Särsenbi, 16 Qazan 2019
Añız Abay 1656 2 pikir 19 Qırküyek, 2019 sağat 10:09

Abay izdegen wlt baqıtı...

Jürekte qayrat bolmasa, Wyıqtağan oydı kim türtpek?
Aqılğa säule qonbasa, Hayuanşa jürip küneltpek.

Abay

Asan qayğı jelmayasımen jeti tünde de toqtamay qazaq üşin «jer wyıq» izdese, Abay qazaq üşin qolınan qalamın eş tastamay kündiz-tün oy üstinde tolğatıp «wlt baqıtın» izdeuden eş şarşamağan, öz qiyalındağı kemel qazaqtı añsağan añız twlğa.

Abay qwba şölden su tauıp qatalağan tuıstarın, öz qazağın sol «baqıt suına» şaqırağan janğa wqsaydı. Alayda aynalası, sol qamqor jürekti tüsinuge şaması jetpeydi... Abaydıñ «Mıñmen jalğız alıstım...., Qayran sözim qor boldı-au..., Qarañğı qazaq dalası..., Men ölip qalğan siyaqtımın...., Men bir jwmbaq adammın..., İşim tolğan u men ört..., Mwñdasarğa kisi joq sözdi wğarlıq..., Saudası – ar men imanı» - dep wltınıñ baqıtı üşin özin qoyarğa jer tappaydı. Qanday adam baqıttı boladı? Oyşıl qiyaldan kemel adam jasaydı, sol kemeldikke qazaqtı, tipti adamzattı şıqıradı.... «Jürekte qayrat bolmasa, Wyıqtağan oydı kim türtpek? Aqılğa säule qonbasa, Hayuanşa jürip küneltpek». Abaydıñ aqıldıñ üstine qondırğalı jürgeni qanday säule?!!! Patşa qwday, sıyındım tura basta Öziñe dep Abay sözin bastaydı. «Bizdi joqtan barğıp jaratqan Allanıñ kitabı Qwrandı şın tüsinip, Haq payğambar Mwhammed(s.ğ.u) sünettin orındasaq, körkem minezin, bilimdiligin wğınsaq, şınşıl bolsaq, izgi söz söyleytin, izgi is isteyin jaqsı adamğa aynalamız, mine sol adamnıñ aqılınıñ üstine säule qwyıladı. Kökirek közi aşılıp, dana boladı. Solay kemel adam sanatına jatadı»- dep oy qorıtadı. «Jürektiñ közi aşılsa, Haqtıñ tüser säulesi, iştegi kirdi qaşırsa, adamnnıñ hikmet keudesi»- dep öleñmen oy öredi.  Qazaqtıñ «közi soqırdan kökiregi soqır jaman, kökirek közi aşılğan....» - degen sözderiniñ sırı osında. Demek, öziñdi Jaratqannıñ tıyğandarınan şın tıyılıp, bwyırğandarın ıqılaspen isteseñ baqıttı bolğanıñ deydi Abay. Aqılğa sıymas ol Alla. Alla özgermes, adamzat künde özgerer, Jarlıq berdi Ol sizderge, sözdi wğarğa, - dep aqın tebirene tolğaydı. Bwğan jetudiñ jolı jalqaulıqtan, nadandıqtan, zalımdıqtan qwtılu. Tereñ oyğa şomu, käsip qıp, eñbek etu sındı bir-birimen sabaqtas asıl oylardı öleñi men qara sözinde kezek-kezek tolğaydı. «Minezderin körgende qaynaydı qanıñ, aşidı janıñ», - dep tuğan halqına küyinedi. Bwl qazaqtı tüzetu üşin ne asqan bay bolıp ata-anasın paralap balaların oqıuğa beru, ne qolıñda bilik(zakon tayağı) bolıp, küşpen balaların ğılımğa beru, - dep keleşek bilimdi qazaqtı köz aldına elestetedi. Abay keregin tüsingen adam alar dep, aq qağaz ben qara siyanı ermek etip jazu stolına şwqiya otıradı. Bar tirligin toqtatıp, oyau da, wyqıda da halqın oylaydı...tüsinde köredi....Aqşoqıda aqın ruhani oy älemine enedi, biikke köteriledi.... «Biriñdi qazaq biriñ dos körmesiñ isti bäri bos» - dep eldi birlikke şaqıradı. «Tirşiliktiñ nesi sän, tereñge bet qoymasa?» - deydi, mine Abaydıñ şın bolmısı...

