Düysenbi, 22 Säuir 2019
Äne, kördiñ be? 4691 39 pikir 13 Säuir, 2019 sağat 10:34

«Abılaydıñ tüsi» dep şulap jürgenimiz - Möñke bidiki...

HVII ğasırda tuıp, XVIII ğasırda ömirden ozğan Şekti Möñke bidiñ esimi bwl künde közi aşıq qazaqqa tegis mağwlım. Alayda onıñ mwraları jerine jetkizile zertteldi, sarqıp aytıldı deuge kelmeydi. Eki ğasırdıñ toğısında, ölara şaqta bası «Möñke! Möñke!» dep wrandata bastalğanımen, ayağı siırqwymışaqtanıp barıp tına qaldı. Sebebi, qalıptasqan sovettik eski ädis osınday edi.

Bıltır «Ruhani jañğıru» bağdarlamasına oray Möñkeni respublikalıq därejedegi tanımal twlğalar qatarına kirgizuge talap qılıp körip edik, bwl äreketimizden eşteñe şıqpadı. Bağamdasaq, Möñke «eskiripti», wmıt boluğa tayaptı.

Şındığında, Möñkede qayıra eske alatın, üñile qarap zertteytin närse köp. Şeşendik önerdi jiti zerdelegen ğalım Baltabay Adambaevtıñ  kitaptarında Möñkege qatıstı «Balanıñ tapqırlığı», «Qwda mıñ jıldıq», «Tülkim joğarı şıq» «Möñke men Sırım bala», «Möñkeniñ swrağına Sırımnıñ jauabı» deytin äñgimeler bar. Arhiv qwjatında Sırım Datwlı seksen jastağı Möñkeden bata alıptı degen derek wşırasadı.

Möñke aytqan  «Qwramalı, qorğandı üyiñ boladı, Aynımalı, tökpeli biiñ boladı, Halıqqa bir tiın paydası joq, Künde bas qosqan jiın boladı» dep bastalatın şeşendik tolğau professor Serik Negimovtıñ «Şeşendik öner» attı oqu qwralına endi. «Aldımen, Möñke bidiñ bwl taqpaqtap aytılğan tolğamı keler zaman keypin kemel köregendikpen sipattaumen erekşelenedi, – deydi ğalım. – Kesek oylar kesteli, wyqastı tilmen örnektelgen. Boljaudıñ ärbir sözinde suretkerlik sipat bar. Tüyindi twjırım, beyneli oy, swlu suret, emociyalıq-ekspressivtik quat bar».

Alayda, Möñkeniñ öneri jalğız şeşendikpen şektelmeydi, ol öz zamanında bi, iri qoğam qayratkeri, jırau, Asanqayğı ürdisin jalğastıruşı säuegey boljampaz bolğan adam. Möñkeniñ köp qırlılığın balqı Bazar jırau, Nwrpeyis Bayğanin, Sarışolaq aqın, Nwrjan Nauşabaev, Mäşhür Jüsip Köpeev jırğa qosqan.

Sarışolaq aqın:

Tileudiñ wlı Möñke edi,

Altı Alaşqa bas bolğan,

Qar moyın serke edi.

Aqılı zerek äulie,

                      Qiyağa köñil siltedi, – dese,

Bazar jırau:

Täñiri artıq jaratqan,

                            Auzına halqın qaratqan,

                            Qara qıldı qaq jarğan,

                            Aldınan toptı taratqan,

                            Möñke, Töle, Qazıbek,

                            Äyteke – alşın, bi Kebek, – deydi.

Möñkeniñ esimi qazaq, horezm elderinen äri asıp, qırğız jwrtına da mağwlım bolğan. Qırğızdıñ ataqtı aqını Arıstanbek Bwylaşwlınıñ (1824-1878 j.) qazaq Qañtarbaymen aytısqanda:

Möñke biy aytqan kep ele,

Arıstanbek kimnen kem ele,

Sanat sözüm san ele,

Sanjıra sözüm qap ele, –  deui, Möñke bi mwralarınıñ qırğızdıñ äygili aqındarı şığarmaşılığına şoñ äseri tigenine naqtı dälel.

