Jeksenbi, 26 Qañtar 2020
Qauip etkennen aytamın 4832 21 pikir 16 Qazan, 2019 sağat 19:16

Arandatuşı hattıñ iesi Qıtay konsuldığınıñ özi me?

QR Sırtqı ister ministri

Mwhtar Tileuberdiniñ,

QR Bas prokurorı

Ğizat Nwrdauletovtiñ,

QR Wlttıq qauipsizdik komiteti törağası

Kärim Mäsimovtiñ nazarına!

Ötkende Almatı oblısı mañında qazaq jäne qıtay azamattarı arasında töbeles bolıp, policiya bes adamdı wstağan. Wstalğan bes jigit te Qazaqstan azamattarı.

Apta bwrın atalğan jaytqa qatıstı aqpar aytqan QR İİM kişi ministri Aleksey Kalayçi «jergilikti twrğındarğa qate aqparat jetkizilip, ol bwzaqılıqqa sebep bolğan. Bes adam wstalıp, isteri tergelip jatır» dep söylegen.

Äueli üş qıtay bir qazaqtı jabılıp wrğan

Äueli äleumettik jelide video taradı. Qaqtığıs Taldıqorğan mañında bolğan. «Almatı-Öskemen» tasjolın salumen aynalısatın «Citic Construction» deytin JŞS jwmısşıları arasında dau şıqqan. Älgi kompaniyada jwmıs jasap jatqan Qıtaydıñ üş azamatı etnikalıq qazaqtı soqqığa jıqqan. Bwl aqparat keyin rastaldı. 4 jwmısşınıñ arasında töbeles bolğan. Törteui de Qıtay azamattarı. Olardıñ biri – etnikalıq qazaq. Ol dene jaraqatın alğan. Ol – Jambıl Qanat esimdi azamat.

«Bas injiner traktordı qağa bergen soñ, traktordan tüstim. «Jay iste. Äytpese ket», dedi. Jön swradım. Sol kezde kürekpen ayağımnan wrıp jiberdi. Artınşa, odan nege bwlay jasağanın swrap, jağasınan aldım. Sol kezde üş qıtaylıq azamat kelip, wra jöneldi. Men jerge qwlağannan keyin tepkiley bastadı. Sodan keyin ornımnan twrdım. Direktor kelip ajıratıp aldı», depti baspasözge pikir bildirgen Jambıl Qanat.

Policiyanıñ mälimetinşe, atalğan fakti boyınşa kinäliler anıqtalıp, Äkimşilik qwqıq bwzuşılıq turalı kodekstiñ 73-1 babı (densaulıqqa qasaqana jeñil ziyan keltiru) boyınşa jauapqa tartılğan.

Älgi videoda jwmıskerler joğarıdağı bolğan jağdaydı, eki eldiñ jwmısşıları eki bölek aylıq alatının, teñdey jağday jasalmağanın aytqan.

Sosın Polciya 5 qazaqstandıq azamattı wstağan

Al äleumettik jelige tarağan videodan keyin jergilikti twrğandar käsiporınğa barıp, töbeles şığarğan. Birneşe qıtay azamatı tayaq jegen. Auruhanağa jetkizilgen.

Osı oqiğadan soñ, Qıtaydıñ Qazaqstandağı Bas konsulı Gen Lipin deytin kelinşek atalğan jaytqa ğana emes, jalpı Qazaqstandağı antiqıtaylıq ahualğa alañdaytının aytıp, pikir bildiripti.

«E, boptı, öz eliniñ azamattarınıñ amandığı üşin alañdap otır eken ğoy. Elşi bolğan soñ mindeti şığar» dep jılı jauıp qoya salar ma ek, lepirip söylegen Lipin limitten şıqpasa.  Joq, elşi emes, eldiñ egesi sekildi ekilene söylepti.

«Bayqws» qıtaydıñ bazınası

Älgi töbelesten keyin qıtaylıqtardıñ biri jañağı Lipinge hat jazıp, mwñ şağıptı. Qazaqtar kün körsetpey jatqanın aytıptı. Ölip tayaq jegenin aytıptı. Araşa swraptı. Mınau sol hattıñ qazaqşa qotarması:

«Qwrmetti Bas konsul! Men qazir Qazaqstanda, Taldıqorğanda jwmıs jasap jatırmın. Biz mwnda jol jöndeuge keldik. Eki kün bwrın meni jäne meniñ qıtaylıq joldastarımdı jergilikti twrğındar wrıp ketti. Nätijesinde birneşe adam auruhanağa jetkizildi. Olardıñ ekeui auır jaraqat alğan. Tipti bireuiniñ qol süyegi körinip twrdı. Biz qattı qorıqtıq. Özimizdi qorğansız sezinemiz. Biz bwrın basqa elderde de jwmıs jasadıq. Barlıq jaqta bizdi jılı qabıldadı jäne mwnaydı körmedik. Mwna, Qazaqstanda biz barınşa jwmıs jasap jatırmız. Biraq bizdi sebepsizden sebepsiz wrıp ketti. Äriptesterimniñ jaraqat alğanın körip, meni aşu men ökpe qısıp otır. Tipti mwnda jwmıs jasağım kelmeydi. Sizden kömek swrap, hat jazıp otırmın. Biz tüsinikteme beruin jäne Sizden kömek kütemiz».

Qalam alıp, hat jazğan avtor öz şağımın «qıtaylıq jwmısşı» dep tüyindegen eken. Ol qay jwmısşı? Atı-jöni kim? Belgisiz.

Şındığına kelsek, bwl barıp twrğan provokaciyalıq hat. Jalğan aqparat berilgen hat. «Sebepsizden sebepsiz wrıp ketti» depti. Janjaldıñ sebebi joğarıda aytıldı. Policiya faktini tirkedi. Kinälilerdi äkimşilik jauapqa tarttı.

«Biz qattı qorıqtıq, özimizdi qorğansız sezinemiz» depti. Kömek swraptı. Provokaciyalıq hat iesi (kim bolsa da) bwl sözimen neni meñzep otır? «Biz qorğansızbız, bizdi qorğañızdar. Qıtay policiyası bolmasa, Qazaqstan policiyası qazaqtardı jaqtap otır» degeni me? Biz solay dep topşıladıq...

«Basqa elderde bizdi jılı qabıldaytın. Mwnay bassızdıq bolmağan» depti äri qaray. Biıl qoñsılas qonıstanğan qırğız qoşınalardıñ «Qwm-Tördegi» qıtaylardı qalay quıp şıqqanın kördik. Jalpı antiqıtaylıq narazılıq jalğız Qazaqstanda ğana emes. Sondıqtan, «basqalarğa sıylımız, qazaqtar ğana qan-qaqsatıp otır» degeni jäne ötirik. Qoyşı, ayta berseñ, arandatu piğılımen jazılğan bwl hattıñ är söylemin äşkereleuge boladı.

Provokaciyalıq hattıñ iesi Qıtay konsuldığınıñ özi me?

Bizdi oylandıratını – bwl hattı kim jazdı degen swraq. Atı-jöni belgisiz, eşbir adresatı joq bwl hattı jazu kimge kerek boldı? Ras, töbelesti bastap, artınan tayaq jegen qıtaylıq jwmısşılar öz elşilikterinen kömek swraptı degen äñgime logikağa sayadı. Hat avtorınıñ kütken nätijesi de sol bolsa kerek... Meyli, solay bolsa, tım qwrığanda «pälen kompaniyadağı qıtaylıq jwmısşılar» dep esim-soyların körsetpey me? Joq.

Ras, qazir el işinde antiqıtaylıq köñil-küy basım bolıp twr. Qazaqstannıñ jer-jerinde Qıtaydıñ jwmıs küşine, onıñ invest-jobalarına qarsı narazılıqtar leg-legimen ötip jatır. Bwl jaydan jergilikti basqaruşı organdardan bastap, Qazaqstan prezidentine deyin habardar boldı.

Biz hattı qıtay tiliniñ mamandarına da oqıttıq. Olar: «Bwl sauattı jazılğan hat. Asa körkem tilmen jazılmasa da, qalammen jii jazıp jürgen adamnıñ jazuı. Qarapayım jwmısşılardıñ arasında jazudı däl osılay ädemi etip jaza alatındarı köp emes. Sondıqtan, pälen-tügen deu qiın», dep bağa berdi.

Sonımen, provokaciyalıq hattıñ avtorı kim? Bälkim joğarıdağı antiqıtaylıq narazılıqtarğa baylanıstı Qazaqstan biligine dat aytıp, talap qoyu üşin bwl hat elşiliktiñ ya konsuldıqtıñ özine qajet bolğan şığar? Onıñ ras-ötirigi Qwdayğa sosın Qıtay konsuldığına ayan.

El-halıqtı arandatuğa ügitteytin, eldiñ işki häm sırtqı qauipsizdigine qauip keltiretin bwl provokaciyalıq hattıñ jay-japsarın Qazaqstannıñ Bas prokuraturası, QR Wlttıq qauipsizdik komiteti tekserip, anıqtauı kerek!