Abaydıñ  oñ qwlağına azan şaqırıp, sol qwlağına hamat tüsirip qoyğan şın atı Ibrahim. Adamnıñ atı onıñ bolmısınan habar beredi. Äkesi, kökesi, äjesi tağı basqa bilgiş tuısı atın qoydı degen künniñ özinde de adam äuelde Älmisaqta tozañ retinde Alla aldında jaratılğanda atı beriledi. Tek säbi düniege kelgende adamdar sol attı izdep tabadı. Demek, Abaydıñ şın bolmısı atınan körinedi. Jalpı, mıñ jıldıqtarda siñgen qazaq bolmısın islamnan bölip qarastıru qanşalıq qatelestirse, Abaydıda islamnan bölek zerdeleu mülde basqa bağıtqa alıp keteri haq. Abay Qwnanbayday ağa swltannıñ otbasında düniege keldi. «Jeti jarğımen» qarulanğan Abay äkesi wltınıñ qamın jegen, din islamdı mıqtı wstağan zañğar twlğa ekeni barşağa ayan. Onıñ qajığa barğanı, odan keyingi taqualıqtı tu etken ömirin köz aldımızdan az ötkizsek Abayğa jaqınday bastaymız. Iä, Abay kişkene kezinde Semeydegi Ahmet Riza medresesinde bilim aldı, sol jerde sauatın aşıp arab, parsı bildi. Qwran, sünnet, usul, fih, aqida ğılımdarın tereñ meñgerdi, keyin kele şığıs aqındarın qwnığa oqıdı. Onımen toqtamay orıs klassik ädebietiniñ dämin tattı. Abay tanuda onıñ biik te qatparı qalıñ düne tanımına boylağanda, adamgerşiliktiñ, imandılıqtıñ tamaşa ülgisin köremiz.

Payda oylama, ar oyla,

Talap qıl artıq biluge.

Artıq ğılım kitapta,

Erinbey oqıp köruge.

Abay bilimin öz ortasında, qazaq dalasında praktikadan ötkizip, iman közimen, aqıl tezimen zerdeley bastadı. Şın aqıldıq tanımğa sonda köterildi. «Allanıñ özi de ras, sözi de ras, Ras söz eş uaqıtta jalğan bolmas»- degen Abay  Alla haq, Payğabar şın, Iman kämil, ğibadat parız ekenin şın bilgen nağız mümin. Abay öz bigine şıqtı, adamzattıq bilim Abaydıñ ruhına siñdi, aytar sözin jürektiñ süzgisinen ötkizip, qağazğa tüsirdi. Eki ğasırdı artqa tastap bizdi tañğaldırıp otırğan asıl söz eş uaqıtta sönbey jarqıray beredi, jarqıray beredi...

Liahi ilimder äueli adamnıñ ruhına siñedi, sosın barıp ol tände (boyında) körinis beredi. Auzında qanşa jerden ilimi bolıp, is-äreketinde Qwranğa beriktik, imandılıq, mädeniettilik, izettilik, wyat, namıs, jauapkerşilik t.b qwndılıqtar bolmasa, onı kim deymiz? Demek, bilim adam boyında körinui  kerek, sonda ğana ol şınayı bilimdi boladı. Qazaqtıñ iman jüzdi degen sözi sodan qalğan. Iman jüzdi Abayğa Alla Tağala «söz» berdi. Sol sözben qalam küresin jürgizdi, ol qazaqqa ğana emes, jalpı adamzatqa ün qattı:

Mahabbatpen jaratqan adamzattı,

 Sen de süy Ol Allanı jannan tätti.

Adamzattıñ bärin süy bauırım dep,

Jäne Haq jolı osı dep ädiletti.

Abaydıñ qara sözderine zer salsa 7, 17,19, 25, 31, 32, 43-şi qara sözderinde jas wrpaqtı, jalpı qazaqtı ğılım-bilimge şaqıradı, sonıñ jolın üyretedi. Nadandıq- adamzattıñ qas jauı ekenin aytadı. «Öziñ bilme, bilgenniñ tilin alma» - degennen saqtandıradı. Bwl Abaydıñ ağartuşılıq, oyşıldıq qırı, ol öz aldına ülken äñgime.

Abay öz wltına baqıttıñ jolın nwsqadı. Öz ortasınan jandı mısaldar berip, köz aldında jürgen adamdardı öz tilimen surettedi. Jamandıqtı soqırğa tayaq wstanqanday körsetti. Qazaq üşin Abaydıñ Abaylığı osı.

Aqın däuir biiginde twrıp, öz zamandastarınan bastap, zaman aqırda keletin eñ soñğı qazaqqa deyin baqıtqa şaqırdı. Qazaqtı janınan artıq jaqsı kördi. Öz wltınıñ kemistigin termeştey otırıp, aşına jazğanına qarap ol qazaqtı sonşa jek körgen be dep oylasaq qattı qatelesemiz. Abay atamız 29-şı qara söziniñ bärinde derlik, qazaq minezine, psihologiyasına, wlt bolmısına,  qazaq ömir- saltına, qoğamına zertteu jürgizedi. Özi aytqanday alıs-jaqın qazaqtıñ bärin kördim dep taqırıpqa dendep kiredi, qazaqtanu ğılımın jasaydı. Wltınıñ auruın körstedi jäne onı emdeudiñ jolın islam qwndılıqtarın “tez” (körsetkiş) etip soğan salıp tüzeuge şaqıradı.

