Düysenbi, 14 Qazan 2019
Mäseleniñ mäni 3584 28 pikir 19 Şilde, 2019 sağat 10:40

«Komu nujen kakoy-to han» nemese Qazaqstannıñ qazirgi zamanğı tarihı qalay bekitildi?

Jer betinde öz tamırın özi baltalaytın el bolsa – ol biz şığarmız...
Tarihın tanımağan el özge halıqtar men mädenietterdi tıñaytqış qi
tärizdi bolatının bilsek te sol qağidağa teris jüremiz. Qazaqstan tarihın oqıtudıñ qajettiligi men mañızı turalı az aytılıp jatqan joq. Degenmenen, tarih emes mamandıqtar üşin Qazaqstan tarihı päni
Qazaqstannıñ qazirgi zamanğı tarihı bolıp bir künniñ işinde ayaq astınan özgere qoyğan joq.

Wlttıq tarihqa strategiyalıq twrğıdağı öziniñ közqarasın Memleket
basşısı 1999 jılı şıqqan «Tarih tolqınında» kitabında bayan etti. 2003
jılı Qazaqstan halqına Joldauında Prezident N.Ä.Nazarbaev bwrın-
soñdı bolıp körmegen «Mädeni mwra» bağdarlamasın bastaytının
jariyaladı. Osıdan keyin elimizde Otan tarihınıñ mäselelerin zerttep
oqıtu qarqınday tüsken bolatın.

Söyte twra, 1990-jıldardıñ ayağınan bastap özge mamandıqtarda
Qazaqstan tarihınıñ sağattarın qısqartu nemese onı oqıtudı mülde
toqtatu turalı wsınıstar örbi bastadı. Bwl bastamanı kötergen negizinen
jaratılıstanu mamandıqtarınıñ ökilderi. Sondağı olardıñ keltirgen
negizgi uäji «bolaşaq injinerlerge nemese t.b. tehnikalıq mamandarğa
Qazaqstan tarihın oqıtudıñ qajeti qanşa» nemese «Qazaqstan tarihı
mektepte oqıtılıp bolğan joq pa, jetpeyme» degenge sayadı. Osınday
äñgimeler 2000-jıldardıñ basınan bastap üdey tüsti. Ärtürli ädistemelik
jinalıstarda, keñesterde bwl mäsele aşıq talqılanatın boldı. Qazaqstan tarihın oqıtuğa qarsı eñ alğaşqı äreket 2006-jılı 8 mamırda boldı. Sol küni «Habar» telearnasında «Na çistotu» degen pikir-sayıs
bağdarlamasında sarapşı bolıp kelgen tarihşı ğalımdar men
oqıtuşılardıñ aldında eki student «Joğarı oqu orındarında Qazaqstan
tarihın oqıtu qajet pe, joq pa?» degen saualdıñ töñireginde pikir
talastırdı («Tarihi sanamızdıñ tamırına balta siltendi!» Qazaq ädebieti, 13.10. 2006). Bwl Qazaqstan tarihına aldağı uaqıtta jasalatın şabuıldıñ dayındığı retinde oğan eldiñ qwlağın, boyın üyretu, äleumet bwnı qalay qabıldar eken dep bayqap köru üşin jasalğan alğaşqı qadam eken. Bara-bara Qazaqstan tarihınıñ sağattarı qısqarıp, sol pän boyınşa alınatın memlekettik emtihan biraz uaqıt qatardağı emtihanğa aynaldı.

Sol jıldarı Qazaqstanğa özge elderden neşe türli memlekettik emes
wyımdar qaptap jastarımızdı qalay oqıtıp tärbieleu kerektigin üyretip
jürdi. Bir ret Amerika prezidenti Buştıñ inisi oqu-ağartu salasınan bir
deligaciyanı bastap kelip, bastauış mektepte balalardı komiksterdiñ
negizinde oqıtudıñ mañızı turalı aytıp ketse, Ukrainadan kelgen «beybitşilik korpus» Orta Aziyadan jinalğan tarihşı mwğalimderge mektep
oquşılarınıñ boyına toleranttıqtı Ekinşi düniejüzilik soğısta evrey
halqınıñ basına tüsken qasireti – Holokost mısalında siñiru qajettigin
üyretip ketti. Böten eldiñ missionerleriniñ kelip aqılgöysui, olardıñ
auzına qarap jaltaqtay beruimiz bizdiñ äli de ruhani twrğıda qwldıq
sanadan arıla qoymağandığımızdı körsetti.

2007 jılı 5 qazan küni teledidardan berilgen jañalıqtarda
Strasburgte ötken bir jiında qazaq halqınıñ toleranttığı turalı ayta
kelip, bizdiñ eldiñ resmi ökili: «biz tarihımızdı oqıtqanda wlt-azattıq
köterilister turalı, elimizdiñ tarihında bolğan tragediyalar turalı
aytpauğa tırısamız» – dep mälimdedi. Öytkeni olar «adamdardı lankestik
äreketke wmtıldıruı mümkin» – dep tüyindedi jañağı ökil («Tarih – wlt
ruhınıñ altın qoyması» Qazaq ädebieti, 25.10.2007). Mine, ökinişke oray
tarihqa degen resmi közqaras osınday bolğan soñ basqalarğa ne deysiz?!
Ökimet öz tarihın, ideologiyasın köteruge qwlıqsız boldı. Mümkin
1916-jılğı wlt-azattıq köterilistiñ 100 jıldığı mülde atalmauı sonıñ
saldarı bolar...

