, Nwrlandı Nwr-eke deymiz, t.s.s. Al ol kezdegi «su» men käzirgi «sudıñ» ayırması joq, Karpinidiñ «vodyanıe mongalı» degeni – oğan dälel. «Su» degendi moñğoldar «us» (278 – bet) deydi. Sudı köne türikter de «us» degen. Şıñğıs han ieke moñğal eken. «Olar özin «tartar» dep atağan», – degendi de aytadı Karpini.

«Tatar» degendi «tartar» deuşiler tarihta bar. Sözdiñ qwrılımı men tegi jağınan bwl eki söz de türik sözi. Tartar, wrsar, qwrtar, tatar, satar, jatar degen sözderdiñ qwrılımı – bir. «Tartar» degen tartıp aludı bildirse, «tatar» degen däm tatudı añğartadı. Däl mağınası bügingi künde kömeskilengen.

Imperator, yağni Küyik qağan salğan qala Omıl, yağni Emil atanıptı (34 – bet). Bwl da köne türik sözinen twratın söz, «emu» sözimen törkindes. Küyik han «bükil tatardı özine qwl qılıp aldı» deydi Karpini (34 – bet).

Äskeri terminderdi Karpini tüpnwsqada qalay jazğanı belgisiz, audarmada onbası, jüzbası, mıñbası jäne tümenbası dep orısşa berilgen. «Tümendi» «t'ma» depti. «Tım köp» degen mağına beretin bwl söz – orıs tilinde büginge deyin «t'ma».

«Tatarı yavlyayutsya vladıkoy nad jitelyami», – deydi Karpini (50 – bet). Onıñ jazuına qarasaq, mwndağı jerdiñ qojası – tatarlar, al monğaldar – olardıñ  basşısı. Demek tatar men monğal – birtektes halıq.

«Tatarlardıñ oyı, qoldarınan kelse, jer jüzin bağındırıp alu», –  deydi Karpini         (52 – bet ). Birese «tatar» dep, birese «moñğal» dep jürgenimizdiñ tübi bir-aq halıq ekeni osıdan-aq körinip twrğan joq pa?

Küyik hannıñ Batudan joğarı ekenin ayta kelip, «na ih yazıke imenuyuşeysya Kan, Kuyuk», – deydi (53 – bet). «Kan» degeni, ärine, «han», bwl aradağı ütir – audarmaşınıñ nemese baspanıñ qatası. «Han Küyik» qoy, biri – lauazımı, biri – atı. Bwl ekeui de äli künge deyin qazaqtıñ sözi. Demek ol til – türik tili, onıñ işinde käzirgi qazaqtıñ bwrınğı tili. Küyikke til qatqısı kelgender: «Küyik!» – dep atın atamay, «Han!» – dep lauazımın qosa söylegen ğoy.

«Rus jeriniñ köbin tatarlar qırdı», – deydi Karpini (59 – bet). Demek orıstardı bilegen käzirgi moñğoldar emes, monğal men tatarlar. Olar bilegen jerde tört ülken özen barı aytıladı: Dnepr, Don, Volga, YAik. «Dnepr» söziniñ törkini «nöpir» sözi bolar dep oylaymın, ağısı qattı bolsa kerek, al «Don» dep otırğanı – Döñ, türik sözi (qazaq). «Volga» degeni, sirä, audarmaşınıñ sözi, ol kezde ol özen Edil (Itil) atalğan. Al «YAik» degeni – Jayıq. Tört özenniñ birde-biri käzirgi moñğol halqınıñ tilinde atalmağan.

«Batu oçen' milostiv k svoim lyudyam», – deydi (63 –bet).

«Kangit jerine keldik», – dep (63 – bet), YAnkint, Barhin, Ornas attı mekenderdi ataydı  (64 – bet) «Kangit»  qañlı  bolsa,     YAnkint – Jankent, Barhin – Barşın,   Ornas – Ornas bolar. Bäri de ejelgi qazaq sözderi.

Karpinidiñ jazğandarın mwqıyat qarap otırsañ, ol käzirgi Moñğol halıq respublikasınıñ jerine jetpey, Sarı – Ordadan qaytqan. Jer-su ataularınıñ bäri köne qazaq tilinde. Bwl ne sonda? Bizdiñ qatelik pe, tarihtıñ qateligi me? Älde Şıñğıs han ölgeli bergi on segiz jıl işinde bükil moñğol tez arada türiktenip ketken be?

Karpini Küyikti wlı qağan saylau räsimine qatısadı. Onı qağan saylaytın küni qattı bwrşaq jauıp, saylau kelesi künge qaldırıladı.

Osı arada audarmaşınıñ til bilmeuşiligi şındıqtı qalay büldiretinine köz jetkizetin bir mısal bar. Orıs tilinde: «bolee 160 çelovek utonulo tam je pri dvore», – dese (32 – bet), Tileuberdi Äbenaywlı audarğan qazaqşada: «160 şaqtı adam tügeldey bwrşaq suına malşındı», –delingen (17 – bet). «Utonulo – suğa batıp ketti» degendi bildiredi. Suğa batıp ketu men suğa malşınudıñ» arası jer men köktey emes pe?

Karpinidiñ biz üşin öte bir tıñ deregi mınau bolar.

Küyik wlı han, yağni qağan saylanğannan keyingi jağdaydı jaza otırıp bılay deydi: «…tam na odnoy prekrasnoy ravnine, vozle nekoego ruç'ya mejdu gorami, bıl prigotovlen drugoy şater, nazıvaemıy u nih Zolotoy Ordoy» (67 – bet). Bwl, ärine, Altın Orda degeni. Al «Altın Orda» qazaqtıñ sözi me, moñğoldiki me?

Altındı  moñğoldar – «alt» (25 – bet), ordanı – «ord» dese (235 – bet), onda nege «AltOrd» dep jazbaydı Karpini? Al audarmaşınıñ atau sözdi öz ataluında jazbay, «Zolotaya Orda» dep orıs tilinde jazuınıñ    özi – ädiletsizdik. Atau söz (jalqı esim) audarılmay, öz ataluınşa «Altın Orda» dep jazıluı kerek-ti.

Qazaqta «Bir joqtı bir joq tabadı» degen söz bar. Biz ünemi Altın Orda atı atalsa, onı Edil boyınan izdeymiz ğoy, al Karpini onıñ Qaraqorım qasında ekenin jazıp otırğan joq pa? Demek Batu Altın Ordanıñ Edil boyındağı bileuşisi bolğanı ğoy? Al Altın Ordanıñ bastı iesi – Qaraqorımdağı Küyik.

Endi Şıñğıs han qazasınan soñ 26 jıldan keyin, yağni 1253 – jılı şığıs eline sapar şekken Gil'om Rubruktıñ «Puteşestvie v vostoçnıe stranı» attı kitäbine köz salıp köreyik (Bwl da Karpinidiñ kitäbimen birge basılğan. Almatı, «Ğılım» baspası, 1993j.).

Karpini Küyik han twsında kelse, Rubruk Möñke han bilep twrğan kezde keledi. Ol da aldımen Sartaqqa soğıp, sonan soñ Batu ordasına baradı. Ol biraq tatardı «tatar» degenmen, mongaldı  «moal» dep jazadı. Bwl, ärine, «moñğol» degen söz emes, alayda ündestik zañı boyınşa söyleytin türiktiñ de taza sözi emes, öytkeni ündestik zañımen söyleytin elde eki dauıstı dıbıs tübir sözde qatarlas kelmeydi. Sondıqtan «moal» sözinde ortadağı «o» men «a» – nıñ arasında tağı bir dıbıs bar boladı, onı Rubruk, sirä, ayta almağan. Al ol ayta almağan dıbıs «ğ»  boluı mümkin. Sonda «moğal», «moğol» degendi Rubruk «moal» dep otırğan boluı mümkin.

«Moal nemese tatarlar» (80 – bet) dep, Rubruk olardı teñestirip jazadı. Ekeuiniñ ol üşin ayırması joq.

Olardıñ negizgi susını qımız (kumıs) ekenin jazadı (82 – bet). Onı moñğoldar «aşıtu ayrag» nemese «aştu ayrag» deydi eken (joğarıda aytqan sözdik, 204 – bet). Öziniñ negizgi susının özge tilde aytatın bolğanı ma moñğoldıñ? Onı Rubruk «kobıloe moloko» dep anıq jazğan. «Kara – kosmos t.e. çernıy kumıs», – deydi ol   (84 – bet). Onı sıylı adamdarğa arnap äzirleydi eken. Sartaq, Küyik, Möñke – bäri moñğol bolsa, negizgi susındarına qazaqtıñ «qımız» degen sözin paydalanğandarı qalay? Jäne olar sütten «griut» jasaydı eken (84 – bet). Onısı, ärine, qwrt. Qazaq sözi. Al moñğoldar onı «aaruul» deydi eken (199 – bet). Susının da, tamağın da qazaqşa ataytın bwl moñğol sonda qanday halıq?

Ol jerde «sogur» (85 – bet) atalatın sarşwnaq köp deydi Rubruk. «Sogurı», ärine, suır . Onı moñğoldar «tarbaga» deydi (279 – bet). Bwğan qarağanda, moñğoldar moal da, tatar da emes. Öytkeni olardıñ tili de, sözi de basqa.

Ol aradan «arkal» (85 – bet) dep atalatın añ körgenin jazadı. Onısı – arqar. Arqardı moñğoldar «argal'» (31 – bet) deydi.

Sütten «aira» jasaytının jazadı. Ayrandı moñğoldar «sarag» deydi (20 –bet). Wqsamaydı.

Hristiandar qımız işpeytinin ayta kelip, komandar işinde «kapçayt» attı el bar ekenin aytadı (94 – bet). Tili kelmey me älde dwrıs estimey me, «qıpşaq» degendi solay jazıptı. Al meniñ biluimşe, qıpşaqtar eşqaşan moñğolğa jatpağan.

Ol el balıqtıñ bir türin «çebak» (95 –bet) deydi eken. «Şabaq» degendi moñğoldar «uıldırıq» deytin körinedi (343 – bet). «Han» degendi «haan» (343 – bet), mergendi – «mergen» (218 – bet), batırdı – «baator» (57 – bet) deydi eken.

Sartaq janında onıñ Qatay degen qızmetkeri: «Onı hristian demeñder,  ol – moal», – depti. Ol «moal» dep ataudı wnatadı eken (98 – bet).

Onıñ estuinşe, erte kezde Moal halqınıñ işinen Çingis degen käsipker şığıptı.

«Moaldar bwrınğı attı joyıp, öz tatar-moalın joğarlatqısı keledi», – deydi Rubruk (104 – bet). Bwğan qarağanda, moaldıñ özi tatarlardıñ arasınan şıqqanı ayqın körinip twrğan joq pa?

Batudıñ aldına kirgende Rubruk öziniñ jüreksingenin jazadı. «Dvor na ih yazıke nazıvaetsya «ordoy», çto znaçit' seredina», –depti  (104 – bet). «Orda» söziniñ tegi «orta» sözinen degeni orındı şığar dep oylaymın. Onday mağına moñğol tilinde joq.

Möñke degendi Mongu deydi. Batudan Möñkege deyin tört ay jol jürip jetedi. Sol aranıñ bäri moaldar men tatarlardıñ biliginde  ekenin aytadı. Jolda Kangle jerinen ötedi. Qañlı da moaldarğa qarağan el eken. Etil jäne YAgak özenderin aytadı (Edil men Jayıq). Bwl jerden Gundar şıqqanın, wlı Bulgariyanıñ da moaldarğa qaraytının söz etedi (107 – bet). Gundardıñ Vengir jerinde Pannonie atalatın meken tapqanın jazadı  (108 – bet). Onı Gerodot ta jazğan.

Batu men Möñke bilegen elden «kulan» dep atalatın esektiñ türin körgenin de jazadı (109 – bet). Qwlandı moñğoldar «hulan» deydi eken (196 – bet). Talas qalasın däl jazadı, odan bir aylıq jol jüretin jerde Bolat degen qala bar ekenin de aytadı (110 – bet). Onda qara qıtaylar twradı deydi. Talas pen Bolattıñ qazaq sözi ekenine eşkim talasa qoymas.

