Jeksenbi, 21 Şilde 2019
46 - söz 1332 10 pikir 13 Mausım, 2019 sağat 13:33

Memlekettiñ eñ birinşi baylığı - ar aldında jauapkerşilik arqalağan adam...

Ötkende qızıq boldı. «Otbası hrestomatiyasınıñ» kitaptarın tanıstırıp, jastarmen biraz swhbat qwrsañız dep Almatınıñ ülken oqu ornına bir mwğalim küzdiñ küni şaqırdı. Bardım. Kitaptar jaylı biraz aytıldı. Bir kezde wstazdarı:
- Säke, endi bir ötiniş, - dedi nığız pişinde.
- Iä!
- Mına jastar «ömirdiñ mäni aqşa men bilik. Ol bolmasa sen bwl qoğamda eşkim emessiñ» degendi mağan däleldeumen keledi. Negizgi qwndılıqtıñ ruhani qwndılıq ekenin ayta-ayta şarşadım. Bwlar meni konçennıy qiyalist, özderin nağız realist sanaydı. Osı jayında biraz ügit-nasihat qılsañız qalay bolar eken? - dedi. Qapelimde ne aytarımdı bilmey sasıp qaldım. Sebebi «negizgi baylıq-ruhani baylıq!» dep bastalatın uağızdan olar twrmaq, özim şarşağam. Ärine, solayı solay. Biraq ol şındıqtı jetkizudiñ jolı eskirgen edi. Moral'dan mezi bolğan jastar onday tegin aqıldı küle tıñdap, jüre jauap beredi. 20 jasar studentter: «Al, ağatay, ne aytasıñ» degendey mağan qadala qaldı. Sır bermegen salmaqtı tür körsetip:
- Ar-wyattıñ ömir süruge tiimsiz ekenin, aqşa men biliktiñ eñ negizgi şeşuşi faktor ekenin ömirden örnek bere otırıp däleledep bere alasıñdar ma?- dedim. Bäri guuu ete qaldı. Özine öte senimdi, ortasında belsendi, közi aşıq üş-törteui «onı ne däleldeytini bar?» dep mırs ete qaldı. Er minezdi batıl qızdarı bolsa, uaqıt ozdırmastan: «ağay, beri qarañız. Şındıqqa tura qarap, är zattı öz atımen atap üyreneyikşi, qwday üşin» dep bastadı da aqşa men biliktiñ qanday qwdiretti küş ekenin jayında tegeurindi argumentter ayta bastadı.

Qıza-qıza 30 şaqtı student jan-jaqtan jarısa däleldeuge köşti. Biriniñ ayğağı birinikinen asıp tüsedi. Tipti bilimdi birisi Masloudıñ piramidasın aytıp biraz jerge bardı. YAğni aqşa men märtebe mäselesin şeşip almay ruhani problemağa bet bwramın degen absurd dedi. Mwnday salmaqtı uäjderine qarsı argument aytu mümkin emestey körindi. Jartı sağattay kösilip söylegen soñ: «endi öziñ ne deysiñ» degendey bäri meni fokusqa aldı. Bw jolı Şänjarhan qorqıp sasqan joq. Ömirde bolğan mına oqiğanı bayandap bastadı. Bayandau wzağan sayın olardıñ bükil däleli şäyğa tüsken qanttay bop eridi de, aqırında közden ğayıp boldı. Älqissa, bwl oqiğa bılay bastaldı.

1994 jıl. Wmıtpasam aqpan ayı. KazGU-de ekinşi kursta oqimın. Bir kün şala toysam, üş kün qiralañdap aş jüretin student kezim. Stipendiya mülde qwrığan esebi. Şäkirtaqısına arı ketse eki-aq kün tamaq işetin zar zamannıñ nağız özi edi. Biz twrmaq professorlar aylap jalaqısın ala almay tentirep ketken edi. Bir küni kurator ağay auditoriyağa kirdi de:
- Erteñ prezident N. Nazarbaevpen univeritette kezdesu boladı. Är toptan bir student qatısuğa rwqsat. Starosta barsın dep men bir biletti dayındap qoydım. Meñelbekov, jiınğa sen barıp qatıssañ boladı,- dedi. Mine qızıq! Meniñ de barğım keldi. Ağay, men de barsam bola ma? – dedim.
- Joq, Kerimbaev! Sağan bolmaydı. Onday alqalı jiınğa Daniyar siyaqtı jaqsı oqitın oquşılar baradı, - dep betime bılş etkizdi. İşimnen «piştu!» dedim de ünsiz otıra berdim. Üziliste starostağa bardım da:
- Däke, sen prezidentpen kezdesuge barasıñ ba? – dedim. Ol:
- Joq, mağan qızıq emes. Basqa mañızdı isim köp. Qalasañ ornıma sen bara sal, - dedi . Quanıp kettim de:
- Biletiñdi ber, - dedim.
- Dekanatta jatır. Meniñ atımnan al da kete ber kezdesuge, - dedi külip.