Bizdiki küdik dedik. Küdigimiz rasqa aynalar bolsa, Halıqaralıq diplomatiya tärtibin öreskel bwzğan Elşilik pen onıñ qaramağındağı konsuldıq basşıları elden şığarıluı kerek!

Jä, äri qaray jazayıq... Älgi küdikti hat Bas konsul Gen Lipinniñ qolına tiipti. Söytip, Genniñ «gemoglavini» köterilip, alañdauşılıqpen qatar aşu-ıza kernepti, boyın.

Lipinniñ nwsqası

Aqırı töbeles neden şıqtı degen swraqqa konsuldıq ta jauap izdepti. Lipinniñ nwsqası: Onıñ aytuınşa, jergilikti jwmısşınıñ (Qazaqstan azamatınıñ) kesirinen salınıp jatqan joldıñ bir böligi bwzılğan eken. Qıtaylıq basşı bwzılğan jerdi jöndeudi talap etipti. Söytip, aralarında talas tuındaptı. Keyin oğan mañayındağılar aralasqan.

«Odan keyin taraptar tatulasıp, dau tınşığan. Alayda ertesi küni tañğı uaqıtta qıtaylıq jwmısşılar jwmısqa şığıp bara jatqanda olardı belgisiz bir top qorşap alıp, soqqığa jıqqan», depti.

Odan äri älgi küdikti hat turalı aytıptı. «Men keşe kömek swrap jazğan qıtaylıq jwmısşınıñ hatın aldım. Şının aytqanda, hattı oqıp otırıp men, bas konsul retinde qattı alañdauşılıq pen aşu sezdim.

Onda hat iesiniñ Qazaqstanda jol jöndeumen aynalısatın jwmısşı ekeni aytılğan. 8 qazanda onıñ birneşe jwmıstas joldasın mäseleniñ män-jayın bilmesten, jergilikti twrğındar tobı soqqığa jıqqan. Olardıñ ekeui auır sınıq jaraqatın alıp, auruhanağa jetkizilgen.

Men tosın şabuılğa tap bolğan öz otandastarım üşin alañdaymın. Mwnday insidenttiñ Qazqstan sekildi beybit jäne internacional elde orın alıp otırğanı öz kezeginde meni ökindiredi jäne tüsinbeuşilikke jeteleydi.

Kinäliler Zañ boyınşa jauapqa tartıladı dep ümittenemin!

Şınında, men internette tarap jürgen, «qıtaylıq jwmısşılar qazaqstandıq jwmısşını wrdı», «qıtaylıq jwmısşılar balalardı jwmısqa jegip qoydı» nemese qıtaylıq kompaniya jwmısşılarğa twrğın-jay men tamaqtı dwrıs bermeydi t.b. sekildi jañalıqtardıñ qaydan şığatının tüsinbeymin...

Men osınday jekelegen incidentter Qazaqstan men Qıtay arasındağı dostıq qarım-qatınastarğa kesirin tigizbeytinine jäne ortaq küş salu arqılı bizdiñ äriptestik jolımız odan sayın keñeye tüsitinine, al bizdiñ elderimiz arasındağı qarım-qatınas odan äri jaqsara beretinine senemin», depti.

Bwl Bas konsul Gen Lipinniñ 14 qazanda jariya bolğan mälimdemesi. Lipinniñ aytuınşa, jwmıs barısında bolğan kikiljiñ sol jerde basılıp, taraptar tatulasqan eken. Al ertesine jergilikti twrğındar eş sebepsiz qıtaylardı soqqığa jıqqan. Al ondağı jwmısşılar üşin barlıq jağday jasalğan.

Kim ötirikşi?

Au, Lipin aytqanday, taraptar tatulasıp tarasqan bolsa, onda policiya ne üşin isti tirkep, jauaptılardı äkimşilik jauapqa tartqan? Osınıñ özi-aq, Lipinniñ lepirmesiniñ şılği ötirik ekenin däleldep twrğan joq pa?..

Köpirip söylegen konsul kelinşek qıtaylardıñ bir qazaqtı jabılıp wrğanın qılmıs dep tanımaytın oqşaydı. Esesine, jergilikti qazaqtar barıp, qıtaylıqtardı sabap ketken dep sazarıp otır. Älgi ölermendikpen jazılğan küdikti hattı oqıp, Qazaqstan biligine «eskertu» jasauğa mäjbür bolıptı jäne.