Ğalımdar arasında Möñkege alğaş nazar audarğan Ahmet Baytwrsınov edi, ğwlama 1926 jılı  öziniñ äygili «Sauat aşqış» deytin kitabında Möñkeniñ bir biligin ülgi esebinde wsınadı, äri ol bilikti basqa emes, Şekti Möñke aytqanına kuälik beredi. Mätini mınaday: «Şekti wlı Möñke bi jeti jasında bilik aytıp, kisi qwnı daudı bitirgen eken deydi.

Bir sudıñ boyına bir bay auılı kelip qonadı. Su boyında bir top bala oynap jürse, balalardı kelip auıl iesi aqsaqal qualaydı. Baydıñ astındağı asaulau baytal eken. Balalardıñ bireui atın ürkitip qalğanda, baydıñ börki basınan wşıp, baytaldıñ aldına tüsken kezde, baytal tulap, bay jığılıp jan tapsıradı.

Baydıñ eli balalardan qwn almaq bolıp jinaladı. Üş kün, tört kün jatadı, bitise almaydı; bes kün, altı kün jatadı, bitimge kele almaydı. Söytip dağdarıp twrğan uaqıtta bir tayğa mingen jeti jasar bala keledi. Bala qarap twradı da, «bwl jwmıstıñ biligin mağan beriñizder, men bitireyin», – deydi. Bala bir aytadı, eki aytadı, onıñ sözine balasınıp, eşkim qwlaq aspaydı. Aqırında aqsaqaldar dağdarıp: «Osı qoy asığı demeñiz, qolıña jaqsa saqaday, jası kişi demeñiz, aqılı jaqsa ataday» degen qayda? Manağı bala qay bala? Tauıp äkeliñderşi!» – dep izdetipti. Swrastırıp balanı tauıp äkeledi. Balanıñ atı Möñke degen. Bala kelip aytadı: «Bilikti mağan berseñizder, meniñ aytatın biligim mınau deydi: Erdiñ qwnı jüz jılqı, bwl iste tentek törteu: äueli oynap jürgen bala tentek, ekinşi onı quğan bay tentek, üşinşi ürikken baytal tentek, törtinşi bastan wşqan börik tentek. Tört tentekke jüz jılqını bölu kerek», – deydi.

Sonda jüz jılqınıñ üş bölimi baydıñ özine tüsip, bir böligin ğana bala jağı töleydi. Jwrt bala biligine ırza boladı. Sol bala üş jüzge belgili Möñke bi atanıp, atı aspanğa şığadı».

Äueli auıl mollasınan, odan soñ Troickidegi Z.Rasulov medresesinen dwrıs bilim alğan, onı äri qarata öz betimen jetildirgen bilimpaz aqın Nwrjan Nauşabaev öziniñ «Şekti Möñke bi sözi» attı tolğauında:

Sadaqa-qayır baylardan,

                                      Qol tartılar dep edi.

                                      Dünieniñ jüzine

                                      Öre menen temirden

Jol tartılar dep edi.

Osı aytqannıñ bärin de

Möñke bi aytqan dep edi, – deydi.

Biz bwl jerde eki närseni añdaymız, birinşisi – köp oqığan bilimdar aqın N.Nauşabevtıñ Möñkeni jetik bilgenin, ekinşisi – Möñkeniñ  köripkel boljampazdığın. Şınında da, bayağınıñ qwt darığan bayları öz ruınıñ qamqorşısı bolatın, jaqsılıq-jamandığına jauap beretin, jetim-jesirin, jalğız bastı qarttarın dalağa tastamaytın, qarasatın. Qazir «qayırsız, qolı tartılğan» baylar köp. Ekinşiden, Möñke tolğauında: «Öre menen temirden jol tartılar, Qonıs bolsa aldıñnan orıs şığar» degen joldar bar ekeni de ras. Möñke sözine Nwrjan aqın bilgen soñ kuälik berip otır.  Bi ğwmır keşken 1675-1756 jıl aralığında temirjol salınbaq tügili, äli paravoz şıqpağan edi. Alğaşqı temir jol Wlıbritaniyada 1825 jılı 25 qırküyekte Stokton men Darlington aralığına tartıldı. Iqtimaldıq teoriyasına süyenseñiz, Möñke mwnı kemi 100 jıl bwrın boljağan.  Möñkeniñ äulieligin osı mısaldan-aq bile beruge boladı.

Äulie:

«Türli-türli halıq boladı,

Kündiz-tüni jarıq boladı», – depti.