Dekanattan biletti alıp, ertesine Geofaktıñ zalına qaray tarttım. Iğı-jığı halıq. Köbi wstazdar. Ol kezde qazirgidey siresken rejim, şwbatılğan küzet, alıstan añdığan snayper joq. Bilik nığaymağan kez. Küzetşiler biletpen tekserdi de işke ötkizip jiberdi. Pısıqtıq qılıp aldıñğı jaqqa jayğastım. Törde üş-tört çinovnik otır. Kim ekeni mülde esimde joq. Bir kezde prezidentti şaqırdı. Şaşı qap-qara, boyı tip-tik, swlu da sımbattı, şiraq jüristi jigerli Nazarbaev nıq-nıq basıp ortağa kelip otırdı. Atmosferada auır salmaq sezilip twr. Zal jım-jırt. Kezdesude maqtau söz, wran söz, köpirme sözge eşkim kezek bermedi. Jiın salğan boyda qızıp sala berdi. Ömir boyı orısqa aqısı ketip, tisterin qayrap jürgen wltşıl wstazdar prezidentti swraqtıñ astına aldı. «Şevron», «Adjipter» qanday şartpen mwnay qazuğa kelisti? Bizdiñ ülesimiz qanşa? Ol aqşanı qalay baqılaymız? Jekeşelendirudi qalay jürgizbeksiñ? Qazaq tilin qalay kötermeksiñ? Qazaq tarihın qayta jazudı qaşan qolğa alamız? Qazaqtıñ otarlanğan sanasın, janşılğan ruhın oyatatın qanday josparıñ bar? Osınday iri-iri swraqtarmen el basşısın bwrışqa qamağanda kädimgidey äruqtanıp ketesiñ. Bärine jauap berip jatır.

Soñına qaray Nazarbaev wzağınan söyledi. Ol büy dedi. Äy, sender asıqpañdar. Egemendik alğanımızğa eki jıl äli bolğan joq. Körip otırsıñdar ekonomika küyredi. Eñ birinşi osı salanı retteuim kerek. «Şevronğa tiimdi şartpen mwnay öndiruge nege kelistiñ?» deysiñder. Damığan elder qazir sumen, Kün säulesimen jüretin maşinalar jasap jatır. Endi 20 jıldan soñ mwnayıñdı bir el satıp almaydı. Ne isteysiñ onı? Saudası kelip, aqşa bop twrğanda satıp-satıp, qordı küşeytip almaymız ba? Qazaq tili, qazaq mädenieti, qazaq tarihı, qazaq ruhı deysiñder, ekonomikası küyrep, qazınasında bir tiını qalmağan memleket sonday mindetti jüzege asıra ala ma? Bizdiñ qazirgi eñ bastı barımız da, narımız da jer astı baylığımız. Qazba rudalarımız. Osı baylıqtı igerip aluımız kerek. Jwrtqa jalaqı töley almay otırmız ğoy. Äueli qarnıñdı toydır, şapanıñdı jañala. Sosın barıp tiliñ men tarihıñdı tüze. Qazir investor izdep, älemdi şarlap, şapqılap jürmin. Qaytsem elge aqşa tartam dep jarğaq qwlağım jastıqqa timeydi. Al mına jaqta bireuler «tilimiz, dinimiz, tarihımız, mädenietimiz ne boladı?» dep ayağıma oratılıp, etegimnen tartadı. Osınıñ astarında ruşıldıq jatır. Solardı sıltau qılıp, ata-babasın wlıqtağısı keledi. Esteriñde bolsın, eldiñ mızğımas ıntımağı birinşi orında twradı. Osı bastan qatañ eskertem, ruşıldıqtı qozdıratın sub'ektilerdi körsem, ayamaymın. Ondaylardı qıltiğan sätinde aram şöp siyaqtı ketpenmen jelkesin qiıp tastau kerek. Sondıqtan, aynalayın halqım! Säl sabır qılıñdar. Eñ bastısı täuelsizdikti aldıq. Öz biligimiz qolımızğa tidi. Endi osı egemendi eldi bärimiz jabılıp körkeyteyik. Bay da, baquattı Qazaqstanğa aynaldırayıq. Sosın tiliñdi damıtasıñ ba, tarihıñdı qayta jazasıñ ba, diniñdi wstaysıñ ba, onı öziñ şeşesiñ.

