Beysenbi, 17 Qazan 2019
Bilik 2609 11 pikir 2 Säuir, 2019 sağat 11:31

Tauday talaptan – barmaqtay baq

Büginde älemdik därejedegi alğaşqı qazaq änşisi atanıp jürgen Dimaş Qwdaybergenniñ halıqaralıq deñgeyge köterilgenine eki jıldan artıq uaqıt ötse de, ol turalı aqın Oñaygül Twrjanovanıñ kitapşasınan basqa tereñnen quzağan tiyanaqtı dünie, tipti Qazaqstan köleminde muzıkatanuşılıq maqala jazıla qoyğan joq. Esseist jazuşı Maqsat Täj-Mwrat osı olqılıqtıñ ornın toltıru maqsatında «Dimaş. Kogda jajdut krika» attı kitap jazıp bitirdi. Biz oqırman nazarına sol kitaptıñ qazaq tiline audarılğan «Jer älemdi şarlağan qazaq äni» deytin tarauın wsınudı jalğastıramız. 

(Jalğası. Bası mına siltemelerde: «Bağı barmen talaspa»Teñiz tüpten tebirenedi,Dimaştıñ dauısı jäne älemniñ 47 elindegi beytanıs tanıstar), Dimaştıñ dinamikalıq konservatizmi, «Qır balası qol sozadı aspanğa», Dimaş jäne qazaq mädenietiniñ integrativtik modeli...

Büginde Dimaştıñ Qıtayğa alğaş tap boluı jöninde işinde qisındı-qisınsızı bar birtalay äñgime aytılıp jür. Singer bayqauı jürip jatqan kezde latınnıñ vini, vidi, viciine (bardı, kördi, jeñdi) wqsas hikayattar aytılğanımen, odan keyin jariya bolğan materialdar jağday bwdan basqaşaraq örbigenin körsetti. Sonıñ işinde keyin qıtay tilin biletin jurnalist Ertay Nüsipjanov bergen swhbattar qıtay jağınıñ qazaq änşisin özderine wzaq añdap, tereñ barlap barıp şaqırğanın, Dimaş öz elinde jäne birneşe halıqaralıq konkurstarda jeñiske jetkennen keyin ğana, onda da änşiniñ özi bir swhbatında aytqanday, tek tanılğan, ataqtı artister ğana qatısatın Singer-ge jas änşige eksperiment retinde şaqıru jöninde şeşim qabıldağandarın ayğaqtaydı.

Şınında da Dimaş Qıtayğa barğanğa deyin-aq öz elinde keyin Çanşada orındağan S.O.S. «Diva Dans», «Opera-2», «Daydidau», «Wmıtılmas kün» änderi arqılı tanılıp, turne-koncert ötkizip, halıqtıñ qoşemetine bölenip ülgergen edi jäne 2015 jılı oğan jalpıwlttıq internet-dauıs berudiñ qorıtındısımen «Halıq süyiktisi» atağı berilui sol ıqılastıñ nätijesi bolatın. Sonımen birge Dimaştıñ özi de Qıtaydağı konkursqa ıssılay swğınbay, bayqap, wzağıraq dayındalıp kelgeni bayqaladı, tipti sodan bir jıl bwrın qıtaylıq änşi qız Koko Li birinşi orın alatın Singerge arnayı barıp, sırttay şolu jasap qaytqan siyaqtı. Qazaq onday kezde «sätin kütti» deydi.