İleden (atın atamadı) ötken soñ, parsışa söyleytin sarracindar twratın Ekvius attı şağın qalağa kelgenin jazadı. «Ekvi» – «eki», «us» –«su» degen söz, al qala Ekisu nemese käzirşe körkemdep aytsaq, Qosözen degen atau bolar dep şamalaymın. Öytkeni Taldıqorğan qalasınan on segiz şaqırım batısında Qaratal men Köksu özenderi bir-birine qosılğan jerde köne qalanıñ ornı bar, «Ekisu» qalası sol arada bolğan-au dep şamalaymın. Ol qala turalı kezinde Bartol'd te, Tınışpaev ta jazğan. Odan keyin Kaylak  (110 – bet) attı qalağa kelgenin aytadı. Bwl qalanı tarihşılar Qoylıq dep jür. Men onı Qayılıq bolar dep boljaymın. Öytkeni qazaq Qoylıq, Jılqılıq dep qalağa at qoymasa kerek, qoy men jılqısı joq jer bar ma? Deşti qıpşaq jerinde bwrın Üysin, Qwn memleketimen qatar Qañlı degen de memleket ömir sürgen. Ol memleketke qarağan Qayı attı taypa bolğan. Sol Qañlınıñ 50 mıñ qayısın kezinde Esenbwğa Anadolı türikterine bastap barğan. Äygili Ertwğırıl batır osı Qayıdan şıqqan. Arqadağı Torğay jeri de Torı Qıpşaq pen Qañlınıñ Qaylı taypasınıñ qosılğan jwrtı. Almatı obılısındağı Şelek auılınıñ mañındağı Torğay da Torı men Qayınıñ mekeni. Soğan qarağanda, Qoylıq dep jürgenimiz de Qayılıq bolu kerek. Ol qala käzirgi Alaköl audanına qaraydı.

Rubruktıñ «yugur» degeni – wyğır. Ol da moaldar men tatarlarğa qosılğan el. Möñke han solardıñ jazuın qoldanadı. «Moalı i tatarı prinadlejat k ih sektam», – deydi Rubruk (113 – bet). Mwnısı – olar da mwsılman degeni. Wyğırlardıñ tübi türikter ekenin anıq jazadı (115 –bet).

Qıtaylardı da, tibetterdi de özine qaratıp alğan käzirgi moñğoldar emes, moaldar ekenin de anıq jazadı (116 – bet).

«Han» degen lauazım, meniñşe, qalmaqta (moñğolda) bolmağan. Kan han, yağnıy Küyik han ölgende, onımen birge ülken wlı jäne 300 tatar öltirilipti (114 – bet). Ol moñğol bolsa, nege onımen birge moñğoldardı emes, tatarlardı jerlegen?

Qımızdıñ bwl da  «qarakosmos» degen türin ayta kelip, «bal, t.e. napitok iz meda» deydi (124 – bet). «Bal» qazaq sözi ekenine eşkim dau ayta qoymas. Möñke tört taram susın ağatın tetiktiñ birinen «qarakosmos» degen qımızdı, bir taramınan «bal» attı susındı ağızdırıp qoysa, ol qalayşa moñğol boladı? «Bal»degendi moñğoldar da «bal» deydi eken (52 – bet).

Möñkeniñ birinşi äyeli – Koyata-Katen depti (129 – bet) «Katen» degeni, qazaqşa – qatın, moñğolşa – hatan  (181 – bet). Al «Qoyata» degendegi «qoyı» – «qoy», «atası» – «ata». Moñğolşa «qoy – hon'» (185 – bet),  «ata – aab» (35 – bet).

Qaraqorımda «bazar» bar deydi  (140 –bet). Bazardı moñğoldar – «zah zeel» deydi eken. (49 – bet) Jäne eki «meçet» bar deydi (146 – bet), onıñ qazaqşası – meşit ekeni dausız. Moñğoldar onı «sum hiyd» deydi (219 –bet).

Möñke han Rubruktı qabıldağanda bılay depti: «Mı, moalı, –skazal on,–verim, çto suşestvuet tol'ko edinıy Bog» (154 – bet).

Şıñğıs hannıñ da, Batu men Küyiktiñ, Möñkeniñ moal ekenine, meniñşe, dau joq. Mäsele tek sol moaldıñ käzirgi qay halıq ekeninde ğana: moñğol ma, qazaq pa?.

Bolat qalası mwnda da aytıladı «U    nas» – bizde Bolat degen qala bar, – dep  Möñke anıqtap aytadı (155 – bet). Onda qaru-jaraq jasaladı eken.

Han qabıldaytın adamdardı ottıñ ortasınan ötkizedi eken, ol – qazaqtıñ köne ırımı. Ot – tazalauşı.

Ol halıqtıñ köktemde jaña qımız işu räsimi barın, onı olardıñ ülken meyram etip ötkizetinin jazadı. Aytuına qarağanda, ol – bizdiñ  qımızmwrındıq merekemiz (150 – bet). Olar kökte bir qwday bolsa, jerde bir Şıñğıs han bar dep esepteydi eken. Onı qwdaydıñ wlı dep bağalaptı. (159 – bet).

Möñke han öziniñ francuz käröli Lyudovikke jazğan hatında: «Biz, Moaldar, Naymandar, Merkitter, Mustelemendar bolamız», – deydi (160 –bet). Osı aradağı soñğı ütirge men senimsizdikpen qaraymın. Öytkeni «mustelemanami» degeni «mwsılmandarmız» degeni ğoy. Sebebi «mustelemandar» degen halıq o zamanda da, bw zamanda da bolğan emes. Al kärölge hat jazılıp jatqan twsta, moal, nayman, kerey,   merkit – bäri de mwsılman bolğan. «Qalammen jazılğandı qaylamen bwza almaysıñ». Al bir zamandarda käzirgi moñğoldar mwsılman boldı degendi öz basım  estigen de, oqığan da emespin.

Moaldardıñ bileuşi halıq ekenin Rubruktıñ mına sözi de añğartadı: kärölge hat moal tilinde jazıladı (113 – bet) jäne han sarayına baratın bir esik jayında «oğan moaldan basqalar kire almaydı», – deydi (114 – bet).

Merzimi bitken soñ, Rubruk Qaraqorımnan Edil boyındağı Sarayğa, yağni Batu ordasına qayta oraladı. Eki ara – bir memlekettiñ jeri. Tili de birdey, jeytin tamağı, salt-dästüri, twrmısı – bäri birdey. Tili moalşa nemese tatarşa, biraq käzirgi moñğolşa emes.

Qarap otırsaq, Karpini men Rubruktıñ ara-twra jazıp ketken atau söziniñ bäri käzirgi qazaq tilimen birdey. Olar öz memleketin sol tilde basqaradı. Sonda qalay, Şıñğıs han da, Batu da, Küyik te, Möñke de – bäri qazaq tilin meñgergen moñğoldar bolğanı ma?

Endi osı mongal men moaldıñ qay arada naqtı meken etkenin anıqtap köreyik. Ol üşin tağı Karpini men Rubruktıñ jazğandarına jügineyik.

Karpini jürip ötken jolın Rubrukten göri sarañ aytadı jäne birese şeginip, birese ilgerilep, är kezde är jolın eske alıp otıradı. Alayda ekeuiniñ de bir tau arasınan şıqqan küşti jel turalı jazğandarına qarap,  ekeuiniñ de bir jolmen jürgenin bayqaymız. Ol jeldiñ qay arada ekenin Rubruk öte däl jazadı. «Mı vıehali iz vışeupomyanutogo goroda Kaylaka v prazdniki svyatogo Andreya, i tam poblizosti, v treh l'e, – dey kelip, – v etoy doline poçti besprestanno duet stol' sil'nıy veter, çto lyudi proezjayut s velikim opaseniem, kak bı veter ne unes ih v more», – deydi  (117 – bet). Qayılıqtıñ da, Ebi jeliniñ de, Karpini «teñiz» dep otırğanı ejelgi Kökşe teñiziniñ şığıs jaq şeti Alaköldiñ de Jetisu jerinde ekenine qay tarihşı, qay geograf dau ayta aladı?

Erterekte, Karpinidiñ jazuınşa, naymandar men qaraqıtaylar mol qol jinap mongaldardı şauıptı. Eki taudıñ ortasındağı añğarda soğısadı, «v nekuyu dolinu, sjatuyu mejdu dvuh gor, çerez kotoruyu proezjali mı, otpravlyayas' k ih imperatoru», – deydi     (34 – bet). Sol wrısta mongaldardıñ jeñgenin jazadı.

Onıñ bwl aytıp otırğan jeri, ärine, Joñğar Alatauı men İle Alatauınıñ arası. Demek Karpini jazıp otırğan «mongaldar» osı arada ömir sürgen qazaqtardıñ ata-babası.

Qayılıq qalasında bolğanın ayta kelip, Karpini: «... v etoy zemle jivut Ordu, starşiy nad Batu. Malo togo on drevnee vseh knyazey tatarskih, tam imeetsya tak je orda, ili dvor ego otca, v kotorom jivet upravlyayuşaya im odna iz ego jen», – deydi (64 – bet)

Bwl aytıp otırğanı, söz joq, Şıñğıs hannıñ ordası.

«Olardıñ (moaldardıñ – B. N.) alğaş twrğan jeri jäne Şıñğıs hannıñ sarayı bolğan meken Onankerule dep  ataladı», – deydi Rubruk (101 – bet). Mwnısı – Önän men Kerulen (Keröleñ) özenderin qosarlap aytqanı. Moñğolşa Onon nemese Onın jäne Kerulen söziniñ mağınası joq. Türikşe nemese qazaqşa ol söz Önän jäne Keri Öleñ. Ö+nän desek, «nän» söziniñ törkinin tüsinemiz, «dariya», «ülken su» degen mağına beredi. Kerulen    degen – Keri jäne öleñ sözderiniñ qosındısı, keri aqqan özen degen mağına beredi. Al endi osı jer qayda?

Qayılıq qalasında Rubruktı moaldar on eki kün kidirtedi. Batu jibergen jolbasşını kütedi. Jäne sol arada olardı üyine qondırğan jam (yam, beketşi) tağı kidirtpek boladı. «Kogda je mı bıli eşe na 5 dney puti ot nego (Möñkeniñ mekenine deyin – B.N.), tot yam, u kotorogo mı proveli noç', hotel bılo nastavit' nas po kakoy-to obhodnoy doroge, tak çto nam nadlejalo bı stradat' eşe bolee 15 dney. I kak ya uznal, emu hotelos' delat' eto dlya togo, çtobı mı proehali çerez Ononkerule, t.e. çerez ih sobstvennuyu zemlyu, v kotorıy nahodit'sya dvor Çingis – hana» (119 – bet).

Mine, kördiñiz be, Karpinidiñ «dvor ego otca» degeni Şıñğıs hannıñ sarayı bolıp şıqtı. Rubruk ekeuiniñ sözi bir jerden toğıstı.

Sonda Şıñğıs hannıñ öz sarayı Qayılıq qalasınıñ mañında bolsa, onda käzirgi moñğoldıñ eli qayda, jeri qayda? Jäne Onon da, Kerulen de osı arada, Şıñğıs hannıñ ordası twrğan jerde dep Karpini men Rubruk ap-anıq jazıp otır ğoy.

Qaraqorım degen jer olardıñ alğaşqı mekendegen jeri bolğandıqtan, olar öz hanın sol mañayğa aparıp saylaytın dästüri bar degendi aytadı Rubruk(101 – bet). Al alğaşqı Qaraqorımnıñ qay arada ekenin ärkim är qilı boljaydı. Alayda atameken bolğan Qaraqorımdı qasiettep, Şıñğıs han wrpaqtarı salğan keyingi Qaraqorım qalaşığınıñ ornın orıs ğalımı YAdrincev anıqtağan. Al Rubruk aytıp otırğan jer – odan bwrınğı atamekeni. Käzirgi Kerbwlaq audanın jaylaytın jalayırlardıñ aytuınşa, bwl künde Matay atalatın tau bwrın Qaraqorım atalğan. Ol Besşatır obalarınıñ soltüstik jelkesinde, Altınemel tauınıñ batısında, İle boyında.

Şıñğıs hannıñ atamekenin anıqtau üşin, bası aşıq bir jağdayğa köñil audarğan jön. Karpini de, Rubruk te käzirgi moñğol jerine barmağan, oğan jetpey, biri Qaraqorım mañınan, ekinşisi Qaraqorımnıñ özinen oralğan. Olar tipti wyğır men oyrat jerine de ayaq baspağan, tek käzirgi Jetisudıñ şetine jetip toqtağan. Wyğırlar turalı ayta kelip, Rubruk: «Karakorum stoit kak bı na ih  territorii», – deydi (114 – bet).