Prezident osılay dep jiındı japtı. El du qol şapalaqtap, erekşe bir şabıtpen tarqastı. Bäriniñ kökireginde wlttıq maqtanış kernep twrdı. Men de swmdıq qanattanıp şıqtım. Jataqhanada, gruppada bäri: «bardıñ ba, qalay boldı, ne ayttı?» dep swrap jattı. Nesin aytasıñ, swmdıq swñğıla kisi eken! Deystvitel'no el üşin tuğan er eken. Investorlar izdep, kündiz tüni şapqılap jür eken. Jaqsılap bayıp alayıq, sosın bärin çiki-çiki qılamın dep uäde berdi dep birneşe apta auzım jabılmay aytıp jürdim. Osı jiınnan soñ erekşe ümitpen ömir sürdim. Barınşa jaqsı oquğa tırıstım. 1998 jılı rasımen de jap-jaqsı stipendiya ala bastadıq. Bir jıldan soñ auılğa barsam äke-şeşem pensiya alıp jatır. Bäri mäz. On jıldan beri aqşa wstap körmegen jwpını jwrt şattanıp jür. E, dedim işimnen, Nazarbaev uädesinde twrğan eken ğoy. Molodec! Er eken dedim. Onıñ yarıy qoldauşısına aynaldım.

Biraq, 2001 jılı TV men Radioğa jwmısqa twrğanda twñğış ret sekem aldım. TV jañalıqtardı joğarıdan qalay baqılap, kimdi qalay söyletip, eldi qalay aldaytının közben kördim. Ay sanap, apta sanap, oy erkindigi men söz bostandığı twnşığa berdi. Tikeley efirge şığatın barlıq bağdarlama jabıldı. Wlttıq önerdi, muzıkanı nasihattaytın twlğalar qadirsiz qazaqqa aynaldı. Efirde sayqımazaqtar emin-erkin oynaq sala bastadı. 4-5 jıldan soñ wltşıl bağıttağı sayasi liderlerdi it siyaqtı atıp tastağan swmdıq oqiğanıñ kuäsi boldıq. Atqızğandar wstalsa da sottalmadı. Şañıraqta äreñ otırğan kedey eldiñ üylerin «qwjatı joq» degen jeleumen sürip, tegistep, qarsılasqan halqımen kädimgidey soğısıp, kösemderin 18 jılğa sottap, zındanğa tastadı. Bir qızığı jwrttıñ qolında sol kezde swrauı joq mıñ-milliondağan dollar payda boldı. Üy men jerdiñ bağası şarıqtap, älemde joq bağa payda boldı. Ol neğılğan aqşa? Qaydan kep jatır? Swrauı bar ma, joq pa ol aqşanıñ - adam wğıp bolmaydı. Aqşa köbeyip edi qoğamda «bärin satıp alamız» degen jaña minez payda boldı. Paraqorlıq jaylamağan bir de bir sala qalmadı. Äsirese densaulıq pen ilim-bilim jäne oqu jüyesi ğarıştıq jıldamdıqpen küyredi. Balañdı orta mektepke berudiñ paydasınan ziyanı basım jağdayğa keldi. Auruhanada emdelgennen sınıqşı men täupke baru anağwrlım qauipsiz sanaldı.

Köp wzamay «mıqtı biznesimdi Rahat tartıp aldı» deytin käsipkerler qarası köbeydi. «2010 jılı qazaq tili tolıq memlekettik til bop bekidi. Orıs tili orıs wltınıñ ana tili märtebesinde qaladı» dep uäde bergen. Kerisinşe memleket bayıp, qazınada qisapsız qor payda bolğanda qazaq tilin qılğındıru qarqındı jürdi. Qayta jazıluı tiis qazaq tarihı sovettik nwsqasına zar bop qaldı. Qazaqstan tarihın memlekettik emtihannan alıp tastadı. SSSR kezinde bolsa ötken zamandı ötirik bolsın oqıtatın. Endi ol da joq. Soñğı 30 jıldağı Qazaqstan tarihın ğana oqisıñ. Sol senderge jetedi dedi.

Al, dindi retteu, otarlanğan sananı qayta dekolonizaciya jasau, ruhtı oyatu jayına qaldı. Jäy ğana jayına qala salmadı. Ol salamen tereñ şwğıldanu qauipti sanaladı. Qazaqtıñ wlttıq ruhın, mülgigen sanasın oyatamın degen twlğalar qudalanıp, sottalıp, tentirep ketti. 36 million dollarğa tüsirgen kinosınıñ siqı anau. Jastardı instrument siyaqtı qoldanıp, kukla qılıp oynatu üyrenşikti iske aynaldı. Rektorlardıñ ämirine bağınbay, «tiri däliz» bop twrudan bas tartu - keşirilmes künäğa teñeldi. Qazaq mädenietin tamırınan tiriltetin din salası kerisinşe SADUM-nan qalğan ülgimen bükil qazaqi qwndılıqqa reviziya jasauğa köşti. Qara halıq SSSR kezinde twtınğan saltı men dästürine zar bop qaldı. Qit etseñ «ŞIRK!» dep şiq ete qalatın tayaz tipter halıqtı ayıqpas auruğa wrındırdı. El-jwrt salt-sanasın, ädet-ğwrpın wstansa, beyne bir künä jasap qoyğan qarabettey mazası qaşatın obsessivti nevroza şaldıqtı.

Eldiñ işinde joğarı oqu oqıp, diplom aludıñ eşqanday mäni qalmadı. Al, aqılı oqu qaltañdı qağıp, teriñdi sıpırıp aladı. Sonday aqşa alıp otırıp: «aqılı oqitın studentterge jataqhana berilmeydi» dep bekitken. Sessiyanı tağı da aqşamen jabadı. Sonda ne üşin oquğa aqı töleytini sol küyi tüsiniksiz.

Bankten nesie alu – öz aldına bir tema. Titıqtap otırğan qara halıqtı ananday payızben qarızğa kirgizu degen, bilmeymin endi, faşizmnen asıp tüsetin birdeñe şığar. Mwnday procentpen qarız berip, adamdı qwldıqqa jegu – soñğı ret 7 ğasırda Mekkede ğana bolğan şığar. Arsız çinovnikter satılatın ne bar - bärin sattı. Aşılmay jatıp bankrot bolatın zauıtta esep joq. Memlekettiñ qisapsız aqşasına jasalıp, ğarışqa ketken QazSattıñ qayda qwrığanın bir Qwday biledi. Eñ bolmasa onıñ bir sağat ta raqatın köre almay armanda kettik. Qısqası, bayağı mwnay armansız satıldı. Memleket şılqıp bayıdı. Jaña qala salındı. Biraq 30 jılda ruhani, mädeni, adami sala saudager sarttıñ bözindey bop irip ketti. Adamnıñ azğanı sonşa, küştik qwrılım zañdı eñbekaqısın talap etken jwmısşını Kalaşnikovpen jusatıp salatın künge deyin jetti. Arqan kergende ne bolğanın eşkim bilmeydi. Çelah bayğws mülde swrausız ketti.

