Jwma, 14 Tamız 2020
COVID-19 QAZAQSTANDA. Jwqtırğandar — 101848. Jazılğandar — 78633. Qaytıs bolğandar — 1269
dini äpsana 1902 2 pikir 27 Qırküyek, 2019 sağat 14:57

Aq qwsqa aynalğan Aq köylek

«Sözderimmen Mwhammedti (s.a.u.) madaqtaq boldım.

Alayda, Mwhammed (s.a.u.) arqılı sözderim  madaqqa ie boldı».

Hassan ibn Säbit

(dini äpsana)

Ol namısqoy jigit bügin de tüni boyı döñbekşip wyıqtay almay şıqtı.

Äsirese, sol bir jağday esine tüsken sayın işi küyip-janıp, közine qan tola berdi. Tañ sibirlep atıp ol dalağa şıqqanda sanasında äli sol mıñ san masaday tabalağan oylar ızıñdap twrdı da qoydı.

Tirşilik bitken qıbırlay bastaptı. Tüyekeş qwlı qoranıñ esigin aşıp tüyelerdi aydap jatır. Tek ülken bura ğana küysegen qalpın bwzbay şögip jata berdi. Tüyekeş onıñ tüley bastağan jüninen tartıp körip edi twrmadı. Qolındağı qamşısın köterip sauırınan tartıp kep jiberdi. Ülken bura sol kezde ğana baqırıp, bwrqıldap ornınan twra bastadı. Onsız da tüni boyı wyqı kirmegen közderi qızarıp, ızalanıp kimnen öşin aların bilmey twrğan ol:

– Ey, jer jwtqır qara qwl! Äkeñnen qalğan öşiñ barday buranı nege wrasıñ? Satsam seniñ qwnıñ sol tüye qwrlı da bolmaydı naqwrıs neme! – dep, ayqay saldı.

– Bügin tağı da qara basıp wyıqtap qalğanbısıñ? Öy, şirik neme. Lat pen Ğwzzanıñ attarımen ant eteyin! Endi, qaytalasañ ayaq-qolıñdı şauıp itke tastaymın...

«El-jwrt twrmaq mına qara qwl da meni mensinbeytin bop alğan sekildi. Tipti, mına qara jer qaq ayırılsa kiruge men emes sen layıqsıñ, dep meni işinen osı qwl da qarğap twrğanday... Künnen künge jwrt közine tüsuden qalıp baram...  Päle bop tuğan qızdı köz aldımda kölbeñdetip közimdi şwqıta bergenşe «şır» etip tuğan kezde-aq közden tasa etuim kerek edi, qap! Asıl ar-namısım ayaqqa taptaldı-au! Bir kezderi osı eldiñ serkesi de, serisi de edim. Endi, mine mına swmıray qızdıñ kesirinen qoydıñ ilengen pwşpaq terisindey de qadirim qalmadı-au! Äsirese, keşe kezikken Şwğbanıñ sözi say süyegimdi sırqıratıp jiberdi ğoy...ätteñ!»

Olar keşe keşkisin Sağlabanıñ üyine jinalğan. Pwttarğa arnap soyılğan maldıñ basın mwjıp, qwmar oynap, şarapqa äbden qızıp qarqıldap külisti. Biraq, mwnıñ külkisi ğana qoğanıñ şoğınday qauqarsız edi. Ol osı qılığın bildirtpeuge tırısıp baqsa da Şwğbadan onısın jasıra almay qalğan sekildi. Ol jiın üstinde eşkimge des bermey söylep otırdı da, älden uaqıtta sözdi qayırıp äkep:

– Äy, Mälik! Qoyandı qamıs, batırdı namıs öltiredi deuşi edi. Seniñ osı künge deyin sau jürgeniñe qarağanda namısıñ ölip, qamısıñ ğana qalğan-au deymin şaması, – dep mısqıldap qarq-qarq küldi. Oğan özgelerde de qosıla ketip:

– Mına Sağlabağa wqasasañ bolmauşı ma edi!? Äyeli ötken tünde ğana qız tauıp edi. Namısın tañ atpay jatıp tazartıp aldı. Biri:

– Iä, oğan söz bar ma?! Nağız namısker dep sonı ayt! – dese, endi biri:

– E, atıñnan ayırıldıñ, qanatıñnan qayırıldıñ degen osı. Namısınan ayırılğan erkek kök şıqpas taqır jermen teñ ğoy – dep, üstemeley söylep, jabıla kelekelep jattı. Mälik osı kezde qolındağı şarap qwyılğan kesesin jerge bir wrıp sındırıp ornınan twrıp, üyden şığıp ketip edi...