Elektr şamı Europa köşelerinde HİH ğasırdıñ ayağında payda boldı. Sonda mwnı Möñke kemi 150 jıl bwrın boljap otır!

Tağı bir twsta:

Özim attas balıq şığar,

         Barmaqtay zat taudı jığar.

         Usıl Jadit degen kitap şığadı,

Bay qwrıp, baqsı azadı,

Ken köbeyip, beyşara ozadı, – deydi Möñke.

Mwnda «Barmaqtay zat taudı jığar» degen söz twr. Bwl basqa eşteñe de emes, atom bombası! Twtas bir taudı bir mezette qwrtıp jiberu üşin atom bombası kerek. Alğaşqı atom bombası 1945 jılı 16 şildede AQŞ-ta sınaqtan ötti. Tamızda Japoniyanıñ eki qalasına tastaldı.  Al Möñkeniñ 1756 jılı ömirden ozğanı belgili, sonda köripkeldiñ  eki ğasır  bwrın boljağanı.

Köp biletin Mäşhür Jüsip Köpeev Möñke haqında:

Auıldarın şu qılğan,

                            Jaulıqtarın tu qılğan,

                            Zayıp şığar dep edi.

                            Oqşantay joq, kise joq,

                            Belbeu şığar dep edi,

                            Jüginis joq, maldas joq,

                            Kölbeu şığar dep edi, – deydi.

Negizinde,  on toğızınşı ğasır perzenti Jüsip atamız Möñkeniñ sözin aytuğa auzı barmay, «qoy, olay bola qoymas» degen oymen «sıpayılap» berip otır. Möñke bügingi küngi äyelderdiñ sırt beynesin qalay bilse, olay bilsin, däl bergen. Bılay deydi:

Äyel jağı den bolar,

                            Jaman-jaqsı aytsa da,

                            Öziniki jön bolar.

                            Oray salıp bastarın,

Jelpildetip şaştarın,

Taqımdarı jaltıldap,

Emşekteri salpıldap,

Wyat jağı kem bolar.

Qarañız, danagöydiñ dünietanımınıñ keñdigi, logikalıq oylau jüyesiniñ tereñdigi sonşa, birinşiden, orıs otarlauşılarınıñ «äyel teñdigi mäselesin» öz maqsattarı üşin şeber paydalanatının körsetip ketti. Ekinşiden, omırauı oyıq köylekti nemese taqımı jaltırağan miniyubkalı qız-kelinşekke kelsek, bwl bizdiñ teledidardan, internet jelilerinen ğana emes,  künbe-küngi ömirde  keñinen kezdestirip otırğan beynemiz.

Qazirgi tüngi klub jöninde:

Atasınıñ ası emes, kelin tüsirgen toy emes,

Bozbala men qız bas qosqan jiın boladı,

Mwnıñ özi jası wlğayğan adamğa qiın boladı, –

depti äulie atamız. Mwnı azsınsañız, N.Nauşabaevtıñ kuälik berui boyınşa tömendegini aytıptı:

Tayınşa men tanağa

                            Jük artılar dep edi,

                            Qarap twrğan jigitke,

                            Qız artılar dep edi.

Onıñ esimi orıs-qazaq qatınastarına baylanıstı qwjattarda tañbalanğan, «Orta jüz jäne Kişi jüz bileri men batırlarınıñ Nwralı swltandı Kişi jüz jäne Orta jüz qazaqtarına han etip tağayındau turalı imperator Elizaveta hanımğa hatına» Şaqşaq Jänibek tarhan, Kerey Naurız bilermen qatar qol qoyğan adamnıñ biri Şekti ruınıñ Möñke bii.

Demek, Möñke – iri sayasatker. Körşi otırğan patşalıq  Reseydiñ damu tarihın, jürgizip otırğan ayar sayasatın, ondağı öndiristik küştiñ deñgeyin, öndiristik qatınastar sıpatın zerttegen adam. Sondıqtan da ol keleşekte  Qırım, Qazan, Sibir, Noğay t.b. handıqtar siyaqtı Qazaq Ordasınıñ da patşalıq Resey otarşıldarınıñ tabanına tüsetinin anıq biledi.

Öre menen temirden jol tartılar,

Qonıs bolsa aldıñnan orıs şığar...

...Orıs, qazaq qosılıp,

Bir-birine üyir bolar,

Söytken zaman kez bolsa,

Tüzelui qiın bolar, –  deydi oyşıl.

