Senbi, 21 Qırküyek 2019
Alaşorda 2998 6 pikir 5 Qırküyek, 2019 sağat 11:25

Wlttıq jazudıñ wlı zergeri

5 qırküyek Ahmet Baytwrsınwlı tuğan küni
Qazaqstan Halqı tilderi künine oray

Can ğasırlıq tarihı bar, örkenietti älemge keñinen tarağan arab, latın, kirill, t.b. älipbileri ärqaşanda ondağan tildiñ jazba türde qızmet etuine negiz bolıp, jalpı adamzat mädenietiniñ damuına, qoğamnıñ ilgerileuine erekşe ıqpal etti. Olardıñ bireui "jaqsı", "keremet", ekinşisi "tükke twrğısız", "naşar" dep üzildi-kesildi "ükim" şığaruğa bolmaydı. Mwnday ükim älipbi turalı aytıs-talasta bwrın da köp aytılğan, qazirgi kezde de az aytılıp jürgen joq. Ärine, belgili bir tildiñ dıbıstıq qwrılımına negizdelgen älipbi jüyesin ekinşi bir tilge mehanikalıq twrğıdan köşire salu oñ nätije bermeydi: onday grafikalıq jüyeni igeru üşin mıñdağan adam, meyli arab, meyli latın, meyli kiril älipbileri bolsın, artıq uaqıt, artıq küş-jiger jwmsaydı. Sondıqtan mäsele belgili bir älipbidi naqtı bir tildiñ dıbıstıq jüyesine oñtaylı etip berude bolıp otır.

HV-HVİİ ğ.ğ. qazaq memlekettigimen baylanıstı qazaq tilinde jazılğan ärtürli jazba mätin, qwjat nwsqalar boldı. Demek jazba til bolğanı haq. Qazaq han-swltandarınıñ bwyrıq-jarlıqtarı, körşi eldermen jazısqan diplomatiyalıq qatınas qağazdarı, özara jazısqan hattarı t.b. eski qazaq jazba tiliniñ ülgi-nwsqaları bolıp sanaladı. Akademikter Ä.Marğwlan, R.Sızdıq t.b. ğalımdar Qadırğali bi Jalayıridıñ, Äbilğazı Bahadürdiñ «Türik şejiresin» eski bastau közderine jatqızadı. Prof. Babaş Äbilqasımov qazaq jazba tiliniñ «Türkistan uälayatı» (1870-1882), «Dala uälayatı» gazetterin qazaq jazba tiliniñ eski ülgileri dep tanidı, qazirgi jariyalanıp jatqan Mäşhür Jüsip mwralarında eski qazaq jazba tiliniñ ülgileri molınan kezdesedi.

Ras, eski qazaq jazba tiliniñ jazu jüyesi kürdeli. Öytkeni onıñ qwrılımı ärtekti (geterogendi) boldı: 1) qazaq tiliniñ elementteri, 2) eski qıpşaq tiliniñ elementteri, 3) qarlwq, oğız-qıpşaq, sonday-aq arab-parsı tilderinen alınğan auıs-tüyister mol boldı. Osığan qarap keybir zertteuşiler bwl tildi şağatay nemese eski tatar tili dep qate twjırım jasaydı. Qazaq topırağında jasalğandıqtan, qazaq qoğamına, qazaq memleketine qızmet etkendikten, qazaqtıñ halıq tili elementteri, äuelde azdau bolğanımen, keyinirekte molınan qoldanılatındıqtan, bwl til e s k i q a z a q j a z b a t i l i dep arnayı terminmen atalıp jür.

Ärine, eski qazaq jazba tili bastan-ayaq qazaqtıñ halıq tili bolmağanmen, sauattı, hat tanitın adamdardıñ qwralı boldı.