Mine, sol sät esine tüskende ol tağı da wzaq mäñgirip twrıp qalıptı. Şıqqan kün säulelerin  Mekke taularına şağılıstırıp kökke edäuir köterilipti. Keşegidey bügin de künniñ qattı ıstıq bolatın türi bar. «Iä, jayşılıqta qazanday qaynaytın kün mına şildede oñsın ba?».

Mälik kenet äldenege asıqqanday tüyesin jıldam erttep, Mekkeniñ batısın betke alıp jürip ketti. Tirşilik bitken ıstıqtan eseñgirep ketkendey aynala tım-tırıs. Tek tüyeniñ tabanınıñ sıtırlağan dıbısı  men qara şıbınnıñ ızıñı estiledi. Köp wzamay olar da  äldeqayda ğayıp boldı. Mülgigen tirşilikti oyatpaq bolğanday aragidik astındağı tüyesi baqırıp qoyadı.

Mekkeniñ tauları bitisimen tastaqtı jerler bastaladı. Odan arı wzaqta sağımdarı tolqınday bir-birin qualap Arab tübeginiñ sahara şöli şalqayıp jatır. Osı şölde adasqan talay jan sol sağımdardı «su» dep oylap[1] qua-qua şegine jete almay qwrdımğa ketken ğoy. Bwl sahara söytip, talaydı jalmasa da tük bolmağanday tüksiip, tüyedey mañğazdanıp özine şaqıradı.

Kün tas töbege jete bergende bwl da öziniñ dittegen jerine jetti. Bwrındarı bwl mañda bädäuiler twratın. Tastaqtı jer men saharanıñ tüyisken twsı edi. Qwdıqtar da bwl mañaydan jii kezdesetin. Keyinnen ayaq astınan qwdıqtağı su közderi tartılıp ketti de bädäuiler bwl mekennen üdere köşti. «Lat pen Ğwzzanıñ kiesi wrdı. Bärine kinäli hanifter. Olar köktegi  bir Jaratqannan basqa Täñir joq. Pwttardıñ eşbir qasieti joq, dep, bädeuilerdi äbden azğırıp, özderine sendirip aldı. Aqırı, qarğıs tiip osı jerler jwtqa aynalıp bitti». Kökeyine osı oy tüsti.

Ol birneşe kün bwrın körip ketken qwdıqtıñ basına keldi. Bwl qwdıqtıñ da közi bitelip, jıldar öte kele jeldiñ suırğan qwmdarımen jartılay kömilip te qalğan eken. Mälik äneu küni kelip jan-jağına alaq-jwlaq qarap, kün wzaqqa qwdıqtı qwmınan arşığan bolatın. Tastap ketken qayla, küregi de sol küyinde jatır, jartılay qwmğa kömilipti.

Ol tüyesinen tüse sala mañaydağı jerdi közimen şolıp şıqtı. «Iä, men oylağanday bwl mañğa eşkim at izin salmaptı. Pwttardıñ kiesi wrğan bwl mañğa kimniñ däti barıp ayağın basuşı edi». Ol özi boylamaytın qwdıqqa tüsip işindegi şelekke kürekpen qwmdı toltırıp, qayta sırtqa şığıp, arqanmen tartıp qwdıq közin tazarta bastadı.

Mälik bwl mañdı ädeyi tañdağan edi. Äldeqayda bireu kezdese qalsa «mına qwdıqtıñ közin tazartıp körmekpin. Eger su şığa qalsa tüyelerimdi osı mekenge jayam», demek.

Äri älgi swmıray qızdı kömetin kezde dausın jolay ötken jolauşı yaki bädäui estip qalıp araşa tüsip jürmesin, degen jasırın piğılı da bar edi.

Tas töbede şaqırayıp twrıp alğan kün köp wzamay eñiske qaray erine jılji bastadı. Bwl kezde qwdıqtıñ işi de öz boyınan eki ese tereñdikke jetti. Ol qwdıqtan şığıp tübine közin salıp wzaq twrdı. Sonda ğana onıñ köñili jaylandı. «Ar-namısımnıñ tazaratın uaqıtı da kelip jetti», dedi ol kübirlep. Biraq, sol bir oqiğa tağı da köz aldında kele qalıp edi, twla-boyı titirkenip sala berdi.

Ol özin «namısşıl jigit» dep oylaytın. Özi de sonday  serilikpen jürip keş üylendi. Biraq, alğaşqı  üylengen äyeli qız tuğan tüni Uqaz järmeñkesine kelgen bir parsı saudagerge äyelin qızımen qosa bolmaşı aqşağa satıp, tün jamılıp elden attandırıp jibergen edi. Osılayşa, ol sol jolı ar-namısına daq tüsuden aman qaldı.