Osınday psihologiyalıq äzirlikten soñ ğana bir toqtamğa kelip, keyin ülken anası Miua apay aytqanday, «jırtam ğoy ol jaqtı» dep tas-tüyin küyde attanadı, biraq sonıñ özinde de osı saparda aldına «Aydı aspanğa bir-aq şığaram» degen maqsat qoymaydı, özi keyin aytqanday, negizgi jospar orta jolğa deyin barudıñ töñireginen aspağan. Ärine, bwl saparğa barmaqtay baq bastap twrğanın özi de bilmegen. Biraq öziniñ däl sol sätte ülken konkurstı tilep, qol-ayağın bauırına alıp jürgenin jäne Singerge kasting ötetin 2016 jıldıñ ayaq şeninde nağız änşilik babına kelgenin iştey sezgen boluı. YAğni Dimaştıñ Qıtayda bağı men babı qatar şapqan deymiz. Qalay bolğanda da Singer-diñ muzıkalıq jağına jauap beretin qıtay mamandarı kasting kezinde bwrın özderine onlayn tüzimi arqılı tanıs änşiden anağwrlım basqa, anağwrlım artıq artisti, äsirese bwrınnan bar şırqau dauısı şığan dolplin dıbıstarğa wlasqan ekstrim änşini jäne jap-jas basımen get control deñgeyli joğarı käsibi dayındığı bar orındauşını körip, qayran qaladı. Sonıñ özinde de Hon Tao bastağan qıtay prodyuserleri qazaq änşisi birinşi änimen-aq adam aytqısız şu tuğızadı dep oylamağan, singerlik «muzagetterdiñ» Dimaştan bar swrağanı zalda otırğandardı orındarınan dürk köterip, du qol şapalaqtatu bolatın, al onıñ ornına S.O.S. orındalğan künniñ ertesine jartı Qıtay qazaq änşisiniñ ayağınıñ astına japırlay qwlağanın körip, auızdarı aşılıp qalğanı sol alğaşqı künderi bergen interv'yulerinen, äsirese Dimaşpen tikeley jwmıs istegen muzıkalıq prodyuser Hong Şiaodıñ tañğalıstı sözderi men şınayı bet qwbılısınan bayqaladı. Qıtay jağı älige deyin mwnı jwmbaq uaqiğa, kisiniñ öñi tügil tüsine kirmegen ğajayıp, bir keremet jağdayğa balaydı. Biraq Dimaştıñ sol kezeñdegi tamaşa vokaldıq babına jäne eki jağday üyles tüskenin hanzudıñ özi de añğara bermeytindey.

Onıñ birinşisi – Qıtayda şou-bağdarlamalardı wyımdastırıp, ötkizudiñ asa joğarı deñgeyi. Sonıñ işinde Hunan TV-de jasalatın muzıkalıq önimniñ sapası jäne onıñ televidenie arqılı berilui Gollivudtan bir de kem tüspeydi dep nıq senimmen ayta alamız.

Singer ötip jatqan künderi ekrannan 21-şi nömirli telekameranı bayqap qaldıq, bwl realiti-şoudı tüsiruge osınşama kamera bölindi degen söz. Olar jwmıs isteytin tüsirilim lokaciyaları aluan türli, san qırlı. Al körsetu kezinde eñ jaña tehnologiyalıq jetistikterdiñ biri – golografiyalıq kamera da paydalanıladı. Singer konkursı eñ mıqtı apparattarmen jabdıqtalğanın bir sözinde Dimaştıñ özi de atap ayttı, şınında da Qıtay televideniesiniñ tüsiru zaldarındağı akustikağa, dıbıs tazalığına batıstıq saund-prodyuserlerdiñ özderi qızıqqanday: Singer turları ötetin sahna-studiya kädimgi lazerlik säuleler kömegimen nwrğa şomıldırıp qoyuın aytpağanda, ondağı dıbıs barınşa teñdestirilgen, arhitekturalıq akustika, odan tuatın reverberaciya dıbıstıñ körkemdik-estetikalıq äserine odan äri öñ bere tüsedi. Al orkestr, ansambl' jäne bek-vokal men hor – öz aldına bir än. Qıtayda jalpı fonogramma orındauğa tıyım salınğan, sonıñ işinde vokaldıq konkurstarda solo orındau da, bek te tek jandı dauısta aytıladı. Orkestr men ansambl'diñ aspaptıq süyemeli, olardıñ aspaptıq üylesimi (instrumentovka) jäne partituralıq princippen orkestrge tüsirilui öte sauattı jasalatının bayqadıq. Köptegen orkestr süyemelinde muzıkalıq aspaptardıñ dıbısı änşiniñ dauısın basıp ketip, solist sodan dauısın asırmaq bolıp, saldarınan dıbıstar qatayıp (forsirovka) jäne intonaciyalıq tazalığınan ayırılıp, öñi tayıp jatadı ğoy, al hunandıq orkestranttar kerek şamanı biledi, araqatınastı mültiksiz saqtap otıradı. Twtas alğanda konkursta zamanaui dıbıstıq effektiler men qwrılğılar paydalanılmaydı demeymiz, biraq jalpı qıtay mamandarınıñ ändi ajarlauı men öñdeuine tän erekşelik – teletüsirilimdi teletranslyaciyağa äzirleu kezinde bwl istiñ joğarı käsibi deñgeyde jürgiziletindigi. YAğni nömir orındalğannan keyin ol studiyada orkestr, bek (keyde hor) jäne solo orındauğa bölinip, ärqaysısı jeke jolaq retinde jazıladı, biraq bwl orkestrdiñ dıbısı yaki änşiniñ, bektiñ dauısı komp'yuterlik plagin programmamen arnayı öñdeledi degen söz emes, ekvalayzerler kömegimen solo dauıs, bek-vokal jäne solo-aspaptıñ dıbıstaluı köldeneñ dıbıstardan, zalda adamdardıñ demimen tolqın-tolqın tüziletin bögde şudan, guilden tazartıladı, taza dıbıstalu men küñgir dıbıstalu özara teñgeriledi. Sonıñ özinde de änşi dauısı monojolaq retinde birinşi twradı jäne qaytalap aytamız, dauıstı bwlay öñdeu tipti de studiyalıq prerekordqa jatpaydı. Bizdiñ Qazaqstanda änşilik öner, vokal jäne simfoniyalıq muzıka küşti damığan, mwnı şeteldikter de tamsana aytıp otır, biraq osı qolda barımızdı Qıtaydağıday ajarlau, tüsirilimdik, translyaciyalıq jettiktiru jağı kemşin.