Al Abaydıñ işki älemi 12, 13, 16, 27, 28, 34, 35, 38, 45-şi qara sözinen anıq bayqaladı. Onda oyşıl tereñ oyğa şomıp, Allağa jaqın bolğanı körinedi.

Abay atamız 12-şi qara sözinde: Şala sauat adamnıñ imanı öte älsiz bolatınına toqtaladı. Adam senim jäne ğibadatqa qatıstı bilui qajet bolğan mäselelerdi bilmey tolıq mwsılman bola almaydı. Namazdıñ rükinderi men qwlşılıqtağı parız, uäjip, sünetti habarı joq adam, qay jerde däret, qay jerde namaz, qay kezde oraza bwzılğanın bilmey jasağan qwlşılığı obal ketedi.... Abay soğan küyinedi. Payğambarızdıñ Alla Tağala qanday da bir adamnıñ qanday da bir iste maman bolğandı jaqsı köredi degen hadisin aşıqtay tüsedi. Sauatsız, bilimsizdiñ şaytannıñ mazağına aynalatının eskertedi. Dünie jäne aqıret baqıtına jetu üşin ärine bilim kerek dep tüyedi. Bilim alu er-äyel mwsılmanğa parız ekenin eske saladı.

13-şi qara sözinde: Iman turalı aşıp körsetedi. Bilimi arqılı tanıp, sırına üñilgen tereñ iman jäne atadan kele jatqan (öltirem desede öz imanın joğaltpaytın) küşti, senimdi imannıñ qay kezde de berik bolatının aytadı. Ne bilimi joq, ne senimi joq adamnıñ imanı älsiz, jartı ekenin, ondaydıñ tek payda üşin aqtı qara dep, qaranı aq dep kez-kelgen uaqıtta dinin satıp kete beretinin aşına aytadı.

16-şı qara sözinde: «Qazaq qwlşılığım Qwdayğa layqtı bolsa eken dep qam jemeydi» - dep bastaydı sözin oyşıl. Qazaqtıñ enjar, salğırttığın Alla isine aralastırıp, «tilim kelmeydi» dep otırğan beyşara haline küyinedi...Qwddı aqşasın swrap kelgen saudagerge «barım osı» dep soñğı sözin aytqanday küy keşken qazaqı jalqaulıqtı sındaydı. Barlıq närseniñ öz şeñberi bolatının aşıq wğındıradı. Relisten şıqsa ot arbanıñ (poezdiñ) qwlap qalatının eske saladı.

27-şi qara sözinde Abay atamız Sokrat pen Aristotildi söylestirip Kälamdağı tauhid( Alla wlı, Alla jalğız) ilimin öte joğarı deñgeyde keñinen taratadı, oqırmanğa aşıqtap tüsindirip beredi.

28-şi qara sözinde: Eñ bir kürdeli wğım tağdır mäselisine kiredi. Adamnıñ erik qalauına toqtaladı. Kölikke otırıp röldi qalay bwrsañ, solay ketetini siyaqtı seniñ de jaqsılıq ne jamandıqqa ketuiñe erkiñ bar. Alla Tağala sağan erik berip sınaydı, aqıl berip sınaydı, baylıq berip sınaydı.... Aqidañ(bağıtıñ) dwrıs bolmay, aqılıñ, bilimiñ jetpey jasağan ğibadattıñ şiki ekenin aytadı. Balaña tärbie beruiñ üşin de bilim kerek bolatını siyaqtı, barlıq isti jürekpen sezinu, bilu talap etiledi. Bilimiñdi molayt, Ilahi ilim sen oylağanday tömen emes, (meta fizikalıq ilim) nağız bilimniñ biik şıñı dep oqırmandı wyqısınan oyatadı. Aq iıq aqın Mwqağalidıñ «Din ğılımnıñ atası» - degeni eske tüsedi osı jerde.

34-şi qara sözinde: Ölim turalı oy qozğap, qazaqtıñ ölim kelgende amalsız Allağa senetinin aytadı. Barşa älemderdiñ Rabbısı Alla Tağala aqırette swraq aladı, jaqsılıq, jamadıqtıñ siın ne jazasın beredi. Kez-kelgen adam altı iman şartqa (Allağa, periştelerge, kitaptarğa, payğambarlarğa, tağdırğa, aqıret künine,) tolıq senbese, ol adam mwsılman bolmaytının aytadı. Qazaqtıñ  aqıretke tolıq senetinine senbeymin, - dep Abay oyın sabaqtap sözin däleldeydi. Key qazaqtıñ qay jaqta payda bar sol jaqta jüretinin sınaydı. «Adam bir sätte eki närseni birge wstay almaydı. Eki närse bar bolıp, onıñ biri aqıretke kerekti, bir osı düniede kerekti dese, qazaq aqıretti barğanda körem dep osı düniege kerektini aladı» - deydi. Aqıretke sengen adamda kündestik, baqastıq bola ma dep salğastırmalı taldau jasaydı.