Äsirese HİH ğasırdıñ ayağı men HH ğasırdıñ basında ağartuşılar, belgili türkitanuşı ğalımdar jazu-sızudı reformalau qajettiligine ayrıqşa nazar audarıp, demokratiyalıq bağıtqa qaray betbwrıs jasaudı közdedi. Jazu-sızudı demokratiyalandırudıñ negizgi mäni jazudı barınşa halıq tiline jaqındatu edi. Jazu jüyesindegi tañbalar auızşa tildiñ dıbıstıq jüyesindegi birlikterdi beyneleuge tiis boldı. Al bwrınğı arab älipbiine negizdelgen türki jazuınıñ grafikalıq jüyesinde auızşa qoldanısta joq arhaikalıq elementter men orfografiyalıq şarttılıqtar, ekiwştı oquğa bolatın grafemalar jii kezdesip otırdı. Mine, mwnday "olqılıqtar" arab älipbiiniñ türki tilderiniñ dıbıs jüyesine jaramsız degen pikirlerdiñ jiirek aytıluına sebep boldı. Bwl jerde arab älipbiin "jaramsız" deuden bwrın, aldımen arab älipbiine negizdelgen türki jazuı qaysı tildiñ dıbıstıq jüyesiniñ grafikalıq reprezentantı (körinisi) degen mäseleniñ bası aşılmağan bolatın. Şındığında, ol kezdegi türki jazba tili belgili bir halıqtıq tildiñ ("tiri" tildiñ) leksikalıq, grammatikalıq, dıbıstıq jüyesiniñ dälme-däl grafikalıq manifestaciyası emes, halıqtıq tilden edäuir ayırması bar kitabi tildiñ twrpat mejesin (plan vırajeniya) belgileytin grafikalıq jüye bolatın. Sondıqtan ol kezdegi tildik jağdayattı gomogendi diglossiya dep tanuğa boladı. HİH-HH ğğ. gomogendi diglossiya jağdayatı ağartu isin qalıñ bwqarağa qaray bwru isine qiındıq keltire bastadı. Jazu-sızudı azğana toptıñ emes, jalpı jwrtşılıqtıñ igiligine aynaldıru maqsatı twrdı. Jalpı jwrtşılıqtıñ söyleytin tilinen, oqığan sauattı adamdar qoldanatın kitabi til jüyesiniñ edäuir ayırması boldı. Osımen baylanıstı barlıq ağartuşılar aldında eki türli bağıt twrdı. Biri bwrınğı kitabi tildiñ jazu jüyesin özgertpey-aq halıqtıq tildiñ elementterine keñinen jol aşu; ekinşisi - jazu-sızudı auızşa tildiñ jüyesine layıqtap jasau, yağni jazu-sızu jüyesin tübegeyli reformalau edi.

Jazu-sızumen baylanıstı bwl eki bağıt qazaq qoğamınıñ mädeni ömirinde jarısa jürdi. "Dala ualayatı", "Ayqap", "Qazaqstan" t.b. merzimdi basılımdar men keybir baspa önimderi tiline halıqtıq til elementteri dendep ene bastağanmen, eski jazba tilge tän keybir normalar saqtalıp otırdı. Onıñ birneşe sebepteri boldı. Solardıñ negizgileri, bir jağınan, dinge, ekinşi jağınan, jazudağı ortaq dästürli normanı saqtau degenge sayadı: "[...] üş jyz million mwsılman halıqtıñ arasında biz, qazaq ta, barmız. Biz de sol jüz million mwsılmandarşa arab härpin qabıldap otırmız. Bizdiñ tilimizdegi bar dıbıstardıñ arab härpinde joqtarı bar, arab härpinde bar dıbıstardıñ bizdiñ tilimizde joqtarı bar. Sonıñ üşin arab härpin tilimizge döp kelerlik etip beyimdemek, jazudı erkin bet-betimen jaza bermey, belgili bir soqpaqqa salmaq bizge de mindet. Bwrın bwl mäsele eskerilmese de, endi eskeriletiğwn körinedi. Soqpaq salamız degende eskeriletin jerler:

Biz, qazaq halqı, mwsılman dinindemiz, mwsılman bolğanımız üşin bizder mwsılman dinin üyrenuge, şariğat hükimderin biluge, islam dininşe amal qıluğa borıştımız. Islam dininşe amal qılu üşin biz "Qwran" oquğa, üyrenuge mindettimiz. Sonıñ üşin biz özimizge arnap emle tüzgende, sol islam dinin üyrenuden alıstarlıq emle qoldanbaumız kerek. Balalarımız dini ruhta tärbie alsın. Jwrttıñ bäriniñ birdey balaların zor medreselerge jiberip, islam ğılımın tügel oqıtuğa parasattı bola qoymaydı; bir qatarları balaların tezirek hükimet mektebine beredi; bir qatarları namazdığın tanıp, jazu-sızu biletwğın bolğan soñ üy şaruaşılığına aynaldıradı; sonıñ üşin de balalarımızdıñ jasınan-aq din ğılımına tüsinip, qwran oquğa üyrenui, arab häripterine jattığuları tiis. Qazaqşa "Älippe" jazuşılar osı jağın öte eskeru kerek. Osı küngi qalıpta hükimet mektepterinde oqıp jürgen qazaq şäkirtteriniñ köbi-aq bwl aytılğan qalıpqa kelip jetpeydi. Aralarında Qwran ayatınan eki jol qosıp oqi almaytındarı da tolıp jatır, bwl - bir.

Ekinşi, härip jaña "Älippe" jwrttı qosuğa da, ayıruğa da sebepker bolğandıqtan, bizdiñ twtınğan härpimiz basqa türki balalarınıñ häripterinen wzaqtap bölinip ketpeske tiis; atalarımız "sayaq jürseñ tayaq jersiñ" depti ğoy. [...] biz ne de bolsa bizden köri mädeniet dyniyasına bwrın ayaq basqan, bizden köri oyauıraq dindes-qandasımız noğay jwrtınan alıs jürmelik. Solarmenen wrandasıp, birimizge birimiz şılbır berisip, birge qimıldalıq" (M.Seralin. Ayqap. №4. 1914.).*

Al ekinşi bağıt eski kitabi tildiñ grammatikalıq jüyesinen (arab älipbiinen) mülde bas tartıp, orıs jazuına köşu bolatın. Bwl jöninde keybir qazaq oqığandarınıñ arasında aytılıp jürgen pikirlerdiñ sıñayı mınaday: "Inspektorom inorodçeskih şkol Orenburgskogo uçenogo okruga g.Katarinskim, pri uçastii uçiteley-kirgiz, sostavlen i çast'yu izdan celıy ryad knijek dlya çteniya i elementarnıh uçebnikov dlya izuçeniya kirgizami russkoy gramotı i russkogo yazıka...

Vajnoy osobennost'yu vseh etih knijek yavlyaetsya to, çto kirgizskiy tekst napeçatan v nih russkimi bukvami. Etim dostigaetsya ta vıgoda, çto dlya uçaşegosya kirgiza do neveroyatnosti oblegçaetsya vozmojnost' nauçit'sya çitat' na rodnom yazıke, esli kirgizskie slova izobrajenı russkimi bukvami. Eto potomu, çto russkaya azbuka gorazdo luçşe i toçnee peredaet zvuki kirgizskogo yazıka, çem arabskaya, pri tom odna i ta je arabskaya bukva imeet neskol'ko naçertaniy, çto predstavlyaet glavnoe neudobstvo arabskogo alfavita. Pri tom je, pri novom sposobe naçertaniya kirgizskogo teksta, po odnoy i toy je knijke mogut s odinakovım uspehom uçit'sya kak kirgiz russkomu yazıku, tak i russkiy kirgizskomu. Sçastlivaya mısl' - zamenit' dlya kirgiz arabskiy alfavit russkim, kak izvestno, vpervıe prişla v 70-godah izvestnomu Altınsarinu, primenivşemu ee na dele, i s teh por sostavlyaet meçtu vseh obrazovannıh kirgiz, jelayuşih oblegçit' svoemu narodu put' k prosveşeniyu. Tem bolee eti knigi dostoynı vnimaniya, çto oni yavlyayutsya pervoy posle Altınsarina, popıtkoy osvobodit' kirgizskiy yazık ot arabşinı i tatarşinı, kotorımi sploş' i ryadom napolnenı

obıknovennıe kirgizskie knijki" (O.Al'janov. Poleznıe knigi dlya kirgizov).