2009 jılı joğarı oqu orındarında Qazaqstan tarihın täuelsizdikten
keyingi, yağni 1991 jıldan bergi kezeñdi tereñdetip oqıtu qajettigi turalı
mäsele köterile bastadı. Biraz tarihşılar osı kezeñ boyınşa oqulığın da dayındap qoyğan eken. Sol kezde qarsı jaq tarihımızdı bölmey, tek oqıtu formatı men ädisin özgertu qajettigi turalı wsınıs ayttı («Otan tarihı bölinbeu kerek», Qazaq ädebieti, 24.04.2009).

2012 jıldıñ 25 qazanında Elbasınıñ «Qazaqstannıñ äleumettik
jañğırtıluı: Jalpığa ortaq eñbek qoğamına qaray jiırma qadam» attı
bağdarlamalıq maqalasınan tuındaytın Qazaqstan tarihın joğarğı oqu
orındarında oqıtu mäselelerin şeşuge arnalğan äl-Farabi atındağı
Qazaq wlttıq universiteti, tarih, arheologiya jäne etnologiya fakul'tetinde
döñgelek üstel ötti. Onda Elbasınıñ tapsırmasına säykes joğarı oqu
orındarına arnalğan Qazaqstan tarihı boyınşa 12 avtordıñ oqulığına
jasalğan saraptama qortındısı berildi jäne Qazaqstan tarihın şeteldik
mamandarğa jazğızu turalı aytılıp jürgen pikirge barlıq ğalımdar men
professorlar narazılıq bildirdi. Sonımen qatar, Elbası aytqanday
Qazaqstan tarihı pänine qatıstı oqu bağdarlamaların özgertu qajettigi
jäne onıñ mektep oqu bağdarlamasın qaytalamauı turalı aytılıp arnayı
qaulı şığarıldı («Otan tarihın qalay oqıtamız?» Qazaq ädebieti, 2-8
qaraşa, 2012). Sol jılı Bilim jäne ğılım ministrliginiñ qatısuımen
jwmısşı top qwrılıp, tarihtan özge mamandıqtarğa arnalğan Qazaqstan
tarihı päni boyınşa jaña tiptik oqu bağdarlaması men oqulıqtar jazıla
bastadı.

Degenmen, 2013 jılı joğarı oqu ornında «Qazaqstan tarihı mekteptegi
oqu bağdarlamasın ğana emes, ataudı da qaytalamasın, jaña at tabıñdar»
degen tapsırma tüsti. Sonda pänniñ birneşe jaña atauı wsınıldı: Otan
tarihı, Qalıptasqan memleket Qazaqstan tarihı, Qazaq tarihı,
Qazaqstannıñ qazirgi tarihı t.b. Qızıq bolğanda bwl attardıñ eşqaysısı da jaramay qoydı. Sol köktemde Qazaqstan tarihınıñ kredit sanı da ekige
deyin qısqaratın bolıp jattı. Alqalı bir mäjiliste lauazımı joğarı
adamnıñ auzınan «komu nujen kakoy-to han» degendi de estidik.
Abıroy bolğanda sol kezdegi Memlekettik hatşı M.Tajin 2013 jılı
şildede 2013-2016 jj. arnalğan «Halıq tarih tolqınında» attı
memlekettik bağdarlama qabıldap Qazaqstan tarihın barlıq gumanitarlıq
pänderdiñ özegi retinde qabıldap tarihşılar auılın bir köterip tastadı.
Esteriñizde bolsa sol jılı barlıq joğarı oqu orındarında Qazaqstan
tarihı kafedraların aşu turalı onıñ jarlığı da şıqtı. Sonımen, üş
jıl öte şıqtı. Sol arada Elbasınıñ «Wlıtau törindegi tolğanıs» attı
bağdarlamalıq maqalasına baylanıstı konferenciyalar, Qazaq handığınıñ 550 jıldığı memleket kölemde atalıp tws-twsta ğılımi konferenciyalar ötti. Ä.Bökeyhanovtıñ, E.Bekmahanovtıñ, J.Taşenevtiñ 100 jıldıqtarı jäne t.b. tarihi datalar atalıp ötti. Eñ bastısı Elbasınıñ «Mäñgilik el» strategiyalıq bağdarlaması tikeley tarihpen etene baylanıstı bolıp barlıq joğarı oqu orındarında «Mäñgilik el»
bağdarlamasına qatıstı elektivti kurstar josparlana bastadı. Eñ qızığı,
osıdan keyin ökimet mamır ayınıñ basında Qazaqstan tarihın
Qazaqstannıñ qazirgi zamanğı tarihı dep jaña ataudı bekitse, onıñ tiptik
oqu bağdarlaması mausımnıñ basında Respublikalıq oqu-ädistemelik
keñeste talqılanıp bekitildi. Endi Qazaqstannıñ qazirgi zaman tarihın
oqıtu HH ğasırdan bastaladı. Kelisim boyınşa ol üş kredit köleminde
qalıp, qorıtındı baqılau Memlekettik emtihan därejesinde saqtalatın
boldı.

Arman Jwmadil 

t.ğ.k., äl-Farabi atındağı QazWU,

Qazaqstan tarihı kafedrasınıñ docenti

Abai.kz

28 pikir