Odan keyin jaqın tuısınan Läylä degen qızğa üylendi. Alayda, Läylä eki jıl boyı qwrsaq kötermedi. Oyın-sauıq keşinde jora-joldastarı «Qara nar jük kötermes bel ketken soñ» degen, Mälik, sen sol qara narğa wqsap kelesiñ-au!», dep kelemejdegen edi. Köp wzamay Läylä qwrsaq kötergende bwl «uf» dep tereñ dem alğanı bar. «Bwl qatın qoşqarday bir wl tuar, wl tumasa bwl neme kimdi tuar» dep köñili jaylanıp jürdi. Äytse de köñili äldeneden sekem alıp, bosanardan birneşe kün bwrın tüyeleriniñ jayılımın sıltauratıp saharağa şığıp şatırın tikti. Tün jarımında közi ilinip ketken eken. Bir kezde jılağan säbidiñ dauısınan şoşıp oyandı. Äyeli körşi şatırda bolatın. «Wl ma, qız ba?.. Mına päleniñ dauısı qızğa wqsaydı ğoy!» dep küdiktenip otırğanda küñi kirip kelip:

– Mırzam, bauı berik  bolsın, äyeliñiz qazanşı tudı! – dedi.

– Ne, ne dediñ sen? - degen Mälik ornınan qalay twrğanın bilmey qaldı. Tüsi bir quarıp, bir qızarıp sala berdi. Bir jağınan zığırdanı qaynap: «Bwlay bolatın jöni joq!», dedi özine-özi. Sol tüni ol säbi qızdı tiridey köme salatın edi. Biraq jolauşı Sasa mwnı köndirip  säbidi aman alıp qalğan bolatın.

Sodan beri jük tiegen tüyeniñ jürisindey jıljıp baqanday bes jıl ötipti. Qızı Rabiğa tau gülindey qwlpırıp östi. Bala küngi Läyläniñ özinen aumay qalıptı. Qaraqattay  qos janarı, appaq jazıq mañdayı tipti arqasına örile qwlağan sümbil qara şaşına deyin aumaydı-au. Qarşaday bolsa da eresek qızday är närseniñ babın tauıp, taqıldap twrğanı. Alayda, osı bes jıl Mälik üşin Rwmdardıñ qolğa salatın temir qwrsauınan da qattı, Parsı eliniñ köz körmes qarañğı, tüpsiz zındanınan da jaman tünek boldı. Bwrın özi de talay äyeli qız tuğandardı sözben tüyrep el aldında masqaralauşı edi. Endi, özi de solardıñ kebin kidi. Äsirese, Şwğba körgen jerde nayzamen şwqıp oynağan qwlday qıldı... «Ey, beu dünie-ay, deseñşi! Sol qorlıqtıñ bäri köp wzamay körgen tüstey bolatın boldı».

Ol kün batısqa qaray qisayğan şaqta üyine oraldı. Aldınan şıqqan äyeli Läylä onıñ üsti-basınıñ şañ basqanın körip äldeneni sekem alğanday öñi bwzılıp ketti. Onsız da Rabiğa tuğalı onıñ küni kün emes edi. Bir jağınan küyeui «qız tuıp, közime şöp saldıñ» dep sabasa, bir jağınan erte me, keş pe Rabiğasın «kömip tastay ma!» dep zäresi wşa qorqatın edi.

Äsirese, ötken tüngi swmdıq oqiğadan beri jüregi äbden şaylığıp bitti. Läylä Sälimamen jastayınan qos botaday saharada jarısıp birge ösken bolatın. Özi Mälikke twrmısqa şıqqanda köp wzamay Sälima da Sağlabamen qosılğan edi. Sol Sälimä ötkende qız tuğanda bwl da qasında bolatın. Sonda onıñ qız tuğanın estigen Sağlaba bölmege qwtırğan ögizdey eki közi qıp-qızıl bolıp, alaq-jwlaq etip keldi de qwndaqtağı säbi qızdı jwlıp aldı. Sälima «bwl künäsiz säbi ğoy, ayaay gör!» dep ölerdegi sözin aytıp jılap, jalbarınıp ayağına jarmastı. Biraq, Sağlaba onıñ köz jasına da, zarına da pısqırğan joq. Ayağımen silkip iterip qaldı da üyden şığa jöneldi.