Sonda, 1998 jılı tuğan Qazaqstan azamatı Qanat Jambıldı Qıtay azamattarı Lyang Jeng (1982 jılğı), Çeng Penglin (1992 jılğı), jäne Çang Huy (1995 jılğı) üşeui jabılıp wrğanı, onıñ ertesi küngi janjalğa sebepşi bolğanı ötirik eken. Qwday-au, bwl derekti tipti policiyanıñ özi rastadı ğoy.  Joq. Lipin bwl faktini eskerusiz qaldırıp, «kinäliler jazalansın» dep nalıptı.

Ol ol ma, jwmısşılarğa barlıq jağday jasalğan depti.  Tipti jalaqı ayırmaşılığı joq eken.  Birdey kvalifikaciyadağı jwmısşılardıñ barlığına teñ jağday jasalğan depti.

Kelimsek kompaniyalardağı jwmısşılarğa teñdey jağday jasalmağanın ükimettik deñgeydegi şeneunikter de, tipti prezident Toqaevtıñ özi de aytqan edi. Lipin mwnı estimegen eken. Äy, biraq, estise de, estimegendey bolatını ekibastan belgili ğoy.

Antiqıtaylıq akciyalardıñ sebebi – jalaqı men jağdaydıñ teñsizdigi

Qazir elde antiqıtaylıq narazılıqtar jiiledi. Bwl şandıq. Al endi sol narazılıqtıñ tuındauınıñ bastı sebebi ne? Sebep – jañağı Gen Lipinder estise de estimegendey bolıp, körse de körmegendey bolıp, köz jwmıp, tänalmay otırğan jalaqı teñsizdigi. Jağday ayırmaşılığı. Bwl turalı «Eho Kazahstana» saytında Tair Bagirov egjey-tegjeyli jazıptı. Alıp-qosarı joq.

Jä, sonımen, jañağı konsul kelinşek «jalaqı teñ, jağday bir» depti, beti bülk etpesten. Oy, päli! Jağday Lipinniñ lepirmesindey tegi keremet bolsa, biıl qırküyekte Batıs Qazaqstandağı mwnay öndirumen aynalısatın servistik käsiporınnıñ jwmısşıları narazılıqqa nege şığıptı deysiñ...

Sonda olardıñ «qazaqstandıq jwmısşılardıñ jalaqısın qıtaylıqtardıñ aylığımen teñestirsin. Barlığımızğa birdey jağday jasalsın» degenderi qıp-qızıl ötirik bolğanı ma? Joq, ärine. Endeşe Lipin ne kökip otır?.. Neni aytpay otır? Lipin aytpağandı biz aytayıq...

Qıtay menedjeri, «Şığıs mwnay jäne servistik qızmet» kompaniyasınıñ Bas direktorı Çjan Baoczunnıñ kompaniyada isteytin narazı toptı qorqıtıp-ürkitip, üstilerinen arız jazıp, Aqtöbe oblıstıq prokurorı Qayıpjanovqa qayrıla söylep, Jañajol men Kenqiyaqtağı narazılıqqa şıqqandardı jauapqa tartudı talap etkenin Gen Lipin nege aytpağan?

Jañağı arızqoy Baoczun deytin kelimsek öziniñ jazbaşa arızında narazılıqqa şıqqan belsendilerdiñ esim-soyların tizimdep körsetip, olardı barınşa qatañ jazalaudı swraptı, äne. «Eho Kazahstana» solay dep jazıp otır.

Qazaqstandıq jwmısşılardıñ öz jalaqıların qıtaylıqtarmen teñestiru üşin 50 payızğa köteruin swrap, talap qıluı Çjan Baoczun üşin qılmıs eken. Älgi jerdegi bwrğılau qwrılğısında jwmıs isteytin qazaqstandıq jwmısşı ortaşa 120 mıñ teñge alsa, däl sol jerde, sol qwrılğıda isteytin qıtaylıq jañağı aytılğan somadan birneşe ese joğarı jalaqı alıp otırğan. Bwl qanşalıq ädiletti ekenin, sirä, Gen Lipin ayta almas. Biz aytayıq...

Bwl mäsele de qazaq biligi ün qatuı kerek edi. Qıtaylıq jwmıs beruşilerdiñ özim bilemdik sayasatınan öz azamattarına araşa tüsip, olardıñ qwqığın qorğauı kerek edi. Äy...

Bizdiki qauiptiñ sözi. Qazaq Jañaözendi äli wmıtqan joq. Ol kezde de qıtaylıq menedjer Mañğıstau oblısında «Qarajanbasmwnaygaz» AQ, käsipodaq ökilderiniñ üstinen arız jazıp, qılmıstıq is qozğaluın talap etken. Olardı «äleumettik arazdıqtı qozdırdı» dep ayıptağan. Artı nemen ayaqtalğanın barlığımız jaqsı bilemiz.