Al endi onşa qinalmay-aq kartağa qaray qoyıñız: Moñğoliya wyğırlardıñ ar jağında ma, ber jağında ma? Şığısında ma, batısında ma?

Bwl – tipti dauğa jatpaytın aqiqat.

Batu hannan şığıp,  olardıñ menşikti jerine barğanın Karpini anıq jazadı: «k imperatoru Kuyyuku, v ih sobstvennuyu zemlyu», – deydi (63 – bet). Dälel  degen – osı. Küyiktiñ öz jeri – Jetisu.

Rubruk wyğırlardıñ  Şıñğıs hanğa körşi el ekenin, ol wyğırğa qızın bergenin (114 – bet) ayta kelip, olardıñ ar jağında tibetter twradı, odan arıda longa men solongolar, odan arı muk dep atalatın adamdar, odan arıda Wlı Kataylar twradı deydi   (115 – bet).

Al käzirgi MHR – ıñ şığısında, yağnıy ar jağında qay el bar? El joq.

Bäri qolmen qoyğanday: Şıñğıs hannıñ, yağni moaldardıñ mekeni şığısında wyğırmen şektesedi, ol – bügingi Jetisu.

Osınıñ özi-aq Şıñğıs hannıñ, käzirgi Moñğol halıq respublikasınıñ jerinde tuıp-öspegenin däleldep twrğan joq pa?

Şıñğıs han jayında eñ kölemdi, eñ tıyanaqtı «Tügel tarih» («Jämih at – tauarih») attı kitäp jazğan Raşid  äd – Dinge qwlaq sap köreyikşi. Ol bwl kitäbinde Şıñğıs han ieligindegi elderdiñ tügeldey türik bolğanın aşıq jazadı jäne olardı jalayırdan bastap, bärine sıypattama beredi, «s drevneyşih vremen i do naşih dney nazıvali i nazıvayut tyurkami, obitali v stepnıh prostranstvah, v gorah i lesah oblasti Deşt – i Kipçaka, rusov, çerkasov, başkircev, Talasa i Sayrama, Ibira i Sibira, Bulgara i reki Ankara v predelah oblastey, kotorıe izvestnı pod nazvaniem Turkestana i Uygurstana; po rekam i goram v oblastyah naroda naymana, kak, naprimer, Kok – Irdış [ Siniy Irdış], Irdış [gora], Karakorum, gorı Altaya, reka Organ, v oblasti kirgizov i Kem – djiumatov, v mestnostyah s mnogoçislennımi letovkami i zimovkami, izvestnıh pod imenem Mogulistan [t.e. strana mongolov. A. S.] i prinadlejaşih (astın sızğan – biz) narodu kerait,        kak – to [po rekam i ozeram]  Onon, Keluren, Talan – Baldjius,  Burkan – Kaldun, Kukna – naur, Buir – naur, Karkao, Kuiyn, Ergune – kun, Kalair, Selenga, Bargudjin – Tokum, Kalaadjin – enet i Utkuh, Koi smejno s Kitayskoy stenoy. [Vse narodnosti] po nastoyaşee vremya sidyat i sideli [na vseh etih mestah] po [iskoni] obuslovlennomu [drevnimi obıçayam] postanovleniyu» («Raşid ad – Din «Sbornik letopisey», tom İ, kniga pervaya, Moskva – Leningrad, 1952, str. 74 – bet).

Mwndağı aytılğan Türikterdi, Türkistandı, Deşti Qıpşaqtı, Mogolstandı moyındamasaq, onda neni moyındaymız?

Bayqadıñız ba, käzirgi Moñğolstandağı osı Bwrqan deytin Henteydi de, Hödöö Aral deytin Bayan Ulaandı da, Aurugtı da, Teñiz degeni osı dep jürgen Bayköldi (Baykaldı) da atamaydı. Moñğoldardıñ jarmasatını tek Onon men Kerulen, al onıñ Moñğolstanda emes, Moğolstanda ekenin joğarıda aytıldı.

Bwrın da, käzir de türik dep atalatın eldiñ şığıs jaq şegarası Ankara özeniniñ aymağımen şekteletinin Räşid äd – Din «reki Ankara v predelah oblastey» dep ap-anıq aytıp otır. Oğan käzirgi Moñğol Halıq Respublikasınıñ jer-suı kirmeydi.

Räşid äd – Din tizbelep jazğan Şıñğıs han biligindegi bir jer «Taman – Baldjius» dep atalıptı. Onıñ qazaqşa audarması – Baljus.

Kitap parsı tilinde arap qärpimen jazılğan. Onda «j» men «h» wqsas jazıladı: «ج» men «خ». Sonday-aq «s» men «ş» da wqsas jazıladı: «س» jäne «ﺵ». Bwl äripterdiñ bärin, meniñşe, audarmaşılar sondıqtan auıstırıp oqığan. Sol sebepti «Balqaş» sözi «Baljus» bolıp ketken. Al «Taman» degeni Balqaş töñiregi, mañayı degendi bildirse kerek. «Arı taman otırşı!» dep jatamız ğoy. Al «Karkao» degenin «Qarqara» emes dep kim aytadı? «Kaladjin» degeni «Qaljat» degendi eske tüsiredi.

Joğarıda Räşid äd –Dinnen keltirilgen sözdäyekke qarayıqşı. «Mogulistan» degendi kitäbtiñ redaktorı «t.e. strana mongolov» dep tüsinik berip twr. Al Mogulistan nege «moñğol eli» bolu kerek? Zorlıq, ädeyi bwrmalau degen – osı.

Şıñğıs hannıñ közi tirisinde öz adamı jazıp otırğan «Şıñğıs qağannıñ quzauırına» jügineyik.

Äueli Şıñğıs handı kerey hanı Oñ han şabadı.

«Şıñğıs qağan... ertesi tüs aua qosın Qarqara, Jete, İleti jerlerinde damıldap azıqtandı. As üstinde Alşıntaydıñ jılqışıları Şegetey men Ädir jetti. Olar    Mäu – Öndir tauınan jılqı jayıp jürip kördik. Qwlağan – Bwrqannan şañ köterildi. Jau tayap qaldı. Jılqını quıp jetkenimizşe osı boldı, –dedi.

Şıñğıs qağan jaudıñ şañı körine dereu qarsı attandı» («Qwpiya şejireniñ qwpiyası» kitäbinen. «Şıñğıs qağannıñ quzauırı», Almatı, 2010. 510 – bet. Qıtayşadan audarğan – Tileuberdi Äbenaywlı).

Bwl derek –  bwltaratpaytın derek. Mwnda aytılğan   Qarqaramız – äli  Qarqara, käzirgi Almatı obılısı Kegen audanınıñ jerinde. Jetemiz –«Zafarnamda» jazılğan sol Jete, onıñ ekinşi atı – Moğol. Ol – bwrınğı Moğolstan, käzirgi Jetisu. Al İletini İle boyı demegende, ne deymiz? Ol söz Sileti, Öleñti, Bwğıtı, Dardaltı, Şiderti deytin qazaq jerleri sekildi atalğan. «Qwlağan – Bwrqanı» Bwrqannıñ qwlaması emes pe?

Bwl jerdiñ bäri – Karpini Şıñğıs hannıñ öz jeri dep aytqan eki taudıñ Joñğar men İle – Alatauınıñ ortasındağı jerler.

Şıñğıs hannan Oñ han jeñilip, aqırında qañğıp qaşıp jürgeninde, nayman küzetşileri onı tanımay öltirip ketedi.

Oñ handı Şıñğıs jeñgen soñ, onı endi naymannanıñ Tayan hanı şabadı. Ol Şıñğıstı tatarlar dep mensinbeydi.

«Sol şaqta qağan Taman – Qır degen jerde añşılıq qwrıp jürgen.  Türgen – Sögeti degen jerde sayat qızığına batıp jatqanda, Alğışşı – Tezgi – Qoridıñ elşisi Wğınam osı sälemdi jetkizedi. Suıt habardan soñ qağan sol jerde bas qosıp keñes qwrdı...

Söytip olar añşılıqtı doğarıp, Abjağa – Köde – Kerden attanıp şıqtı. Qarqara özenine jetip, Ornığa degen ölkeniñ Keltegey – qada degen jerine qonıp, at-jasağın sanaqqa aldı» (sonda «Şıñğıs qağannıñ quzauırı», 519 – bet).

Bwl soğıs ötken jer de bayağı Karpini aytqan eki taudıñ – bwrınğı Arqas, keyingi Bwrqan, käzirgi Joñğar Alatauı men bwrınğı Öndir, käzirgi İle Alatauınıñ ortasındağı añğarda  ötkeni bep-belgili bolıp otır.

Türgen men Sögeti äli sol ornında sol atauımen saqtalıp jetti. Qarqara da sol ornında, sol atauında, üşeui de Almatı – Narınqol tasjolınıñ boyında. Bwrqan ğana İleniñ sol jaq betinde. Bir Türgen sonıñ qasında, ekinşi Türgen İleniñ sol jağında.

Ğalımdar, audarmaşılar qanşama aldauğa tırıssa da, jer-sudıñ atın tügeldey bwrmalap, jasırıp qala almaptı. Şıñğıs hannıñ käzirgi Jetisu ölkesinde ösip-öngeni ötirik emes eken. Räşid äd – Dinniñ «Mogulistan» dep otırğanı – osı ara. Onon men Kelureni de Önän men Keröleñ, Kuka naurı – Köknor – Jasılköl, (Järkent jaqta),     Karkaosı – Qarqara (Kegen jaqta).

Räşid äd – Dinniñ aytqanınday, «Smejno s kitayskoy stenoy», yağni qıtay qorğanına deyin jalğasıp jatqan türik halqı – tatarlar qayda?» – degen swraqtan käzir qıtay da, orıs ta qorqadı, jauap bere almay titıqtaydı, olar tügil, ol swraqtan özimiz de qorqamız, öytkeni özdi-özimiz arpalısıp jürgende, bärinen ayrılıp qalğanbız. Oğan       ata-babamız da kinäli, bärimiz kinälimiz. Biraq biz sonıñ bärinen sabaq ala almağan sormañdaymız. Aşşı tarihtıñ aşşı şındığı tek sonda. Intımaq küşti me, alauızdıq pa – onı ömir körsetedi äli. Bizdiñ bükil tağdırımız Abaydıñ mına eki jol öleñine sıyıp ketedi:

Özderiñdi tüzeler dey almaymın,

Öz qolıñnan ketken soñ endi öz ırqıñ.

Alayda qwday qoldap, 1991 – jılı öz ırqımız öz qolımızğa qayta tidi. Memleketimiz beybit, tınış ömir sürip jatır. Sol beybit zamandı bilimdi, ozıq oylı, mädenietti, tarihı men tilin şeksiz damıtqan wrpaq boluğa arnap jürmiz be? Äli şöre-şöre, ösek-ayañdı aynalşaqtap, meniñşe, şalqar aydınğa şığa almay jürmiz.

Şıñğıs hannıñ közi tirisinde jazılğan «Kök däpterdi» osı küni tarihşılar qazaqşa jäne moñğolşa «Moñğoldıñ qwpiya şejiresi» atap jür, al orıstar «Sokrovennoe skazanie mongolov» deytin boldı, bwrın «Taynaya istoriya mongolov» jäne «Sekretnaya istoriya mongolov» deytin. Mwnıñ eşqaysısı da şığarmanıñ öz atı emes. Ol şığarmada qwpiya deytindey qwpiya da joq. Onıñ öz atı – «Şıñğıs qağannıñ qwzauırı». Bwl – şejire. Al şejirede qanday qwpiya boladı? Mwnı qıtayşa tüpnwsqadan Tileuberdi Äbenaywlı oqıdı. Piğılı dwrıs audarmaşı – tarihi şığarmanıñ öz atın jasırıp, oğan müldem basqaşa atau bere me? Al moñğoldar, orıstar men qıtaylar ol şığarmanıñ öz atı   «Şıñğıs qağanatınıñ qwzauları» ekenin  nege jasırğan? Öytkeni Şıñğıs hannıñ türik, onıñ işinde jalayır taypasınan ekenin, yağni qazaqtıñ bir taypasınan taraytının bile twra äldebir aram oymen ädeyi özgertken.

