Seysenbi, 17 Qırküyek 2019
Ädebiet 2295 8 pikir 8 Naurız, 2019 sağat 11:27

Serik Twrğınbekwlı. Aybergenov aydını

(Estelik – esse)

Alpısınşı jıldardıñ ayağı men jetpisinşi jıldardıñ basında, qazaq poeziyasına qıranday samğap, ekpindey engen, erekşe bolmısı bar bir aqın bolsa – ol Tölegen Aybergenov edi. Aybergenovtiñ sol kezdegi qalam siltesine qızıqpağan aqın kem de kem şığar. Tipti sol bir twstarda Tölegenşe tebirenip, Tölegenşe tolğağan aqındardıñ legi qalıptasa bastap edi. Ärine, solardıñ bäri bir saptan, bir qaptan şıqqan bir-birimen tım wqsas bolıp jatsa, onda aqınnıñ daralığı tanılmas edi.

Äytse de, sığalay qarap,saraptay bilgen sınşı bolsa, sol jıldar öleñ ölkesinde Tölegenge tän wqsas izderdi bağamdauğa bolar edi. Bwl da aqınnıñ erekşeligi, ayrıqşa ornı dep bağalar edik. Sebebi, sol jıldarda qosılğan tıñ tolqın Tölegen jırları qay oquşını da bey-jay qaldırmağanı aqiqat.

Özimniñ bağamdauımşa, sol jıldarda jaña şığıp, qanat qağa bastağan osı küngi eñ tanımal aqındar Mwhtar Şahanov, Fariza Oñğarsınova, Aqwştap Baqtıgereeva, ömirden erte ötken Meñdekeş Satıbaldiev,Ömirzaq Qojamwratov sındı aqındarğa Tölegen poeziyası äser etpedi dep ayta almaymın. Sol twsta, tipti, Marat Otaraliev degen talanttı jas aqınnıñ jır jwptağan şabısı da, dabısı da Aybergenovten aumay qalğan sätterine kuä bolıp qaluşı edik. Keyin, osı aqındardıñ bäri de, elikteu, solıqtaudan arılıp, öz arnasımen ağıp ketti...

Ol öleñ oqığanda erekşe bir küyge tüsip, qıranday samğap, qanattanıp ketuşi edi. Onıñ erekşeligi sol, öleñ oqığan sätinde özin de, özgeni de, aynalasındağı dünieni wmıttırıp, basqa bir bölek älemge engizip jiberuşi edi.

Meni osı Tölegenniñ öleñ oquı qattı eliktirdi. Qos qolın sermegen, beyne bir qanattı qwstay erkin samğap, dauıs ırğağı da san qwbılıp, tıñdarmanın birden baurap alıp, eriksiz tänti etuşi edi – au.

Men Tölegendi alğaş ret Almatıda, Jazuşılar odağınıñ üyinde kördim. Qasında Şämşi Qaldayaqov bar. Tölegendi äp-sätte sol kezdegi jas aqındardıñ bir tobı qorşap alıp, öleñ oquın qolqaladı. İşinde men de barmın. Köp sözge keltirgen joq, alğaşında säl kibirtiktegendey bolıp edi, kele-kele keñ jayılıp, qwyqıljıp, aqqan qıranday samğap ketti dersiñ. Biz – jas aqındar – añtarılıp qarap qalğanımızdı añğarmappız. Biraz öleñder oqıdı.

Mağan äser etkeni sonşalıq, sol öleñderdiñ biraz şumaqtarı meniñ sanamda sol kezden saqtalıp qalıptı. «Sen meniñ özimdi körseñ, twrısım osı meniñ, al, mendegi ğalamat sezimdi körseñ, şoşır ediñ!» -degen kezde, aqın jüzin onan sayın barlap, jır älemine enip, jüregine boylay tüskenimizdi bayqamay da qaldıq. Ne degen qwdiret, ne degen ğajayıp jır! – degen wlan asır oydıñ qwşağında qalıp, özimizdi bwl dünie emes, basqa bir älemge enip ketkendey sezindik. Qoştasar sätte, bärimiz qol berip, at-jönimizdi aytıp jattıq. Kezek mağan kelgen kezde, birden bayağı tanısınşa: - Oy, Serik seniñ 1964 jılğı säuir ayında, «Jwldızdıñ» törtinşi sanında «Küzettegi Ana» degen öleñiñ bar edi ğoy, - dep bir şumağın jatqa soqtı. Tañğalıp qaldım. Söytsem, Tökeñ, tek qana öziniñ öleñderin ğana jatqa aytpaydı eken, wnağanı esinde saqtalıp qaladı eken. Oğan keyin aralasa kele äbden közim jetti. Bwl – 1966 jıldıñ jaz ayı edi. Sodan ne kerek, keler jıldıñ küzine deyin Tölegendi jii körip jürdim. Köbinese Qaynekey Jarmağambetovtıñ üyinde jolığıp jürdik. Qaynekey Jarmağambetov meniñ auıldas ağam, ülken ğalım, bilimdi, zerek adam edi. Äri aqın, äri audarmaşı. Köp jıldar KazPide professor bolğan, wstaz. Qazaq ädebietinde ballada janrın damıtqan biregey twlğa.