Qazaq tilin "arabşina", "tatarşina"-dan "qwtqaru" ideyası şın mäninde prof. N.Il'minskiydiñ missionerlik sayasatınıñ "jemisi" bolatın. N.Il'minskiy qazaqtardı aşıqtan-aşıq islam mädenietine qarsı qoyu äreketinen nätije şıqpasın jaqsı bildi. Qazaq qoğamındağı islam mädenietiniñ tüp tiregi jazuda ekenin, bwratana halıqtardı dästürli dininen ayıru üşin eñ aldımen olardıñ älipbiin, jazu-sızuın alastau ekenin jaqsı tüsindi. Qazaq qoğamındağı arab jazulı ruhani dünieniñ bärin "tatarşa", "tili şwbarlanğan", "taza emes", arab-parsı sözderimen şwbarlağan dep qazaqtıñ eski jazba tili (kitabi tili) dep atalatın ruhani-mädeni fenomendi halıq tiline qarsı qoydı. Birin dattap, ekinşisin maqtadı.

"Alfavit slujit obıknovenno priznakom i pamyatnikom sootnoşeniy religioznıh. Ta poçti istoriçeskaya aksioma, çto kogda odin narod prinimal ot drugogo naroda veru, to vmeste s veroy prinimal ot nego i alfavit.

...Esli bı kakim-nibud' çudom vse podvlastnıe Rossii plemena, ispoveduyuşie magometanstvo, vdrug prinyali pravoslavnuyu veru, to i russkiy alfavit voşel bı k nim bez vsyakogo zatrudneniya. No poka oni ostayutsya v magometanskoy vere, do teh por russkoy azbuke budet krayne trudno borot'sya s alfavitom arabskim. Esli, v vidu teh ili drugih soobrajeniy neobhodimo vvesti v yazıki magometanskih plemen russkuyu azbuku, to nujno nayti ili sozdat' kakuyu-nibud' oporu dlya nee v simpatii magometan. Za nedostatkom religioznogo soçuvstviya, mojno operet'sya, naprimer, na ideyu zvukovogo preimuşestva. Arabskiy alfavit oçen' neudoben dlya yazıkov tatarskih, beden znakami dlya glasnıh zvukov, kotorımi naprotiv yazıki tatarskoy gruppı bogatı" .

Osılayşa N.Il'minskiy arab älipbii türki tilderiniñ, onıñ işinde qazaq tiliniñ dıbıs jüyesin, äsirese dauıstıların bere almaydı dep, qazaq oqığandarın ilandıruğa tırısadı. Qazaqtıñ eski kitabi tiliniñ qwrılım jüyesinde kezdesetin a) arhaikalıq belgilerdi, ä) qarlwq, b) oğız-qıpşaq, v) qıpşaq elementterin, g) orfografiyalıq şarttılıqtardıñ bärin "tatardiki", "qazaqtiki" emes dep uağızdaydı. Sol uağızğa ergen keybir qazaq oqığandarı qazaqtıñ eski jazba tilin "tatarşina", "arabşina" dep jağımsız reñmen atadı.

N.Il'minskiy alğaş ret qazaq tili materialdarın orıs jazuına tüsirip, orıs älipbiimen berudiñ ülgisin jasadı. Ondağı közdegen maqsatı orıs älipbiin qazaq oqığandarınıñ sanasına siñiru, söytip, arab älipbiin "jaramsız" etip, qazaq qoğamın islam mädenieti men ruhani dünielerin şettetu edi. Onı N.Il'minskiydiñ mına sözinen ayqın añğaruğa boladı: "Tak i u nas v Rossii edinstvo alfavita, daje samoe toçnoe, ne privedet k vnutrennemu edineniyu inorodcev s russkimi, poka pervıe ne ob'edinyatsya s nami v vere pravoslavnoy. YA daje polagayu, çto inovernıe inorodcı, imeyuşie svoyu religioznuyu pis'mennost', kak, naprimer, tatarı-

magometane, ili lamaycı-buryatı, ne primut russkogo alfavita ni celikom, ni s kakimi ugodno prisposobleniyami i pribavkami. Vse naşi inorodcı, kak i russkiy sel'skiy narod, nahodyatsya v periode religioznogo mirosozercaniya i rukovodstvuyutsya religioznımi motivami".