Bälkim, Tileuberdi qate oqıp otırğan şığar? Joq, onıñ oqığanı dwrıs. Öytkeni     1973 – jılı Moskvadan şıqqan «Altan tobçi» kitäbiniñ alğısözinde N. P. Şastina «Sokrovennoe skazanie mongolov» kitäbi turalı: «Pervonaçal'no je nazvanie pamyatnika bılo «Rodoslovie Çingis – hana» (Çingis hagan – u hudjaur), – dep jazadı (23 –bet). Mine şındıqtı jasırudıñ bastapqı jolı osıdan bastalğan. Kitäptiñ öz atın jasıru – Şıñğıs hannıñ türik ekenin jasıru. Öytkeni «Şıñğıs qağannıñ qwzauırı» degen söz – «Şıñğıs qağannıñ  tüp-twqıyanı» degen köne türik sözi. Mäseleni tereñnen qozğap otırğan kisige: «Äy, sen neni quzap otırsıñ?!» – degen qazaqtardı biz estidik.

Şındap kelgende, mwnda bwrmalanıp otırğan tek qana kitäptiñ atı emes. Atı qazaq tilinde qoyılğan soñ, bükil kitäp qazaq tilinde jazıldı degen söz, yağni türik tilinde jazılğan. Mine qwpiyanıñ qwpiyası osında. Bwl – tarihqa jasalğan jay qıyanat qana emes, keşirimsiz qılmıs.

Bwl  – HH – ğasırdıñ  bizdi ayamay aldağan swmdığı, sayasattıñ sayqal ötirigi.Tarihtı da, halıqtı da qoldan özgertip, qolmen jasağan sayasattıñ asa zımıyan jemisi. Sonıñ saldarınan biz öz ata-babamızdan adasıp, qıtay men orıs oqımıstıları bwrmalap,  jer-sudıñ, tau men ormannıñ, adamdardıñ moñğoldanğan attarına aldanıp, zor qıyanattıñ qwrbanı bolğamız.

Karpini men Rubruktıñ aytqandarın 26 jasında, 1252 – jılı Möñke hannıñ ordasına kelgen Atamälik Jöbeni de (Europalıqtar Joveyni deydi) «Älem ämirşisiniñ tarihı» attı kitäbinde ırastaydı. Möñke 1251 – jılı han saylanğanda, Atamälik onıñ ordasına kelesi jılı keledi.

Bwl kitäpti qıtay tilinen Tileuberdi Äbenaywlı audardı, äli kitäp bolıp şıqqan joq.

Bwl kitäp Şıñğıs hannıñ mwsılman bolğandığın mına söylemnen-aq däleldeydi:

«Otırarda Qayır han 450 mwsılmannıñ janın aldı»

Bazarğa jibergen 450 adamı mwsılman da, tek Şıñğıs hannıñ özi mwsılman emes degenge adam sene me?

«Türkistanda Mäuerenaharda boldım. Sonda... Şıñğıs han äuletiniñ ata-qonısı    bar», – depti ol.

«Tatarlardıñ töl mekenine kelsek, olardıñ ösip-öngen jeri bir wlı añğar bolatın. Tatar ölkesiniñ bas-ayağı jeti-segiz aylıq jol».

«Añğar» dep otırğanı Karpini aytqan eki taudıñ arası ğoy.

«Onıñ şığısı Qıtayğa tireledi, batısı wyğırğa wlasadı, soltüstiginde qırğız ben solañğay, al oñtüstiginde tañğıt pen tübit», – deydi joğarıda aytqanın anıqtay tüsip.

Kartağa qarayıqşı, Qıtay käzirgi Moñğol Halıq respublikasınıñ şığısında ma, Qazaqstannıñ şığısında ma?

«Zwlqarnayın da Şıñğıs hanğa şäkirt bolğanday edi», – dep bağalaydı Atamälik Jöbeney.

Osınıñ bäri oydan şığarılğan ötirik pe älde bwrmalauşı tarihşılardiki ötirik pe?

Al endi qazaq derekterine kezek bereyik. Eñ aldımen 1776 – jılı hatqa tüsken qazaqtıñ Ata şejiresine qarayıq. Onı jazıp  qaldırğan – Qazıbek bek Tauasarwlınıñ atası Matay aqsaqal. Bwrın Qaraqorım atanğan, odan keyin osı kisiniñ atımen Matay tauı atalıp ketken jer käzir Almatı obılısınıñ Kerbwlaq audanına qaraydı.

Qazıbek bek Tauasarwlınıñ aytuınşa, Şıñğıs hannıñ şın atı – Temirşıñ. Qazıbek bek onı qısqaşa Temir dey saladı. Al käzirgi atalıp jürgen Temuçin degen at qazaqşa da, moñğolşa da, türikşe de mağına bermeydi. Demek bwrmalanğan. «Temir de jalayır (Merke) taypasınan şıqqan. Onıñ ataları jalayırdan – Oraqtı, onıñ işinde Andastan taralğan», – deydi Qazıbek bek («Tüp-twqıyannan özime şeyin», Almatı, 1993, 95 – bet). Karpini de, Rubruk ta «bwl arada bwrın Şıñğıs han ordası bolğan» dep otırğan jer bwl künde Almatı obılısına qaraydı. Aqsu mañında Bayanjürek atalatın jer bar. Qazıbek bek: «Bayanjürek ataqtı Şıñğıs han – Temirdiñ babası Dinniñ eki balası Bayan, Jürektiñ atınan qalğan», –deydi (sonda, 188 – bet). Bwğan qanday dau aytuğa boladı?

Karpini men Rubrukke senbegen adam, ärine, Qazıbek bekke de sene qoymaydı.

Biraq ğılımda adamdı sendiretin berik bir qağida bar: ötirikti qanşama jasırsañ da, bir jeri bäribir aşılıp qaladı. Ötirikti ötirikpen bürkey bergen soñ, onıñ da üylespeytin jerin izdegen adam tübinde bir tabadı.

Qazıbek bekten keyin arağa eki ğasır salıp Säken Seyfullin bılay deydi: «Bäybişeden tuğan kenje wlı Tölege bergen ülesi Şıñğıstıñ öziniñ tuğan jeri jäne soğan jalğas künşığıstağı aymaqtar boldı (qara şañıraq). Odan künbatısqa qaray jalğasqan jerler Ağataydıñ ülesine tidi...

Şıñğıs ölgen soñ wlı han Ağatay boladı. Ağatay ülesindegi künbatısqa qaray jalğas jerler – Şağatay ülesine. Al odan künbatısqa qaray jalğasqan (eñ künbatıs jaq şettegi) Qara teñiz Rossiyağa şeyingi jerler Joşı ülesine tidi. Şıñğıstıñ tört wlına tigen osı ülesterdiñ bärinde de türik ruları bolğan. Bw künde qwralıp, qazaq atanıp otırğan türik-moñğol ruları Joşı ülesi men Şağatay ülesinde bolğan. Sodan birsıpıra uaqıttan soñ Şağatay ülesindegi türik-moñğol ruları Joşı ülesine köşken. Bwl rular Şağatay ülesinen Joşı ülesine köşkennen keyin, qwrılıp, käzirgi qazaq atanıp otırğan türik-moñğol ruları: Jalayır, Qañlı, Alşın, Qıpşaq, Qoñırat, Mañğıt, Üysin, Arğın, Nayman, Kerey, tağı basqaları Joşınıñ ülesinde bolğan. Sonımen käzirgi qazaq atanıp qwrılğan türik-moñğol ruları ol kezde Qırımnan Edil-Jayıq, Künşığıs Sibirge, Qaratau – Alatauğa şeyin jayılğan Joşı hannıñ ülesinde bolğan. Joşı Şıñğıstan bwrın ölgen. Joşığa tiisti üleske Joşınıñ bes wlı ie bolğan: Ejen, Batıy, Bereke, Şaybaq, Toqay – Temir. Batıydıñ ordası Altın Orda bolıp atalğan» (S. Seyfullin, Almatı, 2007, 7 – tom, 15 – bet).

Endi osığan oylana qarap köreyikşi.

Şıñğıstıñ kenje wlı Töleniñ ülesine Şıñğıs hannıñ öz jwrtı jäne sodan künşığısqa qaray jatqan jerler tiipti. «Moñğoldıñ qwpiya şejiresinde» de däl osılay aytılğan.

Eger Şıñğıs han, moñğol, orıs jäne qıtay ğalımdarı aytıp jürgendey, Hentey tauınan bastalatın Onon jäne Herlen boyında tusa, onda onıñ künşığısında eşqanday da el joq, tek mwhit bar. Nanbasañız, kartağa qarañız. Sonda qalay bolğanı? Şıñğıs hannıñ ol arada tuğanı ötirik pe, bwl jerdi Tölege bergeni ötirik pe? Üş wlına ülken üles berip, eñ kenje wlına Şıñğıstıñ eşteñe bermeui, ärine, mümkin emes. Demek Şıñğıs hannıñ Hentey tauınıñ mañında da, Onon men Herlenniñ boyında da tuuı mümkin emes. Ol Karpini men Rubruk 1245 jäne 1253 – jılı körgen Qayılıq qalasınıñ töñireginde, aşıp aytqanda, Bwrqan tauı men Türgen toğaydıñ künbatısındağı Şwbar men Araltöbe mañında, odan da dälirek aytqanda, Şıñğıs say atalatın jerde tuğan. Al Töleniñ ülesine sol ara jäne wyğır jeri, oyrattar, bügingi moñğoldardıñ jeri – bäri qarağan.

Säken «türik-moñğol» taypaları dep jazadı, al özi birde-bir moñğol taypasın atamaydı. Biz biletin olardıñ şoros, torğauıt, dürbit, hoşauıt, halha degen taypaları käzir MHR qwramında. Demek Joşı ülesinde käzirgi moñğol taypaları bolmağan, onıñ bäri Tölege qarağan.

Naqtılap aytqanda, keybir ğalımdar aytıp jürgendey, Bwrqan degenimiz Hentey, Kerulen degenimiz Herlen emes, Onan da Önän  emes. Ol arada Şıñğıs han tuıp öspegen, tek kenje wlına üles qılıp bergen jerler. Osınday tarıday şındıq tauday tarihtıñ şın betin aşadı.

Säkenniñ jazuında tağı bir köñil audaratın jay bar,  ol – Şıñğıs  han balalarınıñ atı. Biz birese Ügedey, birese Üketay, Öketay, Okatay dep qırıq qwbıltıp jazıp jürgen balasınıñ atın ol Ağatay deydi. Köne türik tilinde ol Akatay dep ataluı mümkin. Ertede türikter ağanı «aka», inini «üke» degen. Wyğır halqı käzir de solay söyleydi. Qazaq ta: «Seni äke, üke degennen basqa jazığım ne?» – dep tausıladı.

Jolda tuğan Joşınıñ şın atı Jolşı bolsa, odan keyingi wldıñ atın ne Akatay, ne Üketay qoyu qazaqı qıysınğa keledi. Odan keyingi wldı Şaqatay dep atau da türik halqınıñ ädetine jatadı. «Şaqa»  degen – bala. Şaqatay sözi Balaqay sözine wyalas. «Bala-şağa» dep jürgenimiz «bala-şaqa» söziniñ ündestik zañına säykes özgergen türi. Töle de türik sözi. Bälkim, «töl» älde «töleu» degen mağına beretin bolsa kerek.

Sonda bükil balasınıñ atın türikşe qoyğan Şıñğıs han qazaqqa satılğan moñğol bolğanı ma, qalay? Älde ol kezde moñğoldar da qazaqşa söylep, keyin täuelsizdik alğan soñ, qaytadan öz tilinde söylep ketken be?

1946 – jılı qaytıs bolğan şejireşi aqın Qazanğap Baybolov degen kisi kezinde «Eñsegey boylı er Esim» attı tarihi dastan şığarğan. Sonda Esim hannıñ arğı babası Şıñğıs han jayına da toqtala ketken.

«Temuşin öse kele öziniñ aqılımen, erligimen jwrt közine tüsti. Toğız wl onı kündep köre almaytın boldı. Bir küni abası aytıptı: «Seniñ mınalarmen abañ bir bolsa da, atañ basqa edi. Bir küni bolmasa, bir küni zorlıq qıladı. Osılar eseyip öz betterimen ketkenşe İleniñ basına barıp sadaq atıp kün kör. İleniñ beti qwstıñ jüni bassa, seniñ tiri ekeniñdi bilemin», – deydi. (Qazanğap Baybolov «Töle bi», Almatı, 1991. 19, 20 – bet).

Önänniñ İle ekenine bwl da dälel emes pe?

Qazaqtıñ aqıldı – bilimdi aqını Mağjannıñ «Türkistan» degen öleñine qarayıqşı.