Ekinşi jağday qıtay halqınıñ Dimaş önerin qalay bağalağanına baylanıstı. Bwl taqırıptıñ şetine şığu qiın, sebebi, Dimaştıñ qıtaylıq körermenderi Dimaştıñ özi sekildi qwbılıs jäne bizdiñ qabıldauımızğa onşa sıya bermeytin josın qwbılıs. Jalpı hanzu halqı demala biletin jäne sonday estetikalıq demalıstar kezinde emociyasın, äserlenuin qımtap wstamaytın, qayğırsa şındap qayğıratın, şattansa şındap şattanatın jäne birdeñeni wnatpasa, tistegen jerinde tisi ketetin, qıtımır, al jaqsı körse twla boyı omırılıp tügel jaqsı köretin aqjarqın, bir sözben aytqanda sırt közge ekijaqtı, al arğı tübinde şınayı halıq ekendigin Dimaş mısalında bayqadıq. Singer – 2017 kezinde zalda ärtürli jastağı, ärqilı mamandıqtağı, biraq muzıkalıq talğam-twşımı wqsas bes jüz adamnan twratın eksperttik top otırdı jäne solardıñ qay-qaysısı da jaqsı än, sapalı muzıka estise balaşa quanatın, säbidey añğal bet qwbılıstarınan tipti de qısılıp-qımtırılmaytın şınayılığımen este qaldı. Ötkir tildi bir kommentator «dauıs beruşi KVN» dep atağan mwnday erekşe orta keyingi singeriadalarda köp bayqala qoyğan joq. Onıñ eleuli bir sebebi Dimaştıñ biik, şırqau dauısımen baylanıstı ma deymiz. Hanzu halqında onday dauıs ieleri bwrınıraqta qattı qwnttalğan: qazaq siyaqtı auızşa damığan önerimen de mäşhür hanzudıñ jırşılıq dästüriniñ tarihında dauısın eki minut boyı (!) bir demmen jäne şığanday sozıp twratın jırşılar bolğan (onı tıñdağandardıñ qwlağınan älgi guil wzaq uaqıt ketpey twrıp aladı eken). Jazba mädeniettiñ bel aluımen jırşılıq öner tarih enşisine ötkenimen, şırqau dauıstı jırşılıq saz – älgi guil halıqtıñ janında, qanında qalıp qoyğan. Dimaş sahnağa şığıp, sonday biik registrge şırqap salğan kezde hanzudıñ zäuzatında bwyığıp jatqan sol babalar üni qayıra bas kötergen. Mwnı zalda otırğan keybir tıñdauşılardıñ transqa enbegenimen de sonday jağdayğa jaqındap barıp qalğanınan da bayqauğa bolar edi. Halıq negizinde osınday änşini kütip jürgende boluı kerek biraq onday talant belgili bir sebeptermen hanzudıñ öz işinen şığa qoymağan tärizdi. Milliardjarım qaraqwrım adam mwhitı bere almağanımen, bükil halqın jinağanda bir Beyjiñge sıyıp ketetin qazaq şığarğan onday talanttı qwdaydıñ qwdiretimen. Biraq älgindey erekşe dauıstı özinde bwrın bar bolğandıqtan hanzu tüysigimen kütse de, onday dauıstar özinde äbden bolğan qazaq äldenege kütpegen, izdemegen, bwl jağdaydı Nauşagül esimdi kommentator qandasımız: «Kitaycı obojayut takoy or, a mı lyubim normal'nım golosom kogda poyut, gde nam, prostım kazaham ponyat' takoy krik, razve çto novomodnıe kazahi da bol'şe bogema ponimayut...» dep fel'dfebel'dik turalıqpen aytıp salıptı. Teginde osı söz ras, sebebi biz bir kezde jwmısqa aqırıp-jekirip şığarğan jwmıstı boqtap-boqtap jasatqan buınnıñ näsil-nesibimiz ğoy, sodan da bolar Dimaş keyin Astanada ötkergen «Bastau» koncertinde körermenderden änşini qoldap otırudı qanşa ötinip swrağanımen, fan-aymaqtağı «dears» pen «bogema» otırğan twstan öñge stadion tolı halıq tas müsin küyinde qaldı. Sonda qıtaylar siyaqtı şattanıp emociyasın şığarmasa nege keledi eken koncertke?! Halıqtıñ qoldauı, körermenniñ ıqılası artist üşin ayrıqşa mañızdı närse, änşi osını sezgen kezinde änniñ pırağın erttep minip öziniñ tabiği keñistigine enedi de, än qanatında meyilinşe parlaydı. Dimaş Singer konkursı kezinde beytanıs eldiñ sonı muzıkalıq äserlerine bölenip qana qoymay, öziniñ talantına say, erekşe vokal qabiletin bağlay biletin, sodan adam aytqısız äser, quat alatın alaböten ortanı keziktirgen. YAğni kerek kezde kerek jerde bola bilgen. Endeşe Dimaş bügingi biigine muzıkalıq industriyanıñ tehnikalıq jabdıqtaluınıñ yaki qıtay mamandarınıñ arqasında emes, eñ aldımen hanzu körermenderiniñ özine erekşe ıqılas bildiruiniñ, qwrmet-qoşemetiniñ, yağni olarğa eñ kerek närsenñ tauıp beruiniñ arqasında köterildi dese layıq.