Sonda, Sälimä ekeui tañğa deyin köl bop zarlana  jıladı. «Mümkin Sağlaba rayınan qaytar» degen ümitteri de boldı. Biraq tañ ata Sağlaba jalğız özi ğana qaytıp oraldı. Beykünä säbidi kömdi me, sattı ma o jağı beymälim bolıp qala berdi. Sodan beri Läylä küyeuinen bwrınğıdan beter kümändanatın boldı. Ol keyde süykimdi qızın äldeqayda qaşırmaq ta nieti bolğan. Alayda, oğan analıq däti barmadı. Äri «bälkim, Mälik ondayğa barmas» dep dämelenetin. Onıñ üstine olay jasauğa qauqarı da joq edi. Özin azat äyel sanağanmen küñnen ayırmaşılığı az.

– Otağası, künwzaqqa qayda ketip qalğansıñ? – dey berip edi, Mälik:

– Öşir üniñdi, qatın! Sağan da jan biteyin degen eken, meni swraqqa alıp! – dep aqırdı. «Az qaldı, köp wzamay köziñe kök şıbın üymeletip, janıñdı suırıp alarmın», dep iştey kübirledi.

– Odan da as äzirle! Qarnım şwrqırap twr...

– İ-m-m. Tüsten beri Şwğba seni izdep jür. Tipti, älginde qwlı emes, özi izdep keldi. Sonı aytayın degenim ğoy. As äzir, tüste qazanğa jas tüyeniñ etin salğam.

Şwğbanıñ atın estigende Mälik selk etip, öñi quarıp ketti. Biraq, äyeline bildirmeuge tırıstı. «O, saytan meni nege izdep jür eken. Älde, mağan tağı da qanday da bir twzaq qwrdı ma?». Ol äyelinen «Nege izdepti?» dep swramaq bolıp edi üyden äkesiniñ dauısın estigen qızı Rabiğa sırtqa jügirip şığıp:

– Äke, keldiñ be? Tañ erteñ twrsam ketip qalıpsız, küni boyı «Äkem qaşan keledi?» dep apamnıñ da mazasın aldım. Men sizdi äbden sağındım, – dep tüyesiniñ üzeñgisine jarmastı. Şwğbadan şoşıp twrğan Mälik qızın körgende mwnıñ bäri Şwğbanıñ jasap jatqan qasaqana körnisindey körip odan beter şoşına:

– Täyt äri, ärmen jür, astına tüsip öleyin dep pe ediñ, tüyege jarmasıp?

– Joq, äke bwl tüye mağan tiispeydi. Bwğan künde qarap jürgen men emes pe? Siz meni Qağbağa alıp baramın dep ediñiz ğoy. Bügin tünde tüsimde sol Qağbanı kördim. Kö-öp aq qanattı perişteler meni jetektep sonıñ aynalasında aynaldırıp jürdi. Bir kezde jüzi appaq bir ata keldi de zämzäm suın wsınıp: «Qızım, mına Zämzäm Ismayıl babañnan qalğan su. Osını işseñ şöldemeysiñ» dedi. Men işip aldım. Balday tätti eken. Bir kezde aq qanatı bar perişteler meni aspanğa qaray kötere bastadı. Sol kezde siz tüyeñizben kele qaldıñız. Siz meni alıp qalmaq bolıp Qağbağa qaray jaqınday berip ediñiz, sol jerdegi pwt tastar ayaq astınan köp jılanğa aynalıp sizge qarsı ısqırıp, aybat şege bastadı. Biraq siz olardı körmey jaqınday berdiñiz. Men olar sizdi şağıp ala ma dep qattı qorqıp: «Äke-e! Arı ketiñiz. Jılandar şağıp aladı, nege körmeysiz, äke!» dep ayqaylap jatıp oyanıp kettim. Sosın, sizdi jalma-jan izdesem ketip qalıpsız. Mälik:

– «Tüs tülkiniñ boğı» degen. Täñirler jılan bolmaydı. Sandıraq tüs mwnıñ! Odan da mına tüyeni suğar. Kündikke su işpey qatalap twr - dedi de tüyesin şögere tüsip üyine kirip ketti.

Mälik jaña pisken jas etti birazğa deyin ünsiz jep otırdı. Azdan soñ äyeline sözdiñ şetin şığarıp:

– Bwl qız äjepteuir boyjetip qalğanğa wqsaydı. Erteñ Uqaz järmeñkesine baram. Äri qaray seniñ törkiniñe soğa ketpekpin. Mına qız da nağaşıların äbden sağınıp qalğan şığar. Mauqın basıp qaytsın, – dedi.