Tumaydı adamzatta Şıñğıstay er,

Danışpan, twñğiıq oy, bolat jiger.

Şıñğıstay arıstannıñ qwr atı da

Adamnıñ jüregine jiger berer (Şığarmaları, Almatı, 1989 j.175 – bet).

Mağjan bwl öleñinde Şıñğıs handı Türkistannıñ tülegi dep maqtan twtıp otır. Bwğan qarağanda, Şıñğıstıñ türik ekenin biluşiler bizden bwrın da bolğan. Tek bir ökiniştisi, Qazıbek bektiñ, Säkenniñ, Qazanğaptıñ, Mağjannıñ bwl aytqandarın oqığan kezde qazaqtar öz qazağınıñ aytqanına ilanbaytın, öz qazağın mensinbeytin auruğa äldeqaşan wşırap qoyğan bolatın. Ol aurudan, sirä, äli wzaq emdeletin şığarmız.

Küdiktenudiñ, senbeudiñ, moyındau men moyındamaudıñ – bäriniñ şeti men şegi boladı. Jaraydı, Altın Ordanı  qwrğan Şıñğıs hannıñ wrpaqtarı türik moğoldarı emes, türik tatarları da emes, türikşe bilmeytin, moñğolşa söyleytin-aq el bolsın. Edil boyın, Qırımdı, bükil Deşti – Qıpşaq dalasın birneşe ğasır solar biledi. Orıs jeri de solardıñ qol astında boldı. Eger olar käzirgi moñğoldıñ arğı ata-babası bolsa, nege olardıñ memleketti basqaru tili türik tili boldı?

Mahmwt Qaşğari babamız «Türik sözdigin » Şıñğıs han düniege kelmey twrıp bir ğasır bwrın jasağanı älem ğılımına ayan. Sol sözdikte mınaday türik sözderi bar: qaptan, orısşası – kaftan (türikşe mağınası: tänniñ sırtqı qabı, yağni sırt kiim), ıştan, orısşası – ştan (mağınası işkiim, tänniñ işki kiimi), ütik (kiimniñ qırtısın jazatın qwral), orısşası – utyug; yoğwrt (wyığan qwrt, wyığan ayran bolğanda, wyığan qwrt  nege bolmasın?), orısşası – yogurt, jir (maldıñ şiki mayı), orısşası da «jir». Qazaqta arıq adamdı «şir bitpegen qu ekensiñ» deytin söz bar. Tauar (maldı ayırbas sauda jasau), orısşası – tovar. Bwl sözder orıs leksikonına käzirgi moñğoldar arqılı siñdi deuge kimniñ auzı baradı? Olarda bwl sözderdiñ aytıluı müldem basqaşa. Bwl sözder, söz joq, Altın Orda bileuşileri arqılı orıs tiline engen sözder. Mahmwt Qaşğaridıñ «Türik sözdigine» enbey qalğan da talay sözimizdiñ töbesi keybir orıs sözderinen qıltiıp twratını ötirik pe? Mäselen, ret – ryad, arqan – arkan, qarauıl – karaul, qorğan – kurgan,  şalbar – şarovar, teñge – den'gi,  qaqpan – kapkan (bwl söz «qapqan» degen türik tübirin dwrıs saqtağan), tım köp – t'ma, mük – moh,    dada – dyadya, wra – ura, barıs – bars, boran – buran, jasauıl – esaul, jasaq – yasak, biik – pik, köpek (wsaq) – kopeek, bükir – bugor, jam, jamşı – yamşik, beket – piket, al (qızıl) – alıy, börene – brevno, ilbis – irbis, tañba – tamga, twman – tuman, täñiri – tengri, oşaq – oçag, keriş – kerç, kesek – kusok, twlıp – tulup, tabın – tabun, qwrıq – ukryuk,  jarıq – yarkiy, dala – dal', sopaq – sopka, jar – yar, tüzdik – tuzemec; qoja, qojayın – hozyayn, tomağa – tomagavka, tobır – tabor, qwyrıq (qoydiki) – kurdyuk, jıraq – ovrag, sırğa – serga, talıstay – tolstıy, qıy-tezek – kizyak, qazaq – kazak, töbe kiyim – tyubeyteyka, ketpen – ketmen, atqa – ataka, bosayaq – bosyak, şopan – çaban, batır – bogatır', bürkit – berkut,  qarbız – arbuz, jwrt – yurt (a), keruen – karavan, jwmu – zajmurit'sya, tik – tkat',  tiginşi – tkaçiha, bazar – bazar, maral – maral, jarlıq – yarlık, darın – dar, mama – mama, baqşa – bakça; qırat, qır (bet) – hrebet, qosaq – kosyak, kirpiş – kirpiç, doğa – duga, qwmay – gamayun, t.s.s. Mwnıñ bäri «tataro – mongol'skoe igonıñ» jemisi emegende, ne? Ol, şın mäninde, «igo» emes, igilik bolğan: orıs kinäzdikterin biriktirip, memlekettik jüyege keltirgen – Altın Orda.

Moğolstannıñ, Altın Ordanıñ memlekettik tili türik tili bolğanın kim jalğan dey aladı? Arap jihangezi Ibn Battutta da oğan XIV – ğasırda «Deşti Qıpşaqqa sayahat» attı şığarmasında kuä bolmap pa edi?

Edil boyın meken etken Batu (Batıy), Berke (Bereke), Sartaq, Qırım men Saraydı  orda etken Özbek han, äz Jänibek han, Noğay han, qazaq handığın qwrğan Kerey men Jänibek te, Qasım han, Haqnazar han, Şığay, Täuekel, Esim, Jäñgir, Täuke han – bäri Şıñğıs hannıñ wrpaqtarı, bäri türik tilinde, onıñ işinde qazaq nwsqasında söylep ötse, qay dälelmen olardı moñğol edi deymiz? Qazaq elin bilegen hannıñ bäri – Şıñğıs wrpaqtarı. Şıñğıs moñğol bolsa, onıñ wrpaqtarı nege Moñğoliyanı bilemegen? Nege bäri qazaq jerine «köşip» ketken?

Bwrqan – Qaldwnnıñ qayda ekenin bilmesten, onıñ ornın anıqtap almay twrıp, Şıñğıs handı ädeyi basqa halıqtıñ balası    etu – qazaqtı mazaqtau. Bilimsiz, öz tarihın özi bilmeytin nadan halıq dep mensinbeu.

Tipti qisınsız mına ötirikke zer salıñızdarşı.

Öleñdi öz jwrtına äkele jatqan merkit jigiti Bwrqan arqılı öz auılına kele jatqanda, kenet joldan oğan Esugey bauırlarımen jabılıp, Öleñdi tartıp aladı.

Al endi kartağa qarayıq. Merkit jigiti Öleñdi qay jaqtan öz jwrtına qaray äkele jatadı? Şığıs  jağı – mwhit. Ol jaqtan äkele de jatpaydı, ol jaqqa apara da jatpaydı, ol jaqta el joq, tek mwhit bar. Batıstan äkele jatır deyin deseñ, onda onı qayda apara jatadı? Mwhitqa ma?  Merkittiñ jeri Henteydiñ batısında. Biri ğana emes, bäri üylespeydi. «Ötiriktiñ qwyrığı – bir-aq twtam» ekeni körinip twr.

Alayda sol körinip twrğandı köre almaytınday bizge ne körindi?

Qazaqtıñ Ata şejiresin jazıp qaldırğan Qazıbek bek Tauasarwlına jügineyik.

«Ras, Şıñğıs handa moñğoldar da boldı, – deydi ol. – Olar bar-joğı tört  jarım  mıñ ğana adam edi. Odan basqa otız eki mıñ tatarlar bar-dı. Tatarlar da türikşe söyleytin jwrt bolatın».

«…Eger tauarihtıñ jüzine tura qarar bolsaq, Şıñğıs qazaq jerindegi bilikke talasqandarğa ğana qattı keldi. Ol Arğınnıñ, Üysinniñ, Qıpşaqtıñ qılşığın qisaytqan joq. Qayta olardıñ jauıngerligine qwldıq asıp otırdı» («Tüp-twqıyannan özime şeyin», Almatı, 1993, 97 – bet).

«Şıñğıstıñ jermen jeksen etken qalaları qara qıtaylar bilep otırğan Wş, Aqtöbe, Taraz, Otırar, Baqın (Barşın degen söz qate jazılğan-au, sirä? – B. N.) sıqıldı qalalar bolatın» (sonda, sol bette). «Moñğol  jerin bilegen Dulattar sol arğı Dulı twqımınan keledi. Moğol degen atau da Abıl wrpağına berilgen eken. Al Mwhamed Haydar Dulati sol soñğı Dulat wrpağınan» (sonda,  42 – bet).

Bwğan qarasaq, Şıñğıs han zamanında moğol da, moñğol da bolğan eken. Bwğan ne aytamız?

Moğoldıñ türik ekenin, Abıl wrpağı bolatının Qazıbek bek jazıp qana qoymay, onıñ berilgen atau ekenin de anıq aytıptı. Demek ol wru da, taypa da, halıq ta emes, belgili bir jwrtqa berilgen atau ğana.

Tağı bir sät Säken Seyfulinniñ jazğanına da jügine keteyik.

«Joşınıñ jaña atalğan bes ülken wlınan basqa da wldarı bolğan. Sol kişi wldarınıñ belgili bireui Moğol esimdi bolğan. Moğoldıñ nemeresi Noğay degen köşpeli türik rularınıñ ataqtı mıqtı hanı bolğan (sonda, 15 – bet).

«Eldiñ atı sol eldi bilegen ataqtı bidiñ, ataqtı hannıñ atımen atalıp ketetin eskilikten kele jatqan, äsirese türik rularında eskiden kele jatqan ädet» (sonda, 16 – bet).

Bwğan birdeñeni alıp-qosudıñ, meniñşe, qajeti şamalı. Mäsele «moğol» söziniñ törkini türik tilinde ekeninde.

«Moñğoldıñ qwpiya şejiresi» degen kitäp 1979 – jılı alğaş ret Moñğoliyada qazaqşalandı, Ölgiy qalasında basıldı. Oğan Damdansüren degen ğalımnıñ 1940 – jılı  1– qazanda jazılğan maqalası alğısöz retinde berildi. Audarğan – Bazılhan Bwqaywlı (1978 – jılı 15 – kökekte).

Karpini men Rubruk Şıñğıs hannıñ atamekeni Onankerule dese, «Qwpiya şejire» Onon men Herlen özenderin ataydı. Herlendi zorlap Kerulenge aynaldırıp jürgen – keyingiler. Bwl künde ol kartada da Kerulen dep jazılğan. Bwl, söz joq, Şıñğıs handı zorlap moñğol qıludıñ alğaşqı qamı.

Bir qızığı, Ononnıñ da, Herlen men Kerulenniñ de moñğolşa mağınası joq eken. Onıñ sebebi, meniñşe, bwl eki söz de Töle basqarğan türiktermen birge barğan söz. Türikşiden türlenip, jat jerde adam tanımastay özgerip ketken sözder. Önänge (İlege) qwymay, teris aqqan Qaratal özenniñ bası Beljaylaudan bastalatın Teris – aqqan özeni bolu kerek. «Keri» men «teris» söziniñ bir-birimen mağınalas söz ekenin bükil qazaq biledi dep oylaymın. Almatı obılısı Qarasay audanındağı Qasqasu özeni Qasqa öleñ degen ataudan özgere-özgere osı küni Qaskeleñ bop ketkenin de biletin jwrt barşılıq. Jerdiñ tarihı – el men tildiñ tarihı ekenin bwl da eske saladı. Jerdiñ atauı kimdiki bolsa, jerdiñ iesi de sol. Sondıqtan basqınşılar basıp alğan eliniñ jer-su atın qwlşına özgertetinine tarih kuä. Al Şıñğıs han zamanındağı Jetisudıñ jer-su attarı bizge aman jetui sol zamandağı taypa men ru adamdarınıñ äli künge sol arada qozğalmay otıruınan.

Alğısöz jazğan Damdansüren: «Şıñğıs han       tuıp-ösken jerdegi Bwrqan tauı –mınau, Keri öleñ – anau, Köde Aral – osı», – dep eşbir jer-sudı däl atamaydı. Tek «Herlenniñ Hödöö aralı käzirgi Bayan Ulaan ekeni dausız». «Hödöö Araldıñ Doloon Boldoogi  käzirgi Dolood. Herlenniñ Aurugi – qazirgi Avraga» degen üş pikir-wsınıs  aytadı (22 – bet).  Naqtılap atağan da, däleldep körsetken de eştemesi joq, tek joramal ğana. Al tarih tek joramalmen jasalmaydı ğoy.