Mwnıñ özi Dimaştı eki eldiñ töbe tobınıñ özara kelisuimen aldın ala äzirlengen «joba» eken nemese Rinat pen onıñ jaqtastarı aytatınday onı Qıtay jağı sayasi maqsattarına paydalanu üşin Çanşağa ädeyi şaqırtqan eken dep keletin «bir äjey aytıptı» sözderiniñ basına su qwyadı. Qolda bar faktiler jinala kelip Dimaştıñ Singer jobasına kezdeysoq, sonımen birge belgili bir zañdılıqpen tap bolğanın körsetedi. Basqaşa aytqanda, Dimaş – tağdırdıñ retti kezdeysoğı. YAğni jay kezdeysoqtıq emes, işinde qazaq bar, qıtay bar, jer şarınıñ basqa da halıqtarı bar köptiñ swranısımen tuğan önerpaz.

Dimaştı Qıtayda üzdik tehnika, diarstar jäne osındağı prodyuserlik kompaniyalarmen aradağı ortamerzimdik kontraktiden bölek tağı bir närse wstap twr deu jön. Ol – repertuar probleması. Büginde teatrda jaqsı p'esa, kinoda jibi tüzu scenariy jetispeytini siyaqtı estradada täuir än qasqaldaqtıñ qanınday qat. Jalğız bizdiñ elde ğana emes, jalpı älem boyınşa jağday solay. Dimaşpen ıntımaqtasuğa birden qwlıq bildirgen tanımal kompozitorlardan, tipti ataqtı Uolter Afanas'eftiñ özinen äli künge bir dwrıs än tambay otırğanına qarağanda jağday tım kürdeli. Qıtaydıñ da bwl jağınan şekesi şılqıp twrğanı şamalı siyaqtı. Osını eskertip, Dimaştay sirek dauıstı änşini vokaldıq erekşeligine, diapazonına layıqtap än jasau boyınşa qıtaylıq muzıka mamandarı bwl künde tınımsız izdenis üstinde ekeni bayqaladı. Singerden keyingi kezeñde Dimaşqa arnap jazılğan änderdiñ işinde äzirge tizginüzdisi – amerikan superstarlarımen jwmıs istep jürgen qıtay kompozitorı Mugal äuenin şığarıp, Runion ağılşınşa mätinin jazğan Skreaming bolıp twr. Tağı bir än Ward Peace («Soğıs jäne älem»), onıñ da sözi ağılşın tilinde, muzıkası qazaqtiki, yağni kompoziciya Dimaştıñ diplomdıq jwmısı bolıp tabıladı. Änşi bir sözinde än bwl dünie äli de öñdeudi, ajarlaudı tileydi dep qaldı. Osı kezeñde, yağni 2018 jıldıñ jazında änşi körermen nazarına wsınğan Never Land (Nikogda ne prizemlyat'sya) kompoziciyasınıñ äuenin jazğan Wlıqpan Joldasov. Osı avtor Dimaşqa arnap «Kim eken?» (Who is this?) jäne Moonlight Mama («Ana Ayım») atalatın jäne eki än şığardı. Bwl üş änniñ mätini qıtay tilinde, yağni putunhuaşa. Kompoziciyalardı negizinen qıtay mamandarı äzirlegen, säykesinşe ajarlau, akkomponement deñgeyleri joğarı, hanzu muzıkanttarı osı orayda eksperimentke barudan da qorıqpağan (mısalı, Never Land-da zamanaui trap jäne elektron stiliniñ elementteri batıl qoldanılğan). Bwlardan basqa Dimaş mandarin tilinde «Jasmin», «Tausılmaytın mahabbat», If İ Never Land Breathe Again, When You Believe, Restart My Love siyaqtı hanzu änderin jäne birneşe saundtrek orındap jür. Osı eseppen kelgende negizinen qazaq, qıtay, ağılşın jäne orıs tilderindegi änderden twratın Dimaştıñ repertuarında keyingi kezde qıtay tilindegi änderdiñ üles salmağı, änşige osı jağdaydı min etip tağuşılar tilge tiek etkendey, şınında da birşama köp bolıp körinedi. Alayda, ilgeride körsetkenimizdey, bwl änderdiñ törteui taza qazaqşa («Hwsni-Horlan» men Dimaştıñ özi şığarğan «Ökiniş» äni), jäne a Kappella aytatın «Bir bala», «Dudaray»), birqatarı äueni jağınan qazaq änderi, mätinderi ğana mandaringe audarılğan. Onıñ özi de Dimaşqa ğana baylanıstıqoldanılıp otırğan täsil emes, Qıtay muzıkanttarında ejelden bar dästür: nouneym tauarlar şığarudan aldına qara salmay otırğan bwl el basqa halıqtardıñ änderin öz tiline audarıp alıp remey türinde, öziniki etip jiberu jağına kelgende de ğajap köşirmeşiler. YAğni bwrın şığarılğan änniñ äuenine jañadan öleñ söz jazu bwl halıqtıñ qanında bar. Dästür HİH ğasırdıñ ayaq şeninde europalıq bilim beru jüyesin qabılday bastağan qıtay mektepterinen, ondağı şeteldik dästürlerdi özderine beyimdep alatın Syue tan yuey ge, yağni «mektep äni» jüyesinen bastau aladı. Keyin ol operağa, estradağa auısqan. Mısalı, hanzu muzıkantı Şen' Sin'gun amerikan kompozitorı Louell Meysonnıñ «Bwlaq» deytin dini mağınalı äniniñ äuenin paydalanıp «Köktemgi sapar» deytin müldem basqa än jazıp şıqsa, qıtaydıñ «Qiın jol» äniniñ arğı tübi orıstıñ «Ey, uhnem!» halıq änine barıp tireledi. Bizdiñ «Dudar-aydı» da qıtaylar mandarinmen özderiniñ töl äni körip şırqaydı. Soğan qarağanda europalıq tilderdi, sonıñ işinde köpmağınalı, näzik sipattı qazaq sözderin qatqıl, şekteuli koyne til putunhua jetkilikti bere almaytındıqtan qıtay aqındarı tüpnwsqa mätindi özgertip, özderinşe ketetin siyaqtı. Mäselen, «Kim eken?» qwramı negizinen alğaşqı qız mahabbattıñ tätti dämin kütumen ömir keşetin jas qızdardan twratın Dimaştıñ diarstarına layıqtalıp putunhuaşa qayta jazıluı mümkin. Özge elderdegi fanat qızdardıñ mätindi dereu orıs jäne ağılşın tilderine audarıp alıp, şulap aytıp jürgenderi de sol sebepti boluı. Jalpı änşiler köp aldına şıqqanda auditoriyanıñ qwram-jasın, talğam-twşımın, wlttıq belgilerin esepke almay twra almaydı. Dimaş ta qalasın-qalamasın däp solay auditoriyanıñ ıñğayına beyimdeluge mäjbür, sodan da köbinese öz elinde qazaqşa, Reseyge barsa orısşa, Qıtayğa kelse putunhuaşa aytuğa tırısadı. Arasında än mätinindegi jekelegen sözderdi birneşe tilde berip otıradı. Aytalıq, ağılşın tilindegi Hello kompoziciyasın orındağanda «Men seni süyemin» tirkesin ağılşınnan qıtayşağa, sosın qazaqşağa audarıp ayttı, sol arqılı är türli wlttağı tıñdauşılarınıñ, äsirese älgindey sözderdi bek wnatatın äyel adamdardıñ jürek tükipirinde jatqan sezimderin terbetip oyatadı. Bwl – orındauşılıq esep. Sol siyaqtı sol Hello-da şığıstıq maqam qoldanu jäne introsı men ortañğı böliginde hanzuğa da, qazaqqa da, aziyalıq özge de halıqtarğa ortaq etnikalıq muzıkalıq aspap – sıbızğı oynatu arqılı bükil Aziyanıñ saz älemin qoyındastırıp jibergendey boldı. Hello-nı Dimaş 2019 jıldıñ basında, Qıtaydağı Köktem festivali kezinde Tengrimen duette orındadı). Bwdan şığatın qorıtındı – Aziya qwrlığında, onıñ kindigi Qıtayda öner körsetip jürgen Dimaşqa şığıstıq, aziyalıq stihiyanı eskergeni siyaqtı öz auditoriyasınıñ denin qwrap otırğan hanzu semantikasın, äsirese onıñ tilin, muzıkalıq lwğatıneskerip otırmasa bolmaydı. Dimaştıñ mwnısı, ekinşi jağınan, özin kökke köterip otırğan hanzu jwrtına aytqan alğısı, sıylıq-jauabı. Onıñ üstine tıñdauşı üşin än mätininiñ tüsinikti boluı öte mañızdı. Qıtayda wzaqqa jürgen artister twrmaq, qısqa uaqıtqa kelip ketken änşilerdiñ özi sol eldiñ tilinde än şırqap, özi qonaq bolıp jürgen elge qwrmetin