35-şi qara sözinde: «Alla Tağala maqşarğa barğan qajı, molda, sopı, jomart, şeyitterdi qatar qoyıp swrar» - dep sözin bastap, barlıq amaldıñ nietke, ıqılasqa baylanıstı ekenin aşıqtay tüsedi. Qazaqtıñ nietiñ joldasıñ degen sözin odan arı rastaydı.

38-şi qara sözinde: «Äueli adam bir närseni jaqsı körui kerek, jaqsı  köru üşin adamda adamgerşilik, aqıl, ğılım boluı şart. Al bwlarğa jetu üşin adam boyında jaqsı qasiettermen birge deni sau bolu. Bwğan tağı ortanıñ(ot bası, qoğam, dos) äserin qosadı. Adamnıñ ğılım-bilimge mahabbatı oyansa, sol adam boladı, sodan soñ Allanı tanidı, özin tanidı, aynalasın tanidı, jaqsı men jamandı ajıratadı. Äueli balanı bastan dwrıs tärbieleu kerek, bolmasa ol bala jarım adamğa, jarım mwsılmanğa aynaladı. Onday baladan kemel adam şıqpaydı. Alla Haqiqat, Oğan tek adam şınaylıqpen jaqındaydı. Adam ğılımı-bilimi arqılı är närseniñ işki sırın biluge, haqiqatqa, şındıqqa wmtıluı kerek. Ğılım Allanıñ bir sipatı äytse ğalım adam Allağa ğaşıq boluı kerek, şınayı ğılımdı izdegen adam dünie-mülik, mansaptan, aqşadan boyın aulaq wstay aladı, sonda ğana ol şın ğalımğa aynaladı. Soñın namaz oqudıñ tolıq barısın işki mänin aşa tüsindirumen ayaqtağan. 38-şi söz Abaydıñ bar bolmısın körsetin erekşe tolğanısınan şıqqan kesek tuındısı. Kezinde osı sözge bölek bir maqala arnağamız (Abayda qaytatanu haqında" 29,11,2017j).

45-şi qara sözinde: Allanı barlığına, birligine toqtaladı. Jer betinde qanday adam bolmasın birdeñege qwl boladı, ne aqşağa, ne Alla jaratqan tabiğatqa, ne añğa, qwsqa, äyeline, köligine, ayteuir adam bir närsege. Sonı jaqsı köredi, soğan jaqın boladı... kim Allağa jaqın bolsa sol kisi ğalım, danışpan ham baqıttı. Eşqanday ğalım janınan ğılım şığara almaydı, tek Jaratqannıñ jaratqan, jasap qoyğan närselerin sezu, köru, aqılmen taldau arqılı, - dep sözin doğaradı danışpan.

Abay qolına qalam alarda bılay dep tolğaydı:

Men jazbaymın öleñdi ermek üşin,

Joq-bardı, ertegini termek üşin.

Kökiregi sezimdi, tili oramdı,

Jazdım ülgi jastarğa bermek üşin.

Bwl sözdi tasır wqpas, talaptı wğar,

Köñiliniñ közi aşıq, sergek üşin.

Tüzu kel, qisıq-qıñır, qırın kelmey,

Sırtın tanıp is bitpes, sırın körmey.  

Oyşıl meni tanu üşin kir izdemey taza köñilmen kelip işime üñil dep eskertedi. Bireudi sırtınan estip, jek körip barsañ äñgimeñniñ eş jaraspaytını siyaqtı, büginde jazğandı oqımay jatıp, oqısada işine üñilmey jatıp, ne tüsip qalğan bir äripke, ne auısıp qoyılğan bir ütirge sın aytatındar bar. «Tıñdağış qanşa köp bolsa, söz wğarlıq kem kisi»- deydi Abay, osı arada bizge işki mänige üñilu qağidasın aytıp ketkendey. Demek, Abaydıñ är sözi är zamanğa qaray talday alsañ taldana beretin. Uaqıt, meken keñisitiginen şığıp ketken dür sözder. «Arğın, Nayman jiılsa, tañırqağan sözime» - dep özi jazıp ketkendey aqınnıñ är sözinde at kötere almas atan tüyeniñ jügi bar.

Nwrhalıq Abdıraqın
Äl-Farabi atındağı QazWU PhD doktorı

Abai.kz

2 pikir