Köpten beri sekem alıp jürgen Läylä küyeuiniñ mına sözin estigende töbesinen jay tüskendey otırğan ornında teñselip ketti. Ne dep jauap bererin bilmey bir sät ünsiz qaldı. «Kimdi aytsa sol keledi» degen. Osı sätte Rabiğa da üyge kire qaldı. Esikten emes ädeyilep ekeuiniñ tas töbesinen tüskendey edi. Ekeui de qızdarına jalt qaradı.

– Äke! Erteñ nağaşılarıma meni alıp baramın dediñiz be? Jaña terezeniñ janında oynap jürip estip qaldım. Iä, men nağaşı atamdı, äjemdi tipti ötken de men barda sonda tuğan botaqandı da sağındım. Qanday tamaşa! Apa mağan qay köylegimdi kigizesiz. Äneugüngi äjemniñ berip jibergen aq köylek şe, sonı kieyinşi!

– Iä, solay. Äy, qatın mınanı özi aytqanday ğıp jaqsılap kiindir. Nağaşılarınan wyat bolıp jürmesin!

Mälik osı sözinen keyin ornınan twrıp dalağa şığıp ketti.

Rabiğa bolsa üy işinde quanıp äli söylep jür. Tek, anası Läylä ğana öñi bozarıp, basın tömen salğan küyi otırıp qaldı.

Mınau zaman qay zaman zarlı zaman,

Qız kömilgen tiridey sorlı zaman.

Antalap kep ızalı aş böridey,

Jauızdıqqa bir-birin qamşılağan.

İzgilikke jwrnaqtay jarlı zaman!

«Qorıqqanıñ basıña keledi» degen osı eken ğoy. İşten şıqqan şwbarımdı, iisi añqığan jwparımdı qalay ğana qiyasıñ. Botası ölgen aruana da añırap bozdağan kezde, twlıbın iiskep, boyın jibitip, iimeytin be edi? Men endi sol mal qwrlı da bola almay, ömir baqi saharağa qarap bozdap tas kökiregimdi jibite almay qalğanım ba? Öziniñ tükke twrğısız jalğan namısı üşin, büldirşin qızın qalay ğana tiridey qara jerge kömbek?! Köz jasına qaramay kömilgen bwl säbilerdiñ eş bir swrauı joq pa eken?!  Tiregim qwlap, oşağım öşti-au!» degen zarlı oydan Läyläniñ jüreginiñ özeginen jarıp şıqqan aşı öksik közine jas bop qwyıldı. Ebil-debil bolıp eñirep jılağısı kelip-aq twr. Biraq jılaytın kün qayda?! Ol ernin tistep özin wstap äzer twr edi qızı Rabiğa:

– Apa, aq köylegim qayda? Mına sandıqta joq qoy? – dedi.

– Sonıñ işine salıp qoyıp edim ğoy, botaqanım. Dwrıstap qaraşı! – dep, öziniñ köñil-küyin sezdirmeuge tırıstı.

Läylä denesin äzer süyretip sırtqa şıqqanda ımırt üyirilip, köz baylanıp qalğan edi. Öliara şaq. Köktegi jarqırap twrğan jwldızdar bir sätke Läylağa ümit otınday bolıp jımıñday körinip ketti. Qas-qağım sät te bolsa osı ümit oğan süyeu bolıp, boyına jılu darıtqanday küy keşti.

Köp keşikpey qas qarayıp, Mekkeniñ tastı tauları da erteñgi bir qasirettiñ bolatının sezgendey bastarına qoyu qoyu tündi qara şäli ğıp tağıp aldı.

Mälik buranıñ baqırğan dauısınan oyanıp ketti. «Twr, aramqatqır. Bügin tağı da qojayınnan söz estitin jayım joq». Ol dalağa şıqqanda tañ qılañ berip qalğan eken. Eptep qana Mekke taularınan esken saumal samal entelep kep twla-boydı iiskeleydi. Üylerdiñ qorasınan erte şıqqan tört tülik mal mañırap, jamırap tauğa qaray bet ala bastaptı.  «Bwl meniñ seriligimniñ qayta atqan tañı, ar-namısımnıñ aqtalar küni», dedi iştey Mälik.

Osı sätte üy işinen qızınıñ «Äke, qaydasız?» degen dauısı estildi. Köp wzamay sırtqa jügirip şıqqan Rabiğa äkesin artınan qwşaqtap:

– Men sizdi tağı da ketip qaldı ma, dep qorqıp kettim, – dedi.

– Men seni bügin nağaşılarıña aparıp  tastaymın. Odan da bar apaña ayt. Jolğa äzirligin jasasın. Erte kündi keş qılmay jolğa şığayıq, – dedi de qora jaqqa qaray  adımdap jürip ketti.