Çili aqını Pablo Nerudanıñ balladaların audarıp, onı qazaq äuenine salıp jatqa aytatın. Bir küni Qaqañnıñ jaqın inisi Jaqsılıq ekeumiz Qaynekeydiñ üyine barsaq. Qaqañ tösek tartıp jatır eken. Qasında – Tölegen Aybergenov. Biraq, qattı auırıp jatqan adamnıñ qalpı körinbeydi. Şaraptan şarşağanı sezilip twr. Qaqañnıñ auzında damıl joq, bir äuenge salıp, ıñıldap öleñ aytadı: - ...Ey, soldat sağan degen üzim nan da, boyalğan köz jası men qızıl qanğa... Tölegen tebirene söylep ketti: - Pablo Neruda! Qaqañnıñ audarması... Mwnı men de jatqa bilem - dep ağıta jöneldi. Qaynekey qattı tolqıp közine jas aldı. Sol küni biz Qaynekeydiñ üyinde kün batıp, qas qarayğanşa boldıq. Tölegenniñ öleñderinen keyin, Qaqañ basın köterip, tamaqqa qaradı. Şäy işip, mañdayı terşip, köñili jaylandı. Tısqa şıqsaq, köşeni qoyu qarañğılıq qımtap alğan eken. Onda qazirgidey emes, köşe şamdarı jarqırap janbaydı.

Tek är üyden tüsken terezelerdiñ jarıq nwrı köşelerge meyirim şuağın tögip, tirşilik tınısın añğartıp twrğanday. Abay dañğılımen kele jatıp, osı küngi Furmanov köşesiniñ qiılısına jaqındağan twsta Tölegen toqtay qaldı. Bes qabattı däu üydiñ irgesinen öte bergende säl irkilip, şamı jarqırap köringen terezeni nwsqap: - Keşe men mınau üyde boldım, bwl üydiñ jarığı eşqaşan sönbeydi!- dedi. Keyin bildim, bwl üy, sol kezdegi belgili jurnalist, Şımkenttik Balta Isaevtıñ päteri eken. Ol da Qaynekeydiñ üyine jii keletin. Keyin, meni sol öz üyine ertip aparıp Tölegen turalı (Şämşi ekeuiniñ) talay hikayattarın aytıp edi-au. Tölegen sol arada meniñ ötinişim boyınşa tağı bir öleñ oqıp berdi. Jaña ğana Qaynekeydiñ üyinde oqığan öleñinen wzap kete almay, qayta tıñdağım keldi.

Köşe qiılısına kelgesin Tölegen biraz tauğa qarap, tolğanıp twrdı. Biz Jaqsılıq ekeumiz tömenge tüskeli twr edik.

Tökeñ bizge jattı da jarmastı: - Jüriñder üyge, men mına arada jap-jaqın jerde, Alatau – 60-ta twramın!- dedi. Meniñ ere ketkim kelip edi, Jaqsılıq tartınşaqtay berdi.Sebebi, bıltır ğana üylengen, jaqında ğana jas säbili bolğanı bar, üyine asığıp twr. Meniñ Jaqsılıqtı jalğız tastap ketuge dätim barmay, degbirim qaşıp twrğan. Sol sätte, tas töbeden töngen ay säulesimen aralasıp, alısta Alataudıñ qarlı şoqıları ayqın añğarılıp twrğan.

Tökeñ  sol taularğa telmire qarap birer şumaqtı tögip tastadı:

Qayğı da, mwñ da menen köp tabılar,

Bäri de jalğız sen dep aqtarılar.

Baurayı mäñgi köktem zañğarlardıñ,

Basında mäñgi jatqan aq qarı bar.

Tökeñ bizben qimay qoştastı. Biraq bwl soñğı qoştasu emes edi.

***

Arağa apta tüspese de, ay aralatıp Tölegen ağamen kezdesip qaludıñ säti tüsip jürdi. Soñğı kezdesuimiz esimde qalıptı.

KazMudıñ art jağındağı qaltarısta – «Gülder» degen «Kafe» bolatın. Biz jas aqındar köbinese sonda bas qosatınbız. Birde barsaq, aynalasın ädettegidey jastar qorşap alğan, ortasında, – Tölegen Aybergenov twr. Şet jağına barıp twra qaldım.

 

Tentek mwhit tepsingen dauılında,

Balıqşınıñ ottarın öşiredi.

Küz ben qıstıñ twmandı jauınında,

Wşqıştardıñ tağdırı şeşiledi.

Jöni bölek öludiñ wrıstardan:

Şoferdiñ bwrılıssız jan tilegi.

Milicioner öledi wrı wstaudan,

Aqındardı mahabbat öltiredi.