Aldında tağı bir oljasın, keyin wstağan balığın tartıp alğan soñ, Temirşıñ inisi Qasar ekeui basqa şeşeden tuğan ağasın öltiredi ğoy, sonan soñ rulastarı sol üşin Temirşıñdı jazalauğa Bwrqanğa keledi. Olar qorğanadı. Aqırında Temirşıñ atqa minip qaşadı. Sonı «Moñğoldıñ qwpiya şejiresi» bılay jazadı: «Qasar Temujindi bildirmey nu ormanğa qaşırıp jiberdi. Tayçiudter onı bilip qoyıp quadı, biraq asqar şıñnıñ nuına süñgip ketkendikten, adasıp qaladı da, ormandı tu sırtınan qorşaydı» (79 – üzik, 36 – bet). Eşqanday jerdiñ atı atalmaydı. «Asqar şıñğa» qaşadı, belgisiz «ormandı» qorşaydı».

Osı şığarmanıñ orıs tilinde «Sokrovennoe skazanie mongolov» degen atpen 1990 – jılı Ulan – Udede şıqqan nwsqasın oqıp qarayıq. «Temujin pustilsya v les. Tayçiudcı brosilis' za nimi v pogonyu, no on uje uspel pribrat'sya v gustuyu çaşu na verşine Tergune . Ne umeya tuda proniknut', Tayçiudcı okrujili etot bor i stali ego storojit'» (27 – bet).

Endi köne qıtay tili men jazuın jetik biletin Tileuberdi Äbenaywlınıñ qıtayşadan audarğan nwsqasın oqıp köreyik.

«Temejan asıp-sasıp atqa mindi de, ormanğa kire jöneldi. Tayjigitter körip qalıp, Türgen tauına deyin qudı. Temejan nuğa süñgip ketkendikten, Tayjigitter keyindey berdi de, sırttay qorşauğa aldı» (79 – üzik, 156 – bet). «Qwpiya şejireniñ» qwpiyası», Almatı, 2013, «Şapağat–nwr» baspası).

Salıstırıp otırğan üş tilde de Bwrqan atı dwrıs jazılğan.

Üş audarma da qıtay tilindegi tüpnwsqadan audarılğan. Sonda qalay, bireu oqığandı ekinşi bireu oqımay kete me? Meniñşe, jerdiñ atı ädeyi audarılmağan. Sebebi bireu-aq: onday jer Moñğoliyada joq. Al orısşa «Tergune» men qazaqşa «Türgenniñ» mağınası – birdey: «tez» degen mağınanı beredi. Qıtay tilin eki audarmaşı da mağınalıq jağınan dwrıs audarğan, alayda Tergune degen jer Moñğoliyada da, Qazaqstanda da joq, tek Türgen bar. Ol Almatı obılısındağı Järkent qalasınıñ batısında jatqan Üsek özeni  boyındağı wzın toğay äli künge deyin Türgentoğay ataladı.  Bası Bwrqan taudıñ şığıs jaq twsınan bastalıp, ayağı Järkent qalasınıñ batıs jaq twsınan toqtaladı. 1856 – jılı Qwljağa bara jatqan saparında Şoqan Uälihanov osı aramen ötip, Bwrqanğa ayaldap, Türgentoğayda joğalğan tüyelerin Türgenkent mañayınan tauıp, Üsek özeniniñ tömengi jağı äli de Türgen atalatının jazıp ketken (Ç. Ç. Valihanov «Sobranie soçinenii v pyati tomah», tom İİ, Almatı, 1962, «Zapadnıy kray Kitayskiy imperii i gorod Kul'dja» Dnevnik poezdki v Kul'dju). «Turgen – eto bıstrıy», –  dep jazadı Şoqan. Bireudi ile-şala tez quğanda, onı qazaq «türe qudı» deydi.

Bwrqannan qaşqan adam onıñ qasındağı Türgentoğayğa tığılmağanda, İleniñ sol jaq betindegi Türgenge tığılmaydı ğoy? Älgi Karpini jazğan eki taudıñ arası da osı ara ğoy, onıñ üstine. Birine biri däl kelip twr.

Önän de, Keri öleñ de eşbir tarihi derekte Bwrqan tauınıñ özinen bastalmaydı, tek Bwrqan tauı Önän özeniniñ bas jağında ekeni ğana aytıladı. Onıñ üstine, Räşid äd –Dinniñ Şıñğıs han ömirin zertteuge arnağan «Jamiğ –at tauarih» attı zertteuiniñ orısşasında Bwrqan jerinen ağatın özenderdi bılay sıypattaydı: «...v centre – Keluren, s vostoka – Onon» (tom İİ, kniga vtoraya, Moskva –Leningrad, Izdatel'stvo Akademii nauk SSSR, 1952, str. 234).

Men Kerbwlaq pen Panfilov audanınıñ jer-suın biraz biletin adammın, sol arada tuıp öskenmin. Däl Räşid äd – Dinniñ jazğanın közimmen de, köñilimmen de köre alam. Keri öleñ, yağni Terisaqqan suı Qaratal özeniniñ  bası sanaladı, öytkeni eñ wzın salası – sol. Ol Beljaylaudıñ Üygentas degen belinen bastalıp, äueli Köksuğa, sonan soñ Qaratalğa qwyadı. Bastalar jeri äygili Orbwlaq şayqası ötken jerden on şaqtı şaqırım şığısta. Qorğastan Beljaylauğa deyingi barlıq su İlege qaray ağıp, İlege qwyadı da, tek osı su teris ağadı. Jäñgir han beyitiniñ batıs janınan ötedi, eki taudıñ ortasınan ağadı. Räşid äd –Dinniñ, meniñşe, «v centre – Keluren» dep otırğanı sondıqtan. Şıñğıs han zamanında Qorğastan Köksuğa deyin sozılğan wzın tau tügelimen Bwrqan atalğan. Solay ekeni sol kezdegi jazbalardan körinip twr.

Şıñğıs hanğa qatıstı derekterde aytılatın Onon özeni käzirgi İle deydi Tileuberdi Äbenaywlı. Men oğan qosılam. Öytkeni Onon özenin moñğoldardıñ özi Onın deydi eken. Şıñğıs han zamanınan bir ğasır bwrın Mahmwt Qaşqari babamız İleni İle degen, al ülken, qasietti sudı babalarımız «dariya», «dayra», «ülken su», «nän özen» dep däriptegen. İleni de «Önän» dep, nän özen degen şığar dep oylaymın. Jäne toğız kün Türgentoğayğa tığılğan Temirşıñdı wstap alğan Täyjigitter onı Önän özeniniñ boyımen alıp bara jatqanda, ol qaşıp şığıp Qwmırğa özeniniñ qasında Bürkey – İrge degen jerde otırğan öz otbasına qosıladı. Qwmırğa özeni şığıstan batısqa qaray biraz ağıp barıp Önänge qaray bwrıladı dep jazadı derekter.

Beljaylaudıñ küngey jağındağı taudan ağatın Qaraqol suına taudıñ şığıs jaq eteginen bir su qosıladı, ol Jelke atalatın jaylaudıñ şığısınan köldeneñ ağıp kelip, älgi Qaraqolğa qwyıladı da, arı qaray Kökterek özeni atalıp, İlege qaray ağadı.

Men osı sudıñ atı qate audarılğan ba dep oylaymın, dwrısı Qwmırğa emes, Qabırğa bolu kerek, öytkeni tau etegin qabırğalap ağadı. Jäne Bürkey– İrge  degen – qazaq sözi; jelden, suıqtan bürkeuli, ıq irge jer degen mağına berse kerek. Sol sudıñ şığısındağı jazıqtıñ arğı betinde küni bügin de İrgetau atalatın kökteu bar. Meniñşe, Bürkey – İrgemiz – sol. Temirşıñ osı İrgetauda otırğanda, köktemde merkitter kelip Börteni tartıp äketedi. Al Temirşıñnıñ özi Kitiñ jazığın kesip ötip, Barkörneu tauınıñ irgesi arqılı Türgentoğayğa, odan äri Bwrqanğa qaşıp ketedi. Quğınnan aman qalğan soñ, Bwrqanğa basın iip, toğız märte täu etedi. Jer ıñğayı, bir-birimen jaqındığı – bäri derekterde jazılğandarmen dälme-däl keledi. Jaraydı, bwğan da küdikteneyik. Al kartağa qarayıqşı, Moñğoliyadağı Onon özeni oñtüstikten soltüstikke qaray ağıp jatır jäne Bwrqannıñ bas jağınan emes, däl özinen bastalıp jatır. Al Räşid  äd – Din onı şığıstan ağadı dep ap-anıq jazıp otır. Bwl säykessizdik bizdi nege oylantpaydı?

Älgi aytqan Qaraqol suı, Biçurinniñ jazuı boyınşa, Şıñğıs hannıñ babası Qayduğa jaylau bolğan jer, ol onı «Çernaya voda» dep audaradı. Al, til zañı boyınşa, atau söz bolıp twrğan jalqı esim eşbir tilge mağınalıq jağınan audarılmauı kerek. Biçurinniñ bwl aytıp otırğan «Çernaya vodası» – biz aytıp otırğan Qaraqol, Qarasu degendi bildiretin köne türik sözi.

Alan – Hauanıñ şata tuğan balaları bizden artılıp baradı dep köre almağan jalayırlar onıñ twqımınan tarağan segiz balanı öltirip, tek nağaşısınıñ qolındağı Qaydu ğana aman qaladı. Nağaşısı onı otın arasına tığıp aman alıp qaladı. Keyin jalayırlardıñ aqsaqaldarı ol qatıgezdikti ayıptap, kinälilerdi Qayduğa birjola qwl qılıp beredi. («Istoriya  mongolov» kitäbi. N. Biçurin (o. Iakinf) «Istoriya pervıh çetıreh hanov iz doma Çingisova», Moskva, 2011).

Biçurinniñ bwl deregine qarağanda, Şıñğıs hannıñ babaları jalayırlarmen jaqın, qonıstas otırğan. Al jalayırlardıñ ejelden Jetisu, yağni Jete nemese Moğol jerin mekendegenin  XIV – ğasırda Moğolstandı on şaqtı ret şapqan Aqsaq Temir jorığın jazıp qaldırğan eki birdey «Zafar-nama» şığarması jer-su attarın däl atap twrıp däleldemedi me? Ol «Zafar-namanıñ» birin Mwhamed Qaydar Dulati babamız öziniñ «Tarihi Raşidi»  attı äygili şığarmasında tüp derek retinde paydalanğan ğoy. Şıñğıs han äuletiniñ jalayırlarmen mekendes ekenin Biçurinniñ bwl däleldeuiniñ özi tarih üşin ülken jetistik emes pe?

«Vse ih yurtı prostirayutsya ot predelov stranı uygurov do granic Hitaya i Djurdjene v teh oblastyah, kotorıe nıne nazıvayut Mogulistan», deydi Raşidäd – Din («Sbornik letopisey», tom 1, kniga pervaya,    Moskva – Leningrad, 1952. 92 – bet).

Moğolstannıñ Moñğolstan emesin, ol Jetisudıñ köne atauı ekenin bwl künde tarihşılar ğana emes, M. Q. Dulatidıñ «Tarihi Raşidi» şığarmasın oqığan barşa jwrt biletin şığar dep oylaymın.

Basqa jwrt bir temir teñge tauıp alsa, bükil tarihına jaña közqaraspen qaraydı. Al biz jer-suımızdı tauıp jatsaq ta özdi-özimizben aytısıp-tartısıp, birimizdi birimiz qwptamağandı batırlıq sanap, eldiñ müdesinen bwrın ru men taypanıñ müdesin joğarı qoyıp, bir-birimizben bet jırtısamız da  jatamız.

Orısşa, qazaqşa derektiñ bärine qarañız, Onon özenin boylap barıp Oñ han men Şıñğıs han Ul'dja degen jerde tatarlardı jeñedi. Sol mañayda Qws şatı, Naratı şatı degen jerler bar ekeni aytıladı. Al endi kartağa qarañız, Naratı jotası Qıtaydağı İleniñ bas jağında twr. Önänniñ İle ekenine osınıñ özi-aq  dälel emes pe? Älde qate kartadan ketken be? Naratı İleniñ basında twrsa, onda Ul'dji, Wlja dep türlendire jazıp jürgenimiz Qwlja bolıp şıqpay ma?