Läylä tünimen köz ilmegen bolatın. Jan-düniesi alay-düley bolıp, birde qızın qwşaqtap, endi birde körpe astına tığılıp twnşığa jılaumen boldı. Tañğa juıq qana közi ilindi. Kenet oyanıp ketip jalma-jan, jan-jağına alaq-jwlaq etip qaradı. Qızı joq. «Tün jamılıp alıp ketken be?» dep qorqıp basın kötergeni sol edi sırttan äkesi men qızınıñ söylesip jatqanın estidi. Bir sätke küpti jüregi basılğanday bolsa da Mäliktiñ «jolğa äzirligin jasasın» degen sözin estigende därmensiz jüregi odan sayın mwzday  bop ketti. Üyge kirgen Rabiğa:

– Apa, twrıñız. Äkem jolğa şığamız, äzirlik jasa dep jatır. Aq köylegim qayda? Tezirek kiip kün salqında jolğa şığayıq. Bolmasa basıma kün ötip jürer. Läylä läm-mim dep jauap qaytarmay amalsız qızın kiindire bastadı. Ol qızına aq köylek emes, aq kebin kigizip jatqanday küy keşti. Äsirese, qızınıñ şaşın tarağan şaqta twnşıqqan köz jasına ie bola almay qaldı. Qos janarınan tögilgen jas tamşılar taraqpen jarısqanday tömen qaray sırğanay berdi. Anasınıñ jılağanın körgen Rabiğa:

– Apa, nege jılaysız? Men ol auılda köp bolmaymın ğoy. Atama aytsam äkep tastaydı, – dep jwbattı. Osı kezde tüyesin erttep üy aldına kelgen Mälik:

– Äy, qatın! Şwbatılmay bolsayşı. Kün wyasınan şıqpay jolğa şığamın dep keşe eskertken joq pa edim?!

Azdan soñ asığıp-üsigip ana men qız esik aldına şıqtı. Qızın tüyege mingizip jatqanda anasınıñ kemseñdegen üni şıqqanday bolıp edi, Mälik:

– Üniñdi öşir, Lat pen Ğwzzanıñ qarğısına wşırağır, neme! – dedi de, tüyesin türtip twrğızıp Mekke taularına qaray jedeldete ayañdadı.

Läylä tüyege mingen äke men qızdıñ artınan qarap twrdı da olar wzağan sätte köz-jasına erik berip botasınan ayırılğan aruanaday eñirey bozdap añırap qala berdi. Olar ketkende Läyläniñ äli de ümiti tügeldey söngen joq bolatın. Biraq Mälik tüyesin Uqaz järmeñkesine qaray emes, şığısqa qaray bwrğanın körgende ölimsirep janğan şıraqtay ümiti jalt etti de öşip qaldı. Oğan bwl soñğı ümiti emes, mına jalğan düniede alğan aqırğı demindey bolıp körinip ketti...

Olar Mekke tauınıñ etegin jağalap ötip tastaqtı jerge ayaq bastı. Rabiğanıñ quanışında şek joq. Är närseni bir qiyaldap kele jattı. Bir uaqıtta ıñıldap änge bastı. Äuelgide Mälik onıñ ne aytıp kele jatqanına män bergen joq edi. Keyinnen qwlağın salıp körip şoşıp ketti.

Allağa qolın jayğandar,

Hanif dinnen taymañdar!

Qarañğını qaq jarıp,

Keledi soñğı payğambar!

– Äy, susıldaq! Ne dep ottap kele jatırsıñ! Mınanı sen qaydan jattap alğansıñ, kim üyretti sağan?

– Bwl soñğı payğambar turalı aytılğan än ğoy, äke! Äneugüni qorağa barğanımda tüyekeş qwl ıñıldap aytıp jür eken. Artınan qalmay jürip jattap alğam.

– Qay-qaydağını aytıp şataspa! Ol qara qwl ündemey jürip qwtırayın degen eken. Bäs-e-bäse. Oğan da hanifterdiñ indeti jwqqan ğoy. Qap bälem, äli-aq tüsersiñ qolıma...

Qarşaday qız äkesiniñ qaharınan qorqıp ünsiz qaldı. Köp wzamay äke men büldirşin qız tüyeniñ adımın sanap, jer apşısın tausıp qazılğan qwdıqqa da jetip qaldı.

Mälik qwdıqtı wzaqtan körgen kezde bir sät bwrın-soñdı bolmağan bir küy keşti. Sol küy birte-birte mazasın alıp, özimen-özi arpalısqa tüsti.