N.I.Il'minskiydiñ qazaq tili dıbıstarın orıs älipbiindegi äriptermen tañbalauı onşa sätti bola qoyğan joq. Arab älipbiindegi äripter dauıstılardı tañbalauğa kedey bolsa, orıs älipbii dauıssızdardı tañbalauğa jetkiliksiz bolıp şıqtı. N.I.Il'minskiyden keyin de qazaq mätinderin orıs älipbiimen berudiñ V.V.Radlov, I.Altınsarin, V.Katarinskiy t.b. jasağan ülgileri boldı. Biraq sol ülgilerdiñ bärine ortaq kemşilik - qazaq tili fonologiyalıq jüyesiniñ jığa tanılmauımen baylanıstı edi.

Mine, osı qısqaşa bayandaudan halıq tiliniñ dıbıstıq jüyesin belgileytin jaña tiptegi älipbi tüzude, jazu ülgisin jasauda edäuir qayşılıqtar men qiındıqtardıñ dini, azamattıq, dästürli mädeniet pen ağartuşılıqtağı jaña bağıt t.b. tärizdi asa küşti äleumettik faktorlarmen baylanıstı ekenin bayqauğa boladı.

Sonımen, qazaq jazuına reforma jasauşılardıñ aldında negizinen mınaday bastı mindetterdi şeşu kün tärtibinde twrdı: qazaq jazu-sızuı qay tildiñ grafikalıq twrpatında boluı kerek?

Grafikalıq jüyeniñ mazmwn mejesi bayırğı türki jazba tiline tän arhaikalıq elementterdi, qarlwq, oğız-qıpşaq (qıpşaq-oğız), taza qıpşaqtıq, qazaqtıq belgilerden twratın qwrılımdıq jüyeni belgileui kerek pe, älde birıñğay taza halıqtıq tildiñ (söyleu tilin) jüyesin tirek etuge tiis pe? Jazu jüyesi jalpı halıqtıq tildiñ qwrılımın arqau etse, qay älipbige (arab älipbiine, älde orıs älipbiine) negizdeluge tiis? Tildegi fonemalardıñ inventarı dwrıs anıqtala ma?

A.Baytwrsınwlı jazu-sızudıñ arqauı halıqtıq til boluı kerek degen twjırımdı wstanıp, jazudı az ğana oqığandardıñ emes, köpşiliktiñ bilim, tärbie qwralına aynaldıru, yağni jazu-sızudı demokratiyalandıru qağidasın däyekti türde jüzege asırdı.

Solay etkende ğana jazu-sızu at töbelindey az ğana elitalıq toptıñ ğana emes, külli halıqtıñ igiligine aynaluğa tiis boldı. Osımen baylanıstı ağartuşılardıñ aldında eki tañdau twrdı. Birinşisi – oqu-ağartu, sauattandıru isiniñ bwqaralıq sipat aluı üşin arab grafikasına negizdelgen bwrınğı älipbidi negizge alıp, eski jazba tildiñ grafika emle dästürin saqtay otırıp, qoldanıstağı jazu dästürinen qol üzbey, tek azdı-köpti oñtaylandıru boldı.

Ekinşisi – eski jazba tildiñ grafikalıq jüyesinen mülde bas tartıp, qara halıqtıñ auızşa tiline negizdelgen älipbi jüyesin jasau edi. A.Baytwrsınwlı ekinşi joldı tañdadı. Mwnıñ birneşe sebepteri boldı: birinşiden, kündelikti ömirde qoldanılıp jürgen tildiñ dıbıs jüyesin arqau etken jazu-sızudı halıq tez igeretinin, ekinşiden, R.Sızdıqtıñ aytuınşa, HV – HVİİ ğ.ğ. qazaq halqınıñ mädeni ömirinde […] qazaq halqın qwrağan ru-taypalardıñ äriden kele jatqan poeziya tiliniñ negizinde auızşa

damığan ädebi til qızmet etti. Osı atalğan auızşa tildiñ ülgileri bolıp sanalatın şeşendik sözder, etikalıq tuındılar, aqın-jıraulardıñ asa mol körkem dünieleri, maqal-mätelder, twrmıs-salt jırları t.b. türinde jazba tildiñ normalarına tirek bolatınına, sonday-aq Ahañ qazaq tiliniñ biregey, birtwtas til ekenine jete män berip, tereñnen tüsindi. Bwl faktor jazudı halıq tiline negizdeudiñ tiimdiligin körsetti. Al özbek, wyğır, tatar tilderinde qazaqtarğa qarağanda dialektilik qwbılıs basım boldı.