Otarlıq ezgige tüsken soñ qazaq halqınıñ qoğamdıq bolmısı, qoğamdıq sanası da özgermek:

Köldiñ suı ketip, tabanı qalar,

Jılqınıñ jüyrigi ketip, şabanı qalar.

Jigittiñ aqılı ketip, amalı qalar,

Äyeldiñ wyatı ketip, ajarı qalar.

Sözdiñ mağızı ketip, samalı qalar,

Äulieniñ äruağı ketip, mazarı qalar.

Adamnıñ jaqsısı ketip, jamanı qalar,

Aqılı joq, sanasızdıñ zamanı bolar .

Rasında da, otarlıq ezgi kezinde köl tügili Aral teñizi tartıldı. Bayağı qazaqı qazan at, suın jılqınıñ twqımı qwrıp ketti. Jigit aqılınan göri amal-aylağa, qulıq-swmdıqqa jüginetin boldı. Otarlauşılar wlt mwratı, jer men el tağdırınıñ ne ekenin bilmeytin, tek öz qwlqının oylaytın aqılı joq sanasızdan basşı qoydı. Zaman solardiki boldı. Mwnıñ zardabın äli şegip otırmız.

«Tapqanın olja deydi,

Allam bilgenin molda deydi»,

«Düdamaldau diniñ bolar,

Alaşwbar tiliñ bolar».

Bwnıñ bäri sol otar kezde tapqan «oljamız».

«Qwramalı, qorğandı üyiñ boladı,

                                    Aynımalı, tökpeli biiñ boladı».

«Qwramalı» dep otırğanı osı küngi biik qabattı üy de, «qorğandı» dep otırğanı kottedjder bolsa kerek.

Äulie qıl ayağı osı zamanda jer jüzine keñ tarap otırğan susın «Kokokola», «Pepsikolağa» şeyin boljap ketken.

«Tuğan balañ qu bolar,

                            Tamağı sarı su bolar,

                             Itke qwysañ, it işpes».

«Kola» men «pepsidi» itke qwyıp kördik, rasında da, it işpeydi eken.

Ayttıq, Möñkege qatıstı zertteletin närse äli köp dedik, sonıñ biri Möñke mwralarınıñ özgege telinip ketui. Birli-ekili mısal keltireyik.

Birinşi, jwrtqa keñinen tanıs «Abılaydıñ tüsi» deytindi alayıq. . «Arıstannıñ işin jarıp edim, jolbarıs şıqtı. Jolbarıstıñ işin jarıp edim, qasqır şıqtı. Qasqırdıñ işin jardım, tülki şıqtı. Tülkiniñ işin jarıp edim, işinen bir qoyan  şıqtı». Bwl bärimizge etene tanıs Abılaydıki.

Endi Möñkeniñ tüsin qarañız: «Tüsimde qırıq at qostım, bireui kelmedi. Otız at qostım bireui kelmedi. Bes at qostım, törteui kelmedi, bireui keldi de pışaqqa ilikti. Bauızdap işin jardım, işinen arıstan şıqtı. Arıstannıñ işin jarıp edim, bwdan adal qwlan şıqtı. Qwlannıñ işin jarıp edim, qasqır şıqtı. Qasqırdıñ işin jardım, tülki şıqtı. Tülkiniñ işin jarıp edim, işinen bir qoyan ata kele qaştı». Salıstırıñız, ekeuiniñ qaysısı tolıq häm ozıq, ärine - Möñkeniki.

Osı tüsti jazuşı İliyas Esenberlin öziniñ «Qahar» romanında dinge qatıstı «40 at, 30 at, 5 at» degen jerlerin alıp tastap, «Abılaydıñ tüsi» qılıp bergen. Körkem şığarmanıñ şırayın şığaru üşin qoldanğan. «Qahar» romanı  tarih oqulığı emes, körkem tuındı, körkem ädebiette mwnday bola beredi.  Al şındığında, bizdiñ  «Abılaydıñ tüsi» dep şulap jürgenimiz, is jüzinde Möñkeniñ tüsi.  İliyas Esenberlin mwnı qaydan bildi deseñiz, jazıqsız jazağa ilikken jazuşı 1950 jıldıñ basında jer audarılıp, Möñkeniñ ata qonısı Şalqar audanındağı kömir öndiretin «Şahta» dep atalatın poselkte biraz jıl twrğan. Äne, sonda estigen. Bwl tüyinniñ şeşimi osı.