körsetedi. Mısalı, moñğol änşisi Tengridiñ, malay qızı Şila Amsahtıñ repertuarında qıtayşa änder az emes. Dimaşqa deyin Beyjiñdegi dästürli Köktem festivali kezinde ataqtı Selin Dionnıñ özi joğarıdağı Jasmine änin putunhuamen şırqağanın da bilemiz. Sonan soñ basqa tilde än salu, mwnımen birge notağa däl tüsirip intonaciyasın keltirip aytu ärqanday änşiden şeberlikti talap etetin jäne şeberlikti wştap otıratın ülken mektep. Joğarıdağı Ayşa Ahmet Dimaş jöninde tağı da: «...Nağız talant aldımen öz jerinde, halıq arasında tanıladı, köbinese özge eldiñ önerin nasihattaytın öner adamdarın öz jerinde barşa jwrt qabılday almaydı», – depti. «Osınday sözdi Rinattar da aytqan. Osı biz bükil qazaqtıñ problemasın özimiz ğana şeşip otırğanday qazıp, qajıp, tausılıp kesip-pişip pikir aytudı qoyayıqşı. At töbelindey sizderdiñ at tügindey qazaqtıñ atınan söz söyleuleriñe ärberdesin moral'dıq haqılarıñ da joq qoy. Kimsiñder sonşalıqtı kösemniñ missiyasın moyındarıña alatınday jäne osı jolda şala bilimmen törelik aytatınday?! Bile bilseñ, özge elde jürgen öner adamı – Dimaştı sizder aytqanday «öz jerlerinde barşa jwrt qabıldamay otırğan» joq, kerisinşe, qazaqstandıqtardıñ, sonıñ işinde qazaqtıñ da köpşiliginiñ tilegi ılği-ıñğay qazaqşa än salumen emes, bükil önerimen, twtas twrqımen «Ey, täkappar dünie! Mağan da bir qaraşı. Tanisıñ ba sen meni?! Men – qazaqtıñ balası!» dep jürgen Dimaştıñ üstinde. Äleumettik jelilerdi aşıp qarasañız, «Dikontayımız, botaqanımız, qwlınşağımız, qazaqtıñ atın jaqsı jağınan şığarıp qayda jürseñ de äyteuir aman jür» dep keletin jürekjardı sözderden köz twnadı. Al öner twrğısınan kelgende, ömirlik jağdayattardıñ bizdiñ sanamızğa tap salıp otıratını siyaqtı körkemöner de äleumettik, tarihi jağdaylardan tän almay twra almaydı. Solardıñ ekpin-tekpinimen öz elinen basqa jerde uaqıtşa öner körsetuge mäjbür bolıp otırğan änşige qalayda özge tilde än şırqauına tura keledi. Önerde mwnı «sahnalıq ideologiya» deydi. Dimaşqa älemdik ürdis bolıp otırğan osınau öner şartınan bas tart deu tar ayadağı körsoqır sauatsızdıqtan basqa eşteñe emes. Dimaş Qıtayda putunhamen ğana emes, ağılşın tilinde de Memory, Skreaming, «My Heart Will Go On», Hello, Over Here, Sing Different, We Are The World, Singleꞌs Day, Earth Song (qıtay reperi Viktor Ma jäne Koko Limen duette) qatarlı birneşe än aytıp jür, onıñ sırtında osı tilde saundtrekter jazdırdı. Sınşılar mwnı nege körmeydi? Logika qayda, Rinat jäne K°? Senderdiñ qisındatularıña salsaq, mandarinmen aytıp, Qıtaydıñ «qoljabdığına» aynalıp, Qıtaydıñ önerin nasihattap otırğan Dimaş däl solay ağılşınşa aytqannan keyin ağılşın-saksondardıñ da qoljabdığına aynalıp, Ranker siyaqtı amerikan portaldarı ötkizgen reytingterdiñ qaq törinen orın aluı kerek edi. Olay bolıp otırğan joq qoy. Demek, bir halıqtıñ tilinde än salu qalayda sol halıqtıñ müddesine qızmet etudi bildirmeydi. Mwnı qajet etetin önerdiñ öz şarttarı bar. Bwdan basqaşa oylaudı ğılım babında «formal'dı logika» deydi. YAğni, «Qazaqstanda tüye köp, endeşe tüye Almatıda da bar» degen siyaqtı, «Qıtayğa barıp qıtayşa än salsa, Qıtayğa qızmet etkeni» deytin qarabayır qisın, sırttan jobalap ton pişu.