Halıq arasına asa keñ tarağan estetikalıq-tärbielik, tanımdıq mäni, körikteuiş qwraldarı, azamattıq-qoğamdıq üni ayrıqşa auızşa ädebiet ülgileri bar ekenin, onıñ qalıptasqan tildik, stil'dik normaları jaña sapadağı jazu-sızu tyzuge mıqtı tirek bolatın äleumettik-tildik faktor ekenin A.Baytwrsınwlı tereñ tüsindi.

Jalpı til biliminde twñğış fonologtar dep ädette älipbi tüzuşilerdi aytadı (olardıñ fonologiyalıq zertteu jazuı şart emes). A.Baytwrsınwlınıñ qazaq tiliniñ dıbıstarı jönindegi fonologiyalıq közqarası aldımen özi tüzgen älipbiden körinedi "Qazaq tilinde 24 türli dıbıs bar. Onıñ beseui dauıstı, on jetisi dauıssız. Dauıstı dıbıstar: .... /a/, .../o/, .../w/, ...ı//, .../e/. Dauıssız dıbıstar mınau: .../b/, .../p/, .../t/, .../j/, .../ş/, .../d/, .../r/, .../z/, .../s/, .../ğ/, .../q/, .../k/, .../g/, .../ñ/, .../l/, .../m/, .../n/. Jartı dauıstı dıbıstar: şolaq .../u/, häm şolaq .../y/".

Qısqası, A.Baytwrsınwlı "Bes dauıstı" jüyemen älipbi tüze kelip, olardıñ ärqaysısın bir-bir ärippen belgileydi. Söyte otırıp, älgi äripter arqılı jazuda är fonemanıñ eki türli äuezin (juan, jiñişkeligin) sol fonemanıñ tañbasına sıyğızıp beredi. Söytip, invarianttardıñ varianttarı üşin bas-basına ärip almay-aq, däyekşi arqılı juan nemese jiñişke (däyekşi bolmauı - juan oqudı, däyekşi boluı - jiñişke oqudı) äuezde oqılatınday jazu jüyesin jasaydı. A.Baytwrsınwlı älipbi jüyesiniñ, tüptep kelgende, qazirgiden özgeşeligi äripterdiñ fonemalıq mändi bere otırıp, dıbıstıq mändi de, söz äuezinde (juan-jiñişke äuezin) bildirip, bite qaynasıp twrğan işki qwrılımdıq erekşeliginde. "Bite qaynasqan" bwl erekşelik qazaq tiliniñ singarmonizm jüyesimen erekşe üylesim tabadı: "Tändi jan qanday bilese, dauıstı dıbıstar basqa dıbıstardı solay bileydi; yağni dauıstı dıbıstar juan aytılsa, dauıssız ya jartı dauıstı dıbıstar da juan aytıladı. Dauıstı dıbıstar jiñişke aytılsa, basqa dıbıstar da jiñişke aytıladı. Bwlay bolğanda dauıstı dıbıstardıñ juan-jiñişke aytılmağın belgilep ayırsaq, basqa dıbıstardıñ da juan-jiñişke aytılatındığı da ayırılğanı" /A.Baytwrsınov, Til tağılımı, 325-b./.

A.Baytwrsınwlı tüzgen älipbidegi jüyeni qatañ wstana otırıp, tek birer dauıssızdı ıqşamdap alatın bolsaq /q, k, ğ, g-lerdiñ arnına k, g-ni ğana alıp/, bwl älipbidegi fonemalar men äripterdiñ sandıq qatınası 26 /fonema/: 22 /ärip/ bolıp şığadı. Mwnday qatınas, "älipbidegi äriptiñ sanı fonemanıñ sanına az-kem tömen boluğa tiis" degen jazu teoriyasınıñ jalpı şartımen üylesip jatadı.