Zaman azıp, zañ tozıp, jaman bolar.

Qarağaydıñ basına şortan şığıp,

Babalardıñ däureni tamam bolar.

Ol künde qarındastan qayır keter,

Hannan küş, qarağaydan şayır keter.

Wl, qızıñ orısqa bodan bolıp

Qayran el, esil jwrtıñ sonda ne eter.

Osı tolğau keyde Asanqayğığa telinip jür, alayda bayqap otırğan şığarsızdar , şeşendik tolğaudıñ  qwrılısı, buın sanı, bunağı söz saptauı Möñkege kelip twr. Asanqayğıda osığan wqsas:

Ay, Jänibek oylasañ,

         Qilı-qilı zaman bolmay ma,

         Suda jürgen aq şortan

Qarağay basın şalmay ma?

Mwnı nege bilmeysiñ! – degen joldar bar.

Bayqap otırğanımızday, ekeuiniñ öleñ qwrılısı eki basqa. Ekinşiden, jıraular poeziyasın tereñ zerttegen M.Mağauin joğarıdağı joldardı Asanqayğıniki demeydi. «Qazaq handığı däuirindegi ädebiette» de, «Aldaspan» men « Bes ğasır jırlaydıda» da bwl Asandiki delinbegen.  «Qazaq ädebieti» attı twñğış monografiyasında mwnıñ Asanqayğıniki ekenine M.Äuezov kümän keltiredi. Bwl tolğaudı  Asanqayğı aytsa, onda onıñ Abılay han twsında ömir sürgeni deydi Äuezov.  Asannıñ äride, HÜ ğasırda ğwmır keşkeni, al Möñkeniñ M.Äuezov aytqanday Abılay twsında ömir sürgeni barşañızğa mälim. Olay bolsa, joğarıdağı «Mwnnan soñ qilı-qilı zaman bolar, Zaman azıp, zañ tozıp, jaman bolar» dep bastalatın tolğau Möñkeniki. Özine qaytaru kerek.

Möñkeniñ tağı bir qırı – onıñ ğwlama jırau ekendigi. «Şekti Möñke bi Şerkeş Türke bi, Tana Nürke bilermen keñesip otırıp ayttı» degen filosofiyalıq tolğau Möñkeniñ jıraulığın bizge tübegeyli ayqındap beredi. Ömir täjiribelerin oylı tüyindermen wştastıra, däl balamalar tauıp suretteui jıraulıq önerdiñ üzdik ülgisin añdatadı.

Bwl, bwl üyrek, bwl üyrek,

Bir toğayğa qonıñız.

Qarındaspen, tuğanmen,

Bir tuğanday bolıñız.

Öziñe keñes salğannıñ,

Örisi keñ bolmas pa?

Jatqa keñes salğannıñ,

Jazımğa bası ketpes pe?

Jamannan jeseñ bir qamşı,

Ol süyegiñe jetpes pe?

Som, som jüyrik, som jüyrik,

Şwbalañdı şaba almas,

Moynınan jalı ketip arısa.

Jaqsılar jaman boladı

Küninde jası jetip qarısa.

Jamandar jaqsı boladı,

Däuleti asıp bayısa.

Bwl üzindiden eski jıraulıq poeziya ülgisin anıq köremiz. Birinşiden, kädimgi wyqaspen qosa basqı wyqastar qabat qoldanılğan. Basqı rifmanıñ boluınan tolğau minsiz körinip twr. Ekinşiden, köne jıraulıq poeziyanıñ özindik erekşelikteriniñ biri öleñ joldarındağı alğaşqı sözderdiñ qaytalanuı. HV ğasırdağı äygili jırau Qaztuğan: «Alañ da alañ, alañ jwrt, Ağala ordam qonğan jwrt», dese, HVİ ğasırdağı Dospambet: «Toğay, toğay, toğay su, Toğay qondım, ökinben», deydi, al Şalkiizdiñ bir tolğauı: «Or, or qoyan, or qoyan, Or qoyan atılı bir qoyan», dep bastaladı. Möñke  tolğauında: «Bwl, bwl üyrek, bwl üyrek», «Som, som jüyrik, som jüyrik», degen qaytalaulardı qoldanğan. Mwnday söz qaytalaular Möñkeniñ zamandası Bwqarda da bar: «Bwl, bwl üyrek, bwl üyrek, Bwrılıp wşar jaz küni», dep bastaydı dañqtı jırau öziniñ filosofiyalıq astarğa tolı bir tolğauın. Aytayıq degenimiz, Möñkeniñ bügingi künge jetken 109 joldan twratın eki tolğau az dünie emes. Marğasqa jırau 13 joldıq jalğız tolğauımen JOO-nıñ oqulığında twr. Mektepte de oqıtıladı. Jıraulığı eşkimnen kem emes, 109 jol qwraytın ğibratqa tolı eki tolğauı bügingi künge jetip otırğan Möñkeni nege oqu bağdarlamasına engizbeymiz? HÜİİ-HÜİİİ ğasırlardağı Ümbetey, Bwqar, Köteşterdiñ qasında nege twrmaydı?