Endi mine, tağı da sol jağday. Almatı oblısındağı töbeles sebepke sıltau ğana. Tipti, ondağı töbelesti bastağan qıtay azamattarı ekeni däleldengen de. Alayda, qıtaylıq diplomat däl osı töbelesti eki jeleu, bir sıltau etip, narazı jwmısşılardı jazalaudı talap qılıp, ökimetten özderin qorğaudı swraptı.

Konsul kelinşektiñ mwnısı beker emes. Joğarıda aytqanday, añğal köñlim sengiştiñ äñgimesi emes. Qauiptiñ bası. Büyte berse, Qıtay biligi jwmıs barısındağı ärbir kikiljiñdi – Qıtay azamattarına, Qıtay menşigine jasalğan qastandıq dep tanımasına kim kepil? Käsiporın Qazaqstan aumağında ornalasqanına qaramay, öz küzetin, öz policiyasın aldıramız dese şe?

Bwl şığıspay qalsa, «şıq ket» dey salatın şarua emes. Alıp aqşa. Alpauıt küşterdiñ küresi.

Jañağı töbeles bolğan bir ğana «Almatı-Öskemen» tas jolınıñ  qwnı 27 milliard dollar. Osınşa qarjı aynalıp otırğan jobanı Qıtay basqa bireuge oñay berip, kete salmaytını aytpasa da tüsinikti.

Joq. Qıtay barın salıp öziniñ memlekettik korporaciyalarınıñ müddesin qorğap qalatını anıq. Kerek bolsa, Qazaqstannıñ işki sayasi mäselelerine aralasuğa maqwl. Töbelesti bastağan öz azamatarın emes, ayaqtağan Qazaqstan azamattarın jazalaudı talap etui sonıñ däleli. Joq. Biz qılmıstı aqtamaymız. Al endi qılmıstı kim jasağanın anıqtau qwzırlı organdardıñ qızmeti.

Al endi bizdiñ bilik...Bizdiñ bilik olardıñ aytqanına könip, ığına jığılatın bolsa, jañağı antiqıtaylıq narazılıq antibiliktik narazılıqqa wlasatını anıq. Öytkeni halıqtıñ bilikke degen senimi tausılar halde.

Qaytalap aytamız, bizdiki qauiptiñ sözi. Osığan deyin Qıtaydıñ Qazaqstandağı Tötenşe jäne ökiletti elşisi Şıjan Siau deytin adam öz biligine, öz prezidentine dat aytqan elge «Esteriñ dwrıs pa?» dep söylegen edi.

Qazaqstannıñ Konstituciyasında körsetilgen Zañdar men Kodekstardı öreskel bwzğan elşi Şıjan turalı osığan deyin jazğan edik. QR Sırtqı ister ministrligine qarata jazılğan maqala qoğamda qızu talqı bolğanımen, keşirim swrağan elşini de, elşige eskertu aytqan ministrlikti de körmedik.

Tüyin. Bwl birinşi ret bolıp otırğan joq. Osığan deyin Qıtay elşisi Şıjan Siau Qazaqstan azamattarına jekip söylep, «Esteriñ dwrıs pa?» degen. Endi mine, Qıtaydıñ Bas konsulı Gen Lipin deytin adam lepiripti.

Atı-jöni, adresatı joq, qaydan şıqqanı belgisiz küdikti, provokaciyalıq hattı körsetip, «men aşulandım, kinäliler jazalansın» depti.  Mäsle tipti, Gen Lipinniñ pikirinde emes. Onıñ argument retinde wsınğan üşbu hatında.

Eldiñ işki jäne sırtqı twtastığına nwqsan keltirudi közdeytin bwl hattıñ kimge tiesili ekenin qwzırlı organ qızmetkerli anıqtauı kerek!

«Eldestirmek elşiden, jaulastırmaq jauşıdan» deuşi edi. Küdikti hattı köpke uäj etken Elşilik pen konsuldıqtıñ qılığı elşiden göri jauşınıñ jauız nietti tirligine wqsaydı.

Diplomatiyalıq akriditaciya men rangti beretin Sırtqı ister ministrligi! Demek, berilgen akridti keri qaytarıp aluğa da qwqılı! Al ol üşin joğarıdağı zañ bwzuşılıqtar men faktiler jetkilikti bolsa kerek-ti.

Nwrgeldi Äbdiğaniwlı

Abai.kz

21 pikir