Mwnıñ bäri tarihi dälelge jatpasa, onda bizge tarihqa dälel emes, eşkimdi, eşnärseni moyındamaytın toñmoyındıq qana kerek bolğanı ma?

Osınşama ozbır ötirikke tözip kele jatqanı üşin, bizdiñ tarihşılarğa tek tañ qalamın. Özgeniñ bwrmalap jazğan ötirigin talğamay, tolğamay jwtıp  jatqanımızğa qarap, ötirikke qarsı aramızdan bireu auız aşa qalsa, oğan özimizdiñ ne tap berip, ne bas salıp jatqanımızdı körip, sonşama sorlı halıq bolıp qalğanımızğa jılağım keledi! Oqımağannan, bilmegennen qanşama esemiz ketip jatır?!

Damdansürenniñ mına däleline senemiz: «Herlenniñ Hödöö aralı käzirgi Bayan Ulaan ekeni dausız». Osı da dälel me? Nege ol dausız? Bayan Ulaan degeni – tau. Al «hodoo» – moñğol tilinde «qır» (205 – bet). Sonda Hödöö aralımız «Qır aral» bolmay ma? Tau men qırdıñ ayırması jer men köktey emes pe?

Bwl sözdi Tileuberdi Köde Aral dep audardı. Dese degendey, Kerbwlaq audanındağı Araltöbeniñ audanı sol aranıñ adamdarınıñ esebi boyınşa, 70 – 80  gektar jer. Üstinde tek köde ösedi. Ol ködeni bireuler «sadaqköde», tağı bireuler «qıltanaq», keybireuler «aqseleu» desedi.

Meniñ oyımşa, Arqas tauı men Altınemel tauınıñ ortasındağı Araltöbeniñ eski atı Hödöö de emes, Köde de emes, «Kötu aral» bolğan bolu kerek. «Kötu» sözi Mahmwt Qaşqari babamızdıñ «Türik sözdiginde»  (Hİ – ğasır, Şıñğıs hannan bir ğasır bwrın) «töbe» dep körsetilgen.  Solay bolsa, bwl töbe äu bastan-aq Araltöbe atanğan. Qıtaydıñ pişik jazuındağı bwl sözdi, Tileuberdiniñ aytuınşa, «Kötu» dep te oquğa bolatın körinedi.

«Moñğoldıñ qwpiya şejiresinde» Şıñğıs hannıñ düniege kelgen jeri jañağı Araltöbeniñ janındağı Jubur degen jer dep jazılğan (44 – bet), al Tileuberdi onı «Şwbar» dep oqığan («Qwpiya şejireniñ» qwpiyası», Almatı, 2013, 488 – bet ).

Şwbar degen auıl käzir de sol Araltöbeniñ batısında 10 şaqırımday jerde twr.

Altınemeldiñ şığıs jaq betinde Qwrsay, sonan soñ Şıñğıssay degen şalğındı, bwlaqtı say bar. Älgi Şwbar men Araltöbeniñ oñtüstik betinde, Qaraqorım – Mataydıñ soltüstik jelkesinde. Qarap otırsañız, osı men aytıp otırğan jer-su men tau-tastıñ bäri bir mañayda, bir töñirekte, bir-birinen alıs emes, bir-birimen qaraylas jerde.

Jamwqa men Şıñğıs han (ekeui de Alan – Hauadan  taraydı – B. N.) alğaş ret Zeren Qapşağayda, ekinşi ret Küyteñ degen jerde soğısadı, Qapşağaydı audarmaşılar atau söz retinde audarmay jazuı kerek edi, ädeyi me älde bilmey me, qıspaq jer ekenin bildiretin sözben bere salğan. Al Küyteñdi käzir el Kiytiñ dep jür. Bwl Kiytiñniñ sol Şıñğıs han zamanındağı Küyteñ ekenine men mına sebepti senimdimin. Şıñğıs hanğa Jamwqağa qarsı kömekke kelgen Kereydiñ basşısı Oñ han oğan Otqiya arqılı Küyteñge şıqsa, Şıñğıs hannıñ özi Küyteñge Körenlik degen jerden şığadı. Ol jerlerdiñ atı büginde säl özgeşeleu, biraq bayağı tübirin saqtap aytıladı. Otqıya – Qızılqıya,     Körenlik – Barkörneu. Barkörneuden de, Qızılqiyadan da Kitiñ jazığına şığatın jol bar, Kitiñ – ekeuiniñ de oñtüstiginde. Onıñ üstine, Qızılqıyadan şıqqan  kereyler şep qwrıp jatqan jer büginde Kereysay ataladı.

Osınşama  bir-birimen bir öñirde baylanısıp jatqan jerler «Moñğoldıñ  qwpiya şejiresinde» de, «Sokrovennoe skazanie mongolovta» da, tağı basqa derekterde de  orındarı nege dälme-däl käzirgi ornımen say keledi? Öytkeni bwl ara, şınında da, Şıñğıs han ömir sürgen, tuıp ösken ara. Biçurinniñ jazuınşa, sol zamanda Şıñğıs hannıñ segiz birdey babasın bauızdağan jalayırlar da äli künge deyin sol orındarında otır. Şwbar, Araltöbe öñirinde twrıp jatqan jalayırlardıñ köbi käzir de Andastar.

Osınıñ bärine mwrın şüyirip qarauğa bola ma? Bwğan män bermesek, onı esepke almasaq, onda «tarihtıñ maqsatı – şındıqqa jetu» dep jalğan daurığudıñ ne qajeti bar?

Jaraydı, bir qazaqtıñ aytqanına ekinşi qazaq senbey-aq qoyalıq. Öz közimen körgen, öz qwlağımen estigen şeteldik Karpini men Rubruktıñ, Atamäliktiñ, Räşid  äd – Dinniñ   jazğandarına qazaqtıñ aytqanı da däl keletinin moyındau kerek emes pe?

Al endi tatar da, moal, mongal nemese moğoldar – bäriniñ tegi türik bolsa, onda nege moaldar tatarlardı jaqtırmaydı?

«Moaldar, – deydi Rubruk, – özderin «tatar» dep atağandı jaqtırmaydı» (100 – bet ). Öytkeni bwrın olardıñ özi tatar bolğan, käzir moal – olardıñ bileuşisi. Sondıqtan moaldar tatar degen attı qwrtıp, moal degen attı joğarlatqısı keledi deydi (101 –bet).

Mwnıñ da jauabı Räşid äd – Dinde twr.

Qabıl han bilegen zamanda tatarlar men moñğoldar tatu-tätti twrıp jatıptı. Bäri qıyat pen nirunnan tarağan tuıstar bir-birimen bauırlasıp ömir sürip jatadı. Qabıl hannıñ äyeli qoñırat taypasınan eken. Sonıñ Sayım – tegin degen bauırı auırıp, onı tatar baqsı emdeydi. Alayda Sayın – tegin ölip qalıp, onı baqsı dwrıs emdemey öltirdi degen äñgime şığıp, bauırlas eldiñ arasına osıdan arazdıq kiredi. Ol birte-birte örşip, ülken jaulıqqa wlasadı (sonda, 104 – bet).

Al endi osı moğol nemese «moñğol» söziniñ mağınası ne? Jäne ol qay tilde payda bolğan söz?

Bwğan tüsinikti Räşid äd – Din ğana beredi.

«V nastoyaşee vremya u mongol'skih plemen tak ustanovleno, çto te, kotorıe poyavilis' ot etih vetvey, çaşe vsego sostoyat mejdu soboy v rodstve, i mongol – darlekinı – sut' oni slovo je mongol sperva zvuçalo (bukv. bılo) mungol, to-est', «bessil'nıy» i «prostoserdeçnıy. Po mongol'skiy «Kiyan» znaçit' «bol'şoy potok», tekuşiy s gor v nizinu, burnıy, bıstrıy i sil'nıy. Tak kak Kiyanı bıli otvajnıy, hrabrıy i krayne mujestvennıy; çto eto slovo polojili ih imenem. «Kiyat – mnojestvennıe çislo ot Kiyan; teh i etogo roda, kotorıe blije k ego naçalu, nazıvali v drevnosti kiyat» («Sbornik letopisey», tom 1, kniga pervaya, M. – L. 1952. 154 – bet).

Köp adasudıñ bası osı sözderdiñ aytıluı men jazıluınan bastalğan sıyaqtı.

«Qıyan» men «Qıyatta» twrğan tüsinbestik joq. Sözdiñ mwnday jekeşe jäne köpşe türi qazaq şejiresinde bwrınnan bar. Mısalı, kerey, onıñ köpşe türi – kereyit; dulı, köpşe türi – dulat.

Al Räşid äd – Dindi audarğan Hetagurov ejelden bir-birimen tuıs halıqtıñ biri «mongol – darlekin» dep atalğan, al onıñ bastapqı ataluı «mungol» deydi.

Audarmaşı Hetagurov parsı tilin bilgenmen, türik tilin bilmegen bolu kerek. Sondıqtan onıñ «mongolı – darlekinı» degenin tüsinu mümkin emes.

Tarihqa jüginsek, ertede türik halqın jau şauıp, eki otbası ğana aman qaladı, olardı Qıyan men Nüküz dep ataydı. Tört jüz jılday tau işinde tığılıp, köbeyip, aqırında olar aşıqqa şığadı. Qıyandardan Şıñğıs hannıñ ata – babaları taraydı, al Nükis, Nökis atalatın atalar Tülkibas audanında äli de bar, negizinen olar – qaraqalpaq işine tarağan wru. «Aqtaban şwbırındı» zobalañı kezinde qaraqalpaqtar qazaqtarmen birge qalmaqqa qarsı 35 jıl boyı soğıstı. Tek Äbilqayırdıñ  dwrıs sayasat jasamauınan jat bolıp ketti.

2016 – jılı Räşid äd – Dinniñ «Tarihtar jinağın» Zäripbay Orazbay degen azamat parsı tilinen tikeley tärjimeledi. Ol: «Räşid äd – Dinde moñğol degen söz joq», – deydi, «mwğwl» dep audardı. Demek audarmaşı Hetagurov «ñ» äribin qosqan. Alayda parsı tilinde «ñ» dıbısı men äribi de joq eken. Bir äripten adasudıñ sırı bwda da jatuı mümkin.

«Bayırğı zamandardan qazirgi uaqıtqa deyin qoñırat, qoralas, ikiras, eljiğan, uranqay, kelinğwt degen atpen belgili jäne (osılarğa wqsas) basqa da taypalar mwğwl – dürlikken dep ataladı», – dep audarıptı Zäripbay (Raşid ad – Din «Tarihtar jinağı», Şımkent, 2001. 1 – tom, 173 – bet).

Sonday-aq mwnda mwğwldar işinde erekşe bolıp tabılatın niruun qauımı bar ekeni aytıladı.

«Darlekin» degeni «dürlikken» ekeni endi tüsinikti. Jaudan ürikken, qaşqan el dürlikpegende käytsin? Dürlikken – türik sözi. Demek qıyandar da, mwğwldar da, nükister de – bäri türikter. Bwğan dau aytu – derekti, tarihtı sıylamau.

Bwl kitäpte: «Mwğwl (taypası) türki qauımdastığınıñ bir bwtağı bolıp tabıladı», – dep ap-anıq jazılğan (sonda, 178 – bet).

2 – tomınıñ tüsiniktemesinde Zäripbay Hetagurovtıñ Onan degendi Onon dep bwrmalap audarğanın jazadı (sonda, 2 – tom, 23 – bet). Bwrmalaular bir äripten de bastalğanı osıdan da belgili. «Onan» sözi qazaqşa Önänge jaqın ğoy, onı Onon dep alıstatqan.

«Jas küninde Şıñğıs handı merkitter twtqınğa alğan», – degen derek onıñ olarğa öşpendiligin tüsindire tüsedi (sonda, 2 – tom, 68 – bet).

Zäripbay bılay audaradı: «Asılında, «mwğwl» sözi alğaşında «mwñ wl» dep atalğan, yağni «mwñlı», «beyşara» äri «aqköñil», «aqjarqın», «kişipeyil» degen mağınanı añğartadı (sonda, 2 – tom, 143 – bet).