İşinde talasqan eki türli dauıs: «Sen rasında öz qızıñdı tiridey jerge kömbekpisiñ? Adam degen, mal ekeş malğa da janı aşımauşı ma edi?» dese, onı basqa bir dauıs bwzıp: «E-e, onda twrğan ne bar? Äyeliniñ qız tuuı er jigitke tüsken öşpes qara daq. Sol daqtı ketiru onıñ namısı. Äsirese, bwl osı eldiñ serkesi, eşkim betin qaytarıp körmegen serisi bolsaşı! Äyeli qız tuğanda eldiñ bäri «qız tudı» dep ayıbın betine basıp masqaralağanda, bwl wyattan kiretin tesik taba almay qalğan joq pa edi?  Sodan beri jegeni jelim, işkeni iriñ boldı ğoy».

Kelesi dauıs: «Qız tuğannıñ nesi ayıp, äri «el betine qaray almaydı» ekenmin dep tiri säbidi qalay ğana jerge kömedi? Öz balasın qalay qiyadı?».  Qarsı dauıs: «Bwl wl emes, qız. Al qızdı bolu degen «Lat pen Ğwzzanıñ qarğısına wşırau» degen söz. Osı qızdıñ kesirinen Şwğbalar mwnı bes jıldan beri közine kök şıbın üymeletip, tiridey jerge kömip keldi ğoy. Sonıñ bärine osı qız kinäli». Mäliktiñ oyına  «Şwğba» degen söz tüskende sol kelip qalğanday selk etti de esin jinap jan-jağına qaradı.

Qwdıqqa da kelip qalğan eken. Ol jalma-jan tüyesinen tüsip qwdıqtıñ aynalasınan izder izdedi. Keybir añdardıñ izi bolmasa eşkim bwl mañğa at basın tiremepti. İştey «uf» dep bir dem aldı. «Endeşe, is bitti degen söz». Osı sätte tüyeni şögerip tüsken Rabiğa jügirip kelip:

– Äke, bwl qanday qwdıq? İşi tereñ be, eken? Älde, suı joq pa? Torsıqta su bar ğoy, – dep ol da qızığıp qwdıqtıñ işine qaray berip edi Mälik:

– Endeşe, sol sudıñ bar-joğın sen bayqap kel! - dedi de, qwdıqtıñ işine qaray eñkeyip twrğan qızın iterip kep qaldı. Qarşaday qız şıñğırıp qwdıq tübine qaray qwladı. Onıñ şıñğırğan dauısı qwdıq işinde jañğırıp sırtqa şıqtı. Oqşau jerde şögip qannen-qapersiz küyis qayırıp jatqan tüye de şoşıp jalt etip bwlar jaqqa qaradı. Qızdıñ halin sezdi me, qattı baqırıp jiberdi.

Iesi Mälik bolğanmen bükil meyirimdi bwl tüye osı qızdan körgen edi. Ol onı täy-täy basqanınan beri jaqsı tanitın. Ayağın taltañdap basıp osınıñ qasınan bir eli şıqpaytın. Keyinnen jem-şöbin de, suın da osı qarşaday qız beretin bolğan-dı. Qolına temir tarağın alıp kün wzaqqa üstin tarap, ıñıldap älde bir än aytatın.

Tüyeniñ baqırıp özine qaray töngenin körip sasıp qalğan Mälik qolına kürek ala sala salıp kep jibergende qırı közine tigen januardıñ basınan qan sau ete qaldı. Tüye bası qayqañ etti de odan sayın baqırıp en dalağa qaray qaşa jöneldi.

Tüyeniñ zarı saharanı şarlap  ketkendey boldı. «Mına elsiz saharada qarşaday qızğa araşa tüser jan bar ma?! Közimnen qan saulağanğa da eşkimnen sauğa swramaymın! Biraq, mına beyşara säbidiñ nendey jazığı bar? Ey, adamdar! Hayuan ekeş hayuan da öz özine qas qılmastı! Öz säbileriñdi özderiñ tiridey kömseñder onda senderdiñ adam attarıñnan ne payda?! Ua, Mekkeniñ tauları! Sender qasietti ediñder ğoy. Sender tas bolsañdar da adamdarday jürekteriñ tas emes şığar! Qol wştarıñdı beriñde-er, taular?!...»

Mälik qızınıñ şıñğırğanına da qaramay qolındağı kürekpen topıraqtı bwrqırata laqtırıp qwdıqtı toltıra bastadı. Rabiğa «Äkeşim!!!» dep şıñğırıp jılay, işte qalğan qıl arqannan wstay köterilip, qwdıqtıñ erneuine jabıstı. Äkesiniñ üsti-bası şaşılğan qwmmen şañ bolğan edi. Qızı bir jağınan bir qolımen qwdıqtıñ erneuine jabıssa, bir qolımen, «äkeşim, köylegiñiz şañ boldı ğoy», dep köylegin qağa bastadı.