A.Baytwrsınwlı tek älipbi tüzip qoyğan joq, fonologiya teoriyasındağı ayırım belgi ädisin qoldanu arqılı qazaq tiliniñ dıbıs jüyesi men tüzilimin 9 dauıstı, 19 dauıssız dep twñğış ret däl anıqtadı. Dauıstılar men dauıssızdarğa bergen sipattamasına qarağanda A.Baytwrsınwlı dauıstılardı funkcionaldıq basıñqı jüye, al dauıssızdardı funkcionaldıq bağınıñqı jüye dep tanidı. Mwnday lingvistikalıq tanımnıñ mäni ayrıqşa. Ädette basıñqı jüyeniñ (dauıstılardıñ) bağınıñqı jüyege äseri, ıqpalı küşti boladı. Sonıñ saldarınan bağınıñqı jüyeniñ (dauıssızdar) jüktemesi de köbeye tüsedi. Mäselen dauıstılarğa qarağanda dauıssızdardıñ reñkteri (allofondarı) äldeqayda köp bolıp, basıñqı jüyeniñ ıñğayına qaray juan, jiñişke, erindik, ezulik bolıp türlenip otıradı. Söytip, juan nemese jiñişkelik belgi bükil söz boyı twtasa aytılıp, segmenttik bölşektik birlikterge bölinbeydi, yağni supersegmenttik (äuen-äuez) birlikke aynaladı. «Baytwrsın älipbiindegi» (jalpı til bilimindegi atauı, Samoyloviçtiñ termini) däyekşi supersegmenttik birlikti körsetse, jeke äripter segmenttik birlikterdi körsetedi. Baytwrsın jazuınıñ grafemalıq jüyesi twrpat mejesi twrğısınan segmenttik äri supersegmenttik birlikterdi (juan, jiñişkelikti) belgiledi. Sondıqtan da bwl jazu jüyesi qazaq tilindegi singarmonizm tabiğatımen barınşa üylesimdi boldı. Baytwrsın jazu jüyesiniñ bwrınğı arab älipbii negizindegi eski qazaq jazu jüyesinen, orıs älipbiine negizdelgen jazu jüyesinen principti ayırması osında edi. A.Baytwrsınwlına deyin arab älipbiine negizdelgen qazaq jazuınıñ twrpat mejesi juan nemese jiñişkelik belgilerdi segmenttik birlik türinde, dauıssızdardıñ ırqına bağındırıp beyneledi, yağni dauıstılardıñ juan, jiñişkeligi dauıssızdardıñ juan nemese jiñişkelik tañbasına qaray oqıladı. Al bwl atalmış jazudıñ mazmwn mejesi ortağasırlıq jazba tilge tän arhaikalıq belgilerdi, oğız qıpşaqtıq, qazaqtıq elementterdi tañbaladı. Orıs älipbiine negizdelgen jazu bolsa, birinşiden, sözdiñ juan nemese jiñişkeligine tän supersegmenttik belgilerdi segmenttik birlik türinde "bölşektep" berdi, ekinşiden, dauıssızdar jüyesiniñ dauıstılar jüyesine bağınıñqılıq qatınası eskerilmedi. Orıs älipbiine negizdelgen jazudıñ mazmwn mejesi halıq tiliniñ mağınalıq birlikterin, twrpat mejesi halıqtıq tildiñ dıbıstıq jüyesin belgileuge bağıttaldı.

A.Baytwrsınwlı tüzgen älipbidi sol kezeñdegi fonologiyalıq mekteptiñ ağa buın ökilderi, älemdik lingvistikanıñ köşbasşıları bolğan E.D. Polivanov* , N.F.YAkovlev* tärizdi körnekti fonologtar asa joğarı bağaladı. Tyrkitanuşı K.K. YUdahin men A.M. Suhotin* latın jazuına köşkenşe qırğız halqınıñ Baytwrsın älipbiin sol küyinde qoldanğanın atap aytadı. Mwnıñ özi Baytwrsın älipbiiniñ wltaralıq märtebesin körsetedi.