Öz elinen basqa elde jürgen önerpazdardıñ bası da, soñı da Dimaş emes. Öner adamdardı otandarınan şetke ärtürli jağdaylarmen ketedi jäne soğan oray bireuleri sonda qalıp, endi bireuleri oralıp jatadı. İşterinde öz jerinde tanılmay, basqa elde äldeqalay ataqtarı şığıp ketkenderi de az emes. Mısalı, büginde bolgar estradasınıñ primadonnası bop otırğan Lili Ivanova körşi Rumıniyağa bir koncerttik top qwramında barğanında jergilikti mamandardıñ közine iligip, solar arnayı jazğan änderdi orındap, osı eldiñ «jwldızına» aynalğan. Alğaşqı al'bomı da Rumıniyada şıqqan. Öziniñ alğaşqı halıqaralıq jüldesi «Altın kiltti» de basqa elde – Bratislavada alğan. Tuğan Bolgariyası Liliananı sodan soñ ğana moyındağan. Däl Dimaştıñ şığarmaşılıq jolınıñ bası siyaqtı. Lili keyin otanına qaytıp oraldı. Qaytıp kelmegenderi de bar. Aytalıq, belgili grek muzıkantı YAnni Hrisomallis muzıkant retinde özi erterekte ketip qalğan AQŞ-ta qalıptastı, biraq arağa jiırma jıl salıp öziniñ Yanni muzıkalıq tobımen Afinığa bir kelip ketkeni bolmasa, otanına at basın bwrğan emes. Biraq solay eken dep grekter YAnniden bas tartıp otırğan joq. Sol siyaqtı äzerbayjan tekti irandıq belgili änşi Guguş (Faige Ateşin) ömir boyı öz elinde öner körsetkenimen, soñğı jiırma jılda AQŞ-ta twradı. Biraq solay eken dep jäne farsi, äzerbayjan tilderine qosa armyan, ağılşın, ital'yan, ispan, francuz tilderinde şırqaytın Guguşten otanı bas tartu bılay twrsın, qayta Iran üşin ol zamanauilıqtıñ simvolı sanaladı, al äzerbayjandar «äzeri bwlbwlı» dep alaqandarına saladı. Onıñ sebebi, Guguş ändi birneşe tilde aytsa da öziniñ tamırınan ajıramağan änşi dep qwrmetteledi (2002 jılı onıñ «Garibi-Aşina» kompoziciyası VVS-diñ tanuında Ortañğı Şığıs elderindegi eñ tanımal än märtebesine ie boldı). Sevara Nazahan da Özbekstannıñ eñbek siñirgen artisi atağın erte alğanımen, düyim elge bertin, reseylik «Golos» şou bağdarlaması arqılı tanıldı. Qazir Angliyada twradı. Biraq bükil özbek onı «bizdiñ Sevarahon» dep äspetteydi. Onı özderine, yağni özbek halqına aldımen tanıtqan da ağılşın muzıkanttarı ekendigin, änşi retinde endigi ösui de sol jermen baylanıstı bolatının ala telpekti ağayın judda hursan tüsinedi. Jalpı alğanda özimizdiñ Timur Bekmämbetov, Marat Beysenğaliev, Mariya Mudryak, Liza Qisıqova siyaqtı wl-qızdarımızdıñ Batıs elderinde