Jäne bir aytatın mäsele, Möñkeniñ özinen keyingi mıqtı aqındarğa önege bolğanı.

Äulieniñ joğarıdağı tolğauında:

...Qırğa boran borasa,

Nuğa boran borar ma?

El şetine jau kelse,

Halıq üstine dau kelse,

Jamandayın jaltañdap,

Er jigit qarap twrar ma?

Arğımaqtıñ aldına,

Nayza boyı jar kelse,

Jabıdayın jaltañdap,

Tüser jerin qarar ma?

Arğımaqtıñ ayağı,

Ayday tağa qağılsa,

Kilegey mwzdan tayar ma?

Jaqsı aldına söz aytsañ

Jabığıp sözge toyar ma?

Künderdiñ küni bolğanda;

Basıña qiın is tüsse,

Jalğasıp ösken jaqınnan,

Jaqsılar basın ayar ma? — degen joldar bar.

Bwl joldar Mahambettiñ bärimizge etene tanıs: «Oray da boray qar jausa, Qalıñğa qar borar ma?» dep bastalatın tolğauın eske saladı. Sonday-aq «Mahambettiñ Baymağanbet swltanğa aytqanında»:

Arğımaq deytin jığılar,

Nayza boyı jar kelse,

Jabıdayın jaltañdap,

Tüser jerin qaray ma?

Arğımaqqa ayday tağa qaqtırsa,

Kilegey qatqan Edildiñ

Kökşe mwzınan tayar ma? — degen joldar bar ekeni qazaq tilinde sauat aşqandarğa tegis mälim. Bwl joldar jıraulıq tolğaumen wştasıp jatır. Mahambet Möñkeni ülgi twtıp otır.

Mahambet jıraulıq dästürden qol üzbegen aqın. Ol naqtı jağdaydı aytqanda — aqın, dünietanımdıq mäselelerdi söz etkende — jırau. Bwğan «Oray da boray qar jausa», «Arğımaq seni saqtadım», «Kün qayda?», «Arğımaqtıñ balası» t.b. şığarmaları mısal bola aladı. Eset Kötibarwlınıñ  Isatay öletin joyqın wrısqa qatısqanı, patşa oficeri Şustikovqa baylanıstı oqiğa, keyin Mahambettiñ Eset Kötibarwlı  auılın panalap kelgeni tarihtan belgili. YAğni, Mahambet Möñke twrğan ölkeni jiti bilgen. Bwrınğı ötken jıraular poeziyasınıñ tarihına ünemi köñil audarğan, öte jetik Mahambettiñ Eset elinde äulie dep bağalanatın, keyinge qalğan sözderi ülgi twtılatın Möñke mwralarınan jaqsı habardar bolğanına kümän keltiruge bolmaydı.