– Jer jwtqır, sen äli ölmegensiñ be, «qızdıñ qırıq janı bar» degen osı ma edi, mä sağan! – dep ayağımen qızın bir teuip qwdıqtıñ işine domalatıp jiberdi. Säbi qız «äkeşi-i-im» dep şıñğırğan küyi qwdıq tübine qaytadan qwladı. Ol qızın kömip jatqanda onıñ şıñğırğan dauısı birte-birte azayıp, öşkindep barıp, artınan mülde joğalıp ketti...

Mälik qwdıq betin japqan kezde kün tas töbesinen melşiip qarap twrıp edi. Köpke deyin ornınan bir eli qozğalmadı. Aqırı, osı körgen swmdığın kökjiektiñ arğı jağındağı äldekimderge aytuğa asıqqanday älden soñ tömen qaray jılji bastadı.

Mälik öziniñ äbden şarşap, şöl qısqanın endi ğana bayqap, jan-jağına jaltaqtap tüyesin izdedi. Jol azığı, torsığı tüyemen birge ketken edi. Azdan soñ tüyesiniñ izimen jürip belden-bel asıp teñselip kete bardı. Alayda, qanşa izinen qalmay erse de tüyesi tüskirge jete almay-aq qoydı. Onıñ üstine tüyesin tabamın deumen mülde elsiz jaqqa lağıp ketkenin endi bayqadı. Mañayğa qarasa qanşa, qalay jürgeni belgisiz.

Ol soñğı küşin jinap bir beldiñ üstine şıqqan kezde bäykünä säbi qızğa araşa tüse almağanına qattı wyalğanday künniñ jer şetine qıp-qızıl bop kirip bara jatqanın kördi. Sılq etip jerge qwlay ketti.

«Endi, bäri de bitkeni me? Qayran  namısım-ay! Älde, men qate is jasadım ba eken?!..» Onıñ öz balasına degen meyirimi endi ğana oyanğanday köz aldına qızı elestedi. «Äke men sizdi äbden sağındım». «Siz meni Qağbağa alıp baramın dep ediñiz ğoy». Bir kezde köz aldında aq köylek kigen eles qızı än sala bastadı:

Allağa...a qolın jayğandar,

Hanif dinnen taymañdar!

Qarañğını qaq jarıp,

Keledi soñğı...ı payğambar...

«Soñğı payğambar!» dedi-au, qızım. Älgi, haniftardıñ aytuınşa «soñğı payğambar kelgende säbi qızdar bürşik jaradı. Jer betine raqımşıldıq ornaydı» deuşi edi. Rasında, men qatelistim be? «Qız degen sor» desek, joq onıñ şın baq bolğanı ma? Sonda, men qolğa qonğan baqıt qwsımdı öz qolımmen twnşıqtırıp öltirgenim be?!»

Ol közi qarauıtıp talıqsıp bara jatqan sätte kübirlep: «Aynalayın, qızım, keşir meni!», degisi keldi. Biraq, oğan tili kürmelip dıbısı şıqpadı. Köp wzamay ımırt tüsti de, tün tünegi jan-jaqtan qaumalap, öziniñ äldebir tereñ qarañğı  şıñırau qwdıqqa  zımıray qwlap  bara  jatqanın ğana  sezdi...

Sol sätte däl qasınan jer astınan şıqqanday bir aq qanattı qws şırıldap kökke qaray köterile jöneldi. Soñğı ret közin äreñ aşqan oğan älgi aq qanattı qws kömilgen  qızınıñ aq köylegine wqsap ketti.

Sol qwstan adamnıñ sözi estilgendey: «Şıqılıq-şıqılıq... Äkeşi-im, nege jerde jatırsız, jeydeñiz şañ boldı ğoy, äkeşim?!»... Namısqoy jigittiñ bwl düniede estigen soñğı üni osı boldı...

PS: Bwl äpsananıñ syujetin Islamtanuşı ğalım Mwhitdin Isawlı jazıp, ädebi jağınan jöndep, öñdep baspağa beruge rwqsat etken edi. Sondıqtan, äñgimege qosavtor retinde qarağan dwrıs.

«Sa­ha­ra­da sağım quğan jan sekildi. Şöldegen jan alıstan su eken dep oy­lap, arıp-aşıp jet­ken­de eş närse ta­ba al­mas» (Nwr, 24­:39)

Abay Mauqarawlı

Abai.kz

2 pikir