«Moñğol», «mongal», «moal», «moğol», «mwğwl», «mwñğwl», tağı  basqalarınıñ bäri osı «mwñ wl» sözinen är sebeppen bwrmalana özgergen sözder ekeni, meniñşe, endi dau tudırmasa kerek. «Mwñ wl» degendi qazaq-türikter ündestik zañınıñ ıqpalımen san türli qwbıltıp ayta berui – tabiği qwbılıs. Ertede «wl» degendi qazaqtar «oğlan», «wlan», «wğılı», «oğılı» dep ayta bergen. Sondıqtan «mwñ wl» degendi «mwñ wğıl», «mwñ (lı, dı) oğlan; «mwñ (lı, dı) wlan» nemese «mwñ oğlan» dep auızeki aytıla-aytıla kelip, san qwbılıp ketui – zañdı. Eñ bastı närse bwl sözdiñ bäriniñ de törkini türik tili ekeninde.

Tüyitkildiñ tübi Osekeñ aytqan «ñ» dıbısı men äribinen taraydı. Qazaq tiline tän ündestik zañı bärimizdi bir äripten adastırıp jür dep oylaymın. Öytkeni «ñ» men «ğ» dıbısı qatar kelgende, eki türli atalatın sözder qazaq tilinde birşama. Mısalı, «şañıraq – şañğıraq»,   «sañırıq –sañğırıq», «qwman – qwmğan», «Qoymañıraq – Qoymañğıraq» (jerdiñ atı), tağı sol sıyaqtı.

Qısqası, bwl sözdiñ tüp atası – «mwñwl». Oğan eñ jaqını – mwñ wğwl. «Moğol» da osı mağınanı beretin söz boluı kerek, «juas», «momın», «maujır» adam degen mağınağa juıq söz.

Meniñ apam atamdı «Mäugil» dep atağanın ılği aytıp kelem. Osı sözdiñ de astarı «moğol» sözimen tuıstas sekildi.

Osınıñ bärin tarazığa salıp oy tüysek, bizdi adastırıp jürgen sözdiñ eñ alğaşqı ataluı «mwñwğıl» nemese «mwñlıwğıl» degen twjırımğa sayadı.

Şıñğıs hannıñ Töle attı wlı käzirgi moñğol jerin bilegendikten, bwl söz sol bileuşi türiktermen birge «moñğol» türinde solarğa jetken. Alayda ol arada da «moñğol» atalğan türikter, yağnıy Şıñğıs han jwrtı bolğan. Bükil derek osı twjırımğa äkeledi.

Bwdan şığatın qorıtındı qanday? Bireu-aq: tarih bwrmalanğan.

Şıñğıs han tarihı ädeyi bwrmalanğan ba älde qateleskendikten özgergen be? Meniñşe, ädeyi.

Birese «moğol», birese «moñğol» dep jazıp jürgen halıqtıñ o basta tatar attı türik qauımdastığına kiretin halıq ekenin qıtay, orıs, moñğol tarihşıları bilgen. Bile twra bwrmalağan. Öytkeni Räşid äd – Dinniñ kitäbinde bwl jağday aydan anıq jazılğan. «Razdel tretiy. Otnositel'no teh tyurkskih plemen, kotorıh v nastoyaşee vrmeya nazıvayut mongolami», – deydi ol («Sbornik letopisey», tom 1, kniga pervaya, 1952.  92 – bet).

Tağı birde Räşid: «bol'şuyu çast' tyurkov teper' nazıvayut mongolami», – deydi (sonda, 77 – bet). Öytkeni olar endi tatarlardan mıqtı bola bastağan.

Bwdan şığatın qorıtındı bireu-aq: «moğol» da, «moñğol» da – bäri türikter. Bwğan deyin olardıñ bäri «tatar» atalğan. Onıñ da däleli derekterde twr. Tağı Räşid äd – Dinge jügineyik.

«Podobno tomu, kak pered etim tatarı stali pobeditelyami, to i teh (drugih) stali nazıvat' tatarami» (sonda, 77 – bet).

Kim küşti bolsa, kim jeñse, qauımdastıq ta sonıñ atımen atalğan. Osı bası aşıq twrğan närseni orıs ğalımı Räşid äd – Dinniñ kitäbine jazğan alğısözinde op-oñay bwrmalay saladı:

«... mojno utverjdat' s bol'şoy doley veroyatnosti, otnositel'no ryada plemen – tatar, kereitov, naymanov, jalairov, sulduzov, barlasov, merkitov, oyratov çto v Hİİİ – veke oni bıli mongoloyazıçnımi, a ne tyurkoyazıçnımi» (sonda, 29 – bet).

Hİİİ – ğasırda, yağni Küyik pen Möñke bilep twrğan kezde Europadan Karpini men Rubruk kelgende, «mongaldar» men «moaldardıñ» käzirgi moñğol tilinde emes, kädimgi türik tilinde söylegenin biz joğarıda däleldep şıqtıq dep oylaymın. Tek oyrattar jöninde jeke pikir aytuğa tiispiz. Ol – käzirgi Moñğol halıq respublikası qwramına kirgen, bwrın qazaqtar «qalmaq» atağan memleket qwramında bolğan ülken taypalar odağı. Al qalmaq nemese käzirgi moñğol tili eşqaşan türik tiline jatpağan. Ol erekşelikti Räşid   äd – Din de anıq jazadı: «Nesmotrya to çto ih yazık mongol'skiy, on (vse je) imeet nebol'şuyu raznicu ot yazıka drugih mongol'skih plemen» (sonda, 118 – bet).

Bwl derek biraz närseniñ betin aşadı.

Oyrattardıñ Şıñğıs han jaulap alğan el ekeni bükil tarihtan belgili. Jaulanğan el jaulağan eldiñ tilin üyrengeni öz basımızdan belgili. Orıstarğa eki ğasırdan astam bodan bolğan qazaqtar täuelsizdik alğanımızğa otız jılğa tayap qalsa da äli orısşa söylep, memleketimizdi orısşa basqarıp kele jatqan joqpız ba? Oyrattar da söytken. Olar öytkeni Şıñğıs han memleketiniñ qwramına kirgen. «Moñğol» sözi solar arqılı bügingi moñğoldarğa da barğan eken ğoy deuge boladı.

Oylanayıqşı, osı aldau kimge jäne ne üşin kerek boldı? Aş adam ayuannan jaman. Aqıl-esten ayırılıp, mäñgürt boladı, tegin, tarihın tez wmıtadı.

1921, 1922 – jılı, 1931, 1932 – jılı qazaq qattı aşarşılıqqa wşıradı. Bireuler: «Keñes ökimeti aştıqqa ädeyi  wşırattı», – deydi. Ol ras bolsa, onıñ nätijesi – genocid, qasaqana qıru. Bireuler: «Keñes basşılığınıñ qateliginen  qırıldıq», – deydi. Ekeuiniñ de nätijesi –bireu: qisapsız qırıldıq. Kalhozdastıru kezindegi aşarşılıqta 3,5 ( üş jarım) millionnan astam qazaq qırıldı dep jür tarihşılar. Ol san – halqımızdıñ jartısınan köp. Bälkim, üşten ekisi şığar.

Meniñ Eşmwhambet atam: «Otızınşı jıldıñ aşarşılığında men jeti balamnan, ülken inim Bekmwqa segiz balasınan, qalğandarı tört-bes balasınan ayırıldı», – dep ahılap otıratın. Sol balalar älgi tarihşılardıñ resimi esebinde bar ma? Meniñ janımdı qıynaytın – osı  swraq. Öytip esepke ilinbey qırılıp qalğan qazaq balası qanşama? Mine şıbınday qırıludıñ şındığı osında.

Qazaq balası as taba almay qırılıp jatqanda, keñes ökimeti Ridderge Ortalıq Reseyden jwmısşılar äkelip jatqanı turalı qwjattı men oqığam. Ol turalı «Köşpendi şarualar qaydan şıqtı?» degen maqala da jazğam. «Janı aşımastıñ qasında basıñ auırmasın» degen – sol. Bizdi keñes ökimeti sonşalıq jazalaytınday ne istedik?

Bas kötergen ağalarımız tügeldey «halıq jauı» boldı, tügeldey atıldı. «Stalinniñ jazığı joq, bir-birimizdi körsetip jatqan özimiz», – dep, aynalıp kelgende, özimizdi-özimiz kinäledik. Arız jazsañ boldı, alıp ketetin, atıp tastaytın zañdı kinälemedik. Aq pen qaranı ajırata almadıq. Aştıqtıñ, atudıñ nätijesinde, aq pen qaranı ajırata almaytınday jağdayğa jettik.

Älihansız, Halelsiz, Ahañ men Jaqañsız, Mağjan men Şäkärimsiz, Mwstafasız,  Irısqwlov pen Jandosovsız, Säken, İliyas, Beyimbet pen Sanjarsız, Näzir men Smağwlsız, İlekerov pen Jürgenovsiz, tağı-tağılarsız mıyın oyıp alğan quıs bas qwsap qaldıq. Sonı paydalanıp, ökimet aydağan jağına apardı, jetektegen jağına jürgizdi. Mäñgürt bolıp bara jatqanımızdı Aytmatov eske salıp edi, onıñ özin jazalap jibere jazdadıq. Sonday-sondaydıñ saldarınan öz halqımızdıñ tarihın özge halıqtıñ tarihşısınan swraytın hälge jettik.

Halıqtar dostığın wran qılıp basqarğan «wlı Stalin» bizdi bwl hälge nege jetkizdi?

Anıq şındığın, ärine, Stalinniñ özi ğana biledi. Biz tek joramaldaymız.

Birinşi joramal:

Şıñğıs han jäne onıñ wrpaqtarı Reseydi de, Gruziyanı da, basqaların da küşpen basıp aldı. Stalin sonıñ kegin qaytardı. Öytkeni ol Şıñğıstıñ qazaq taypasınan şıqqan adam ekenin anıq bildi. Oğan professor I. P. Petruşevskiydiñ Räşid äd – Dinniñ «Jamiğ – at tauarih» kitäbiniñ orısşasına jazğan alğısözinen köz jetkizemiz. Şıñğıs han jayındağı tarihtı Stalinniñ özi qadağalağan (1 – tom, 1 – kitäp, 74 – bet).

Şıñğıs handı moñğol dep körsetu Stalinniñ sayasatına  tiyimdi boldı. Öytkeni ol moñğol bolsa, qazaqtı aştıqtan qırudıñ kek aluğa eş qatısı joq bolıp körinetin edi. Eger bwl solay bolmasa, Valeriy Mihaylovtıñ «Velikiy djut» attı eki märte basılğan kitäbin qarayıqşı, jer-jerden orıstardıñ özi qazaqtardıñ aştıqtan qırılıp jatqanın habarlap Mäskeuge, Almatığa, keñes ökimetiniñ sondağı kösemderine jan-jaqtan jedelhattar jiberip jatqan. Biraq ökimet körmegensip, bilmegensip, olar «otkoçevniki», yağnıy «köşpendi şarualar», ölip jatqan joq, arı-beri köşip jür dep otıra bergen. Ädeyilik degen osı emes pe?

Ekinşi joramal:

Orıs pen qazaqtıñ, gruzin men qazaqtıñ arasına kek qaytaru isi keri äser etip jürmesin, wlt arazdığı örşimesin dep, Şıñğıstıñ qazaq ekenin keñes ökimeti ädeyi jasıruı mümkin.

Üşinşi joramal:

Qazaq sekildi qoraş halıqtıñ orıs, gruzin, qıtay tärizdi wlı memleketterdi jeñip ketuin namıs sanağandıqtan, tarihtı ädeyi bwrmalau orın alğan.

Törtinşi joramal:

Şıñğıs han men onıñ wrpaqtarı qwrğan Altın Ordağa qarağan biraz jer käzir Resey qaramağına ötip ketse, Töle men Qwbılayğa qarağan biraz jer käzirgi MHR men Qıtay memleketiniñ qaramağına qarap ketti. Sonıñ bäri oyda joq sayasatqa türtki bolmas üşin, bwl eldiñ bäri Şıñğıs handı qazaq taypasınan şıqqan adam dep tanudı asa tiyimsiz şındıq sanaydı.

Bärin bir maqalada qotara aytu mümkin emes. Qalay bolğanda da, tarihi derekti qasaqana bwrmalau mädenietke de, izgi niyetke de jata qoymaydı.

«Men jastarğa senemin!» – degen ğoy Mağjan. Jatqa jaltaqtamaytın, şındıqtan taysalmaytın wl-qızımız tarih tizginin bolaşaqta öz qolına alar.

Solar bärin öz ornına qoyar.

Abai.kz

 

 

 

214 pikir