Qazirgi künge Möñkeniñ tört küyi jetken. Qwrmanğazı atındağı memlekettik akademiyalıq halıq aspaptarı orkestriniñ körkemdik jetekşisi, marqwm professor Twyaqberdi Şämelov  ol küylerdi notağa tüsirip, özi orındap qana qoymay, orkestrdiñ repertuarına qosqan. T.Şämelov :«Bökey ordası audanındağı tuğan auılım Qwrmanğazıda Amanğali Imanmağzomwlı degen qariyanı bala kezimde köre qaldım. 1974 jılı 90 jasqa qarağan şağında dünieden ozdı. Mıqtı küyşi edi. Naqtıraq aytqanda, küyge qiqım-siqım aralastırmay, bir kezderi aldıñğı küyşi atalarınan qwlağına qwyıp alğan ädispen, sarınmen tartatın saf altınday önerpaz bolatın. Dombıranıñ älippesin sol atamnan üyrendim. Muzıkalıq sauatı bolmasa da täñir bergen qwdirettiñ arqasında küyşilikti öz betimen meñgergen jan edi. Amanğalidıñ däulesker küyşi ekenin meniñ Qali babam da moyındap otıratın. Küyşiler jöninde söz qozğalsa, «men onday küyşini körgen joqpın» dep äñgimesin sol kisige aparıp tireytin. Men Möñkeniñ küylerin sol Amanğali atamnan üyrenip edim.  Ökinetinim — Amanğali atamnan Möñkeniñ küylerin qaydan, qalay estigenin tätpiştep swrap almappın. Jas kezde, aqıl-sananıñ taza şağında estigen äuen-küy sanañda tasqa basqanday bolıp, mäñgilik qalıp qoyadı eken. Bwl tört küydiñ Möñkeniki ekenine dau joq. «Öttiñ, jalğan-ay», «Şalqıma», «Qiqu däuren», «Jiın-alqa, keñes» küylerinde küyşiniñ özindik qoltañbası bar. Muzıka tilimen aytqanda, qağısı şalma qağıs jäne ritmi (ırğağı) üzik-üzik (punktirnıy ritm) bolıp keledi. Mwnı muzıka mamandarına bayqau qiın emes. Küydiñ törteui de ömir turalı cikl küyler, yağni bir kisiniñ qolınan şıqqan ekenine dälel bola aladı. Major men minor tonal'si köñildi, mwñdı äuender alma-kezek kezektesip otıradı. Ädette, bwl küyler serpindi äuende tartıladı. Ülken sağanı köp mañaylamay, twjırımdı, jwp-jwmır, köñilge jeñil qonadı.

Möñkeniñ küyşiliginde öziniñ cikli bar. Ol cikl – ömir ağısı. Jastıq şaqtan qarttıq däurenge deyingi halıqtıñ ömiri jırlanadı. Iä, kädimgi Möñkeniñ jıraulığı sekildi sözder örilip, lekip, tögilip otıradı. Qazaqtıñ quanışı men qayğısı qat-qabat kezektesip tolğanadı. Bastı erekşelik osında jatır», – degen edi marqwm 2009 jılı öziniñ aqtöbelik jornalşı Berdibay Kemalğa bergen swhbatında. 2010 jılı ataqtı önerpaz bwl küylerdi diskke jazdırdı. Ökinişke oray, wzamay auır nauqasqa şaldıqtı, aqırı dünieden ozdı, Möñkeniñ mwrasın zertteuge mwrşası bolmay ketti.

Odan beri de köp jıl ötti, Möñke küyleri eş jerde orındalmaydı, ğılımi twrğıdan  zertteusiz jatır. Twyaqberdi ömirden ozğan soñ Möñkeniñ küyleri şın mäninde dalada qaldı.

Möñkeni  şeşen esebinde orta mektepte, jırau retinde joğarı oqu ornında, kompozitor retinde konservatoriyada oqıtsa, bağdarlamalarına engizse artıq bolmas edi. Mwnı atalğan salalardıñ twtqasın wstap otırğandar onşa hoş körmey otır.

Mine, azdı-köpti problemalıq mısaldar keltirdik, bireudiñ jel jağına şığıp qalmayıq dep şet jağalap qana ayttıq, şındığında, osınday-osınday problemalıq mäseleler ayta bersek Möñkede şaş etekten.

Paydalanğan ädebietter:

  1. Pangereev A. Asanov J. Şekti Möñke bidiñ ğibrattarı. – Aqtöbe, 1998j.
  2. Köpeev M.J. Tañdamalı şığarmalar. – Almatı: Ğılım, 1992.
  3. Asanov J. Şekti Möñke bi Tileuwlı. – Astana: Elorda,2001.
  4. AVPR F.122, 1748 g. D. 8 l.l. 15 ob. – 16 ob.
  5. Särsenbay Q. Şal men şenunek// Jas alaş, 09.10.1999
  6. Şalqar gazeti, 04.03.1994
  7. Adambaev B. Şeşendik sözder. – Almatı: Otau, 1992

Jwmanazar Asan, filologiya ğılımdarınıñ doktorı

Abai.kz

 

 

39 pikir