Sonday-aq A.Baytwrsınwlı tüzgen älipbi jazu täjiribesinde jwrtşılıqtı sauattandıru isinde öte oñtaylı bolğanın M.Dulatwlınıñ mına pikirinen ayqın añğaruğa boladı: "Qazaq tilin qolına qalam wstağannan beri şılği qazaqşa jaza bastağan Baytwrsınov qazaq emlesi[n]

şığardı, oqu qwraldarı[n] jazdı. Osı eki jıldıñ işinde "Qazaq" gazetasınıñ til, emle turalı qılğan qızmeti közge körinerlik boldı. Eki jıldıñ işinde orta eseppen 250 mıñ dana "Qazaq" nömiri taradı, jaña söylemmen 15-tey kitap şıqtı, bwlar 45 mıñ danaday bar. Osınıñ bäri qazaq arasına tarap jatır. Bwl emleni tosırqap tüsinbeymiz, oqi almadıq degen eşkimdi estigenimiz joq. "Qazaq" emlesin mwsılman medreselerinde, orıs şkoldarındağı şäkirtter, uçitel'der, mwğalimder jabıla qabıl etkendigi bıltırğı "Qazaq" nömirleriniñ köbinen körinedi. Bwl eki jıldıq qana qızmet, inşala, mwnan keyin artpasa, kemimes degen ümit zor".

A.Baytwrsınwlı bwrın tek bir ğana formada, yağni auızşa türde qızmet etip kele jatqan auızşa ädebi tildiñ grafikalıq, orfografiyalıq jüyesin jasap, onıñ jazbaşa türde qızmet etuiniñ negizin qaladı. Tañba teoriyası twrğısınan alğanda A.Baytwrsınwlınıñ jasağan arab älipbii negizindegi jazu jüyesi twrpat mejesi twrğısınan (v plane vırajeniya) jalpıhalıqtıq tildiñ bir forması bolıp tabılatın auızşa ädebi tildiñ dıbıs birlikterin, al mazmwn mejesi twrğısınan (v plane soderjaniya) atalmış tildiñ mağınalıq birlikterin belgiledi. Qazaq til bilimi tarihında A.Baytwrcınwlı qazaq tiliniñ dıbıstıq segmenttik birlikteri tüzilimin dälme-däl anıqtauı arqılı wlttıq jazudıñ twñğış fonemografiyalıq jüyesin jasadı.

HİH ğasırdıñ ayağı, HH ğasırdıñ basında qazaq jazu-sızuı demokratiyalıq bağıtqa (halıq tiline) bet tüzedi; fonetikalıq jazudan fonemografiyalıq jazuğa qadam bastı; wlttıq jazudıñ negizi qalandı. Qazaq jazuınıñ ontogenezdik damuındağı bwl erekşe kezeñde Ahmet Baytwrsınwlı aqıl-parasatı, qajır-qayratı lingvistikalıq oy tereñdigi jağınan däuirdiñ dara twrğan birtuar wlı twlğası boldı.

Alayda qazirgi qoldanılıp jürgen orıs grafikasına negizdelgen jazudı, meniñ oyımşa, wlttıq sipattağı jazu dep tanuğa bolmaydı, öytkeni, birinşiden, älipbi qwramında qazaqtıñ dıbıs jüyesin beynelemeytin äripter bar. Ekinşiden, qazaqtıñ töl sözderi qazaq tiliniñ dıbıs erejesimen, al tolıp jatqan kirme sözder (ekonomika, medicina, ceh, futbol t.b.) orıs orfografiyasınıñ erejesimen jazılıp jür. Bwl – Keñestik kezeñde Ortalıqtıñ nwsqauımen jasalğan, totalitarlıq rejimniñ «qwndılıqtarı». Mwnday qos tildi orfografiyanı wstanğan jazu-sızudı wlttıq sipattağı ruhani düniemiz dep tanu ekitalay. Sondıqtan da Ahmet Baytwrsınwlınan tağılım ala otırıp, qazaq jazuın tübegeyli reformalau arqılı oğan wlttıq sipat beru kezek küttirmes özekti mäselelerdiñ biri bolıp otır.

Nwrgeldi Uäliwlı

A.Baytwrsınwlı atındağı Til bilimi
institutınıñ bas ğılımi qızmetkeri,
filologiya ğılımdarınıñ doktorı, professor

Abai.kz

6 pikir