twraqtı twrıp jatqanına da, Gennadiy Golovkin, Il'ya Ilin, Bahtiyar Eyubov siyaqtı sportşılarımızdıñ körine sala şetel asatınına da tüsinistikpen qaraymız ğoy, olar Batıstıñ önerin nasihattap, sportın damıtıp jatır dep eseptemeymiz. Sebebi, olarğa ülken sahnağa, ülken ringke şığu üşin şığarmaşılıq jağday, qolaylı jattığu jüyesi kerek. Sol siyaqtı qazaqtıñ biznes elitasınıñ deni Franciya, Angliya siyaqtı Europa elderine ornığıp, şoğırımen kent bolıp ömir sürip jatır. Qıtaydıñ talanttarı jastarı da älemniñ tükpir-tükpirinde, är salada huaçiyau bolıp jwmıs istep jür. Sol elderdiñ soyılın soğıp yaki müddesine qızmet etip jürgen joq, özi üşin bilim-ilim izdep, täjiribe jinaqtap jür. Keyin elderine oraladı. Bwl – bügingi küni bükil älem boyınşa üstem bolıp otırğan cirkulyaciya zañı. YAğni, qay jerde jwmıs istep, otbasıñnıñ näpaqasın ayırsañ – sol jer sağan qara orman öten. Otan demey-aq qoyayıq, Otan adamda bireu-aq. Biraq solay bola twrsa da balıq sudıñ tereñin izdeytini siyaqtı, adam balası da bwl dünie tirşiliginde jerdiñ şüyginin izdemey twra almaydı. Olay bolmasa, sol Rinattıñ özi tuıp-ösken aq şañıltaq Ayagözinde nege qala bermedi, kezbelenip, bwralqılanıp nege Almatığa keldi?! Sebebi, oğan da jerdiñ şüygini kerek. Endeşe sınşılardıñ şetelde twraqtı twrıp jatqan «legioner» önerpazdarımızdı, elitamızdı, «Bolaşaqpen» oqıp, sol jaqta qalıp qoyğan jastarımızdı körmey, eki eldiñ arasında jürgen, Qıtayda uaqıtşa kontraktimen jwmıs isteytin jäne sol elde öziniñ käsibi öner iesi retinde ösuine qolaylı jağday tapqan Dimaştı tañdap twrıp, alaböten şüylikkendigine jol bolsın. Hadiste «kul siru felarzi fanzuru», yağni «Bilimdi Qıtaydan bolsa da [älemdi kezip] izde» degen söz bar. Sonda älgindey kinärattaulardı amerikandıq Gollivudtiñ atın şığarıp, Reseydiñ kinoönerin damıtuğa üles qosıp jürgen, birde-bir qazaq kinosın tüsirmegen Timur Bekmämbetovterdiñ adresine aytpaydı ekensiz de, qazaqtığı jöninde basqaday pikir boluı mümkin emes ekendigin şetel nığırta aytıp otırğan, «Qazaq» degende auzınan jalın şığatın Dimaştıñ basına üyip-töge beruge boladı eken. Şetel ma, Dimaş boyınşa elden alaböten ğana sayasat qoldanadı eken de, joğarıdağı şetelde twrıp jatqandar boyınşa sayasat qoldanbaydı eken. Tağı da logika qayda, şeşender?!

(Jalğası bar)

Maqsat Täj-Mwrat

Abai.kz

11 pikir