Memlekettik mağınasız toylar men halıqaralıq şaralarğa şaşılğan aqşanıñ esebin bir Alla bilmese, adam onıñ esebine jete almas. Bwlay kete berse memlekettiñ tu-talaqayı şığıp, bükil qazba baylığı talan-taraj bop, halqı bosıp, özderi ıdırap, qalğandarı bötenge qwl bop, birjala qwrdımğa ketetini auıldıñ oqımağan balasına da tüsinikti boldı. Ruhani irip-şirip şeginerge jer qalmağanda 2017 jılı prezident «Ruhani jañğıru» degen ideyanı jwrtına joldadı ğoy aqırı. Ne degen keşigu edi! Jobanıñ ideyası jaqsı ärine, biraq onı iske asıratın AR-WYATI bar adam qayda sağan? Bayağı swraq qoyatın professorlardıñ bäri tügelge derlik o dünielik bop ketken. 30 jılda barlıq salanı «aqşa men bilik bolsa boldı» deytin arsızdar armiyası jaylap bolğan joq pa? Bölingen aqşanı ana arsızdar jauapkerşilikpen jwmsaydı dep senesiñ be? «Qoy, wyat boladı» deytin arlı adamnıñ bärin orındarınan ısırıp, qudalap, sottap, qoğamnan alastap şaruasın bitirgen joq pa. Jappay tonau men wrlaudı toqtatın mehanizmdi kim, qaşan, qalay jasaydı endi?

Mine osı hronikalar tizbektelip aytılğanda jaña ğana «ar-wyat degen ne ol mına zamanda? Ol özi kerek närse me? Masolu ayttı ğoy onday ruhani mäseleni piramidınıñ wşına barğanda qolğa alasıñ dep. Aqşa men bilik bolmasa mına zamanda eşkim emessiñ» dep şalqayıp otırğan studentterdiñ közderi alaqanday bop ketti. Sebebi osı otırğan studentterdiñ jartısınan köbi oqu aqısına jılına jartı million töleydi. Bir de bireuine jataqhana berilmegen. Birneşeui birigip, päter jaldap, bosıp jür. Al bwlardıñ oqu aqısın ata-anası bankten 30 payızdıq ösimmen nesie alıp äreñ töleydi. Sender bağana «bwl el adam twratın el emes. Qayda barsañ da korrupciya» dep memlekettik jüyeden körgen qorlıqtarıñdı aytıp jıladıñdar.

Senderdi solay qorlap, jastıq jigeriñdi janşıp, bişara küyge tüsirgender özderiñ aytıp otırğan aqşası men biligi bar arsız adamdar emes pe? Eger prezident 1994 jılğı jiında: «Täuelsiz Qazaqstannıñ eñ bastı baylığı AR-WYATINA süyenip, qoğam aldında Jauapkerşilik arqalağan adam. Men elbası retinde eñ birinşi kezekte osı resurstı saqtap qaluğa tırısamız. Ar-wyatınıñ aldında jauapkerşilik arqalağan adam, barlıq baylıqtı şaşau şığarma aldıña äkep qoyadı» dep, sonday strategiyanı tañdağanda, osınday bişara hälge el keler me edi? – dedim. Soñğı swraq bastarına soyıl tigendey äser etti. Eseñgirep ünsiz otırıp qaldı. Sälden soñ: «Iä, ağa! Ras aytasız. Memlekettiñ eñ birinşi baylığı AR aldında Jauapkerşilik arqalağan adam eken. Onday adamsız kez kelgen memleket öz aldına el bolıp twra almaydı» dep moyındadı.

Kezinde V. Frankl da studentterge: «Adam ar-wyatınıñ jeteginde ğana jüruge mindetti. Sonda ğana esi dwrıs adami qoğam qwra alasıñ. Ar-wyat barlıq adamda bar. Mäsele sonı tıñdauda. Biz wrpaqqa ar-wyattıñ ämirin qapısız tıñdaudı qalay da üyretuimiz kerek» dep lekciya oqığan ğoy. Sol kezde Avstriyanıñ jastarı: «Mister, Frankl, sonda qalay, ar-wyat Adol'f Gitlerde de bar ma?» dep swraydı. Iä, deydi ol. Ar-wyat Adol'f Gitlerde de bar. Biraq ol ar-wyatına qwlaq aspadı. Onı qoldan twnşıqtırıp, dauısın basıp tastadı. Ar-wyatın qoldan twnşıqtırğan kez kelgen basşı tübinde osınday adamğa aynaladı dedi.

Sanjar Kerimbaydıñ facebook paraqşasınan

Abai.kz

10 pikir