Öleñ jalğasa berdi. Bäri de ünsiz tıñdap qalğan.Şet jaqqa demimdi işime tartıp, men de twrmın tırp etpey... Bir kezde artına jalt qaradı. Meni kördi. Qasına şıqırıp aldı. Qwşaqtasa kettik. Sosın, meniñ qwlağıma qaray moyın bwrıp, jäy ğana:

-Men eki künnen keyin Nökiske jürem. Şığarıp salıp ,äure bolmay-aq qoyıñdar. Qattı qoştaspayıq. Men tezdetip qaytıp kelemin. Sosın, özim tauıp alam seni,- degen.

Sol sätte: - Äy, Tölegen!- degen dauısqa bärimiz jalt qaradıq. Eñsemizge töngen şıñday Mwqağali twr tu sırtta. – Jür kettik,- dedi. Tölegen bizden sıtılıp şığa berdi.

Artınan qarap qalıppız. Ekeui qosılıp, äldenege asığıs adımdap  bara jattı. Meniñ qwlağımda jaña ğana oqığan öleñ üni belbeulep twrıp aldı:

Sendelip örttey sezimmen,

Lapıldap ketip baramın.

Üzuge monşaq közimnen,

Jaqındap ketip baramın.

Qwdiretiñe, tuğan jer,

Men senip ketip baramın.

Qimastıq seniñ otıñnan,

Teñselip ketip baramın.

Alıstı baram arman ğıp,

Auırıñ bolsa, art, ömir!

Jolına jırdıñ qwrban qıp,

Basımdı tiktim, äyteuir...

Tölegen ağa sol ketkennen  aqırı oralmadı. Sol jılı küzde Almatıdağı aq qayıñdardıñ japırağı sağınıştan erte sarğayıp, qara jerge saudırlap jii tüsip jattı...

PS. Osı bir şağın estelik – essemde Tölegen ağanıñ ayaulı jarı, altınday balalarınıñ asıl anası – Ürnisa jeñgey turalı birer auız lebiz bildire ketkendi jön kördim.

Ürnisa jeñgeymen Tölegen ağa Taşkenttegi SAGU-de birge oqığan eken. Qwday qosqan eki jar – bir-birine süyenip, kieli şañıraqtıñ astında az bolsa da baqıttı ğwmır keşti. Täñirdiñ Tölegenge Ürnisaday ayaulı jar berui – Tökeñniñ aqındıq ğwmarına tartqan tağdır sıyı dep tüsinemin.

Ürnisa jeñgeydiñ jibektey minezi, (Tökeñniñ anasınıñ atı da – Jibek edi) jaysañ jan-düniesi, äsirese, küle qarağan kezde köz şarasınan nwr tolıp, asa meyirimdi şapağat şaşıp twruı – nağız Anağa, Aruğa tän ğajayıp erekşelik edi. Tölegenniñ osınday ğaşıq köñilmen, qwştar sezimmen jır jazuı, Ürnisanıñ igi qasieti ekendiginde dau joq. Tökeñniñ artında qalğan şiettey balaların «qanattığa qaqtırmay, twmsıqtığa şoqıtpay», aman-esen tärbielep, tälim-tärbie, bilim bergen eresen eñbegi bwl künde barşağa mälim. Tölegenniñ qoljazbaların köziniñ qaraşığınday saqtap, oqırman jüregine jetuge jol aşqan, ayaulı jar – Ürnisa emes pe?

Tölegen üşin qiın – qıstau kezeñderdiñ bärine de otqa-suğa tüsuge dayın bolıp, tirşiliktiñ azabın da, qızığın da qara narday kötere bilgen Ürnisa jeñgey söz joq, qazaq qızınıñ qaysar minezin boyına taratqan tağılımdı twlğa, asıl jar, ayaulı Ana.

Tölegen bir öleñinde: – «Qara orman kerek, qap-qara orman,qara orman, közindegi meniñ jarımnıñ» deytin jeri bar. Aytsa, aytqanday, köz qaraşığına bükil älemniñ jaqsılığın jiıp, janarınan nwr şaşırap twratın jarqın beynesi – Tölegen öleñderiniñ bütin bolmısına aynalğanday. Ömirge gül sıylağan, jüregine jır jinağan Ürnisa jeñgey mağan ärdayım aqındıqtıñ aq-tileginen jaralğan janday äser etedi.  Artında tört qız, bir wl qaldırğan Tölegen men Ürnisa wrpaqtarı aqınnıñ özi aytqanday bütin bir ülken qara ormanğa aynaldı. Osınau qara ormannıñ tamırı tereñge tartıp, japırağı jayqala berse eken dep tileymin.

Qazaq ädebieti äleminde – qwşağına aqqu-qazdarın qondırıp, qiyasınan qıran wşırğan wşı-qiırsız jarqırap jatqan – Aybergenov aydını bar. Köz tartatın aspanmen astasqan aydınnıñ twnığı twñğiıq, suı möldir. Aynalasın qalıñ qarağaylar men aq qayıñdar kömkergen kögildir ölke. Osı ölkeden Aybergenov aydınına älemniñ är qiırınan sansız bwlaqtar sarqırap ağıp kelip, qwyılıp jatır. Sarqılmaytın, tartılmaytın kemel de tereñ aydın.

Serik Twrğınbekwlı

Abai.kz

8 pikir