Қазақстандағы саяси пікірталастарда ең жиі қойылатын сұрақтардың бірі — елге күшті Президент керек пе, әлде биліктің жауапты жүйесі керек пе?

Бұл сұрақты бір-біріне қарсы қою — дұрыс емес. Себебі мәселе тұлғаның күшінде емес, жүйенің қаншалықты орнықты екенінде.

«Күшті билік» дегенді қалай түсінеміз?

Көп жағдайда «күшті билік» деп:
– шешімді тез қабылдайтын,
– кедергісіз әрекет ететін,
– барлығын бір орталықтан бақылайтын моделді айтамыз.

Алайда мұндай жүйенің әлсіз тұсы бар:
– ол бір адамға тәуелді болады;
– сабақтастық кезінде үзіліу ахуалын тудырады;
– қатенің құны тым жоғары болады.

Яғни сырттай мықты көрінгенімен, ұзақ мерзімде тәуекелі көп.

Жауапты билік деген не?

Жауапты билік — бұл:
– әр билік тармағының құзыреті айқындалған;
– бірін бірі тежеп, теңгеріп тұратын;
– азаматтар алдында есеп беретін жүйе.

Мұндай моделде:
– Президент — мемлекеттің бірлігін қамтамасыз ететін тұлға;
– Парламент — дербес заң шығарушы орган;
– Үкімет — саяси жауапкершілік арқалайтын атқарушы билік.

Бұл билікті әлсірету емес. Керісінше, оны қатеден қорғайтын құрылым.

Президент өкілетін шектеу қауіпті ме?

Кейде «Президенттің өкілетін шектеу тұрақтылыққа қауіп төндіреді» деген пікір айтылады.
Шын мәнінде, тұрақсыздықтың басты көзі — шексіз өкілет.

Өкілетті шектеу:
– Президенттің беделін түсірмейді;
– мемлекеттің басқару қабылетін жоймайды;
– керісінше, шешім қабылдауды институционалдық деңгейге көтереді.

Тарих көрсеткендей: тұлғаға тәуелді жүйе кетеді,
ал ережеге сүйенген жүйе қалады.

Дағдарыс кезіндегі басты сұрақ.

  Кез келген мемлекет бір сұраққа алдын ала жауап беруге тиіс:
егер ертең Президент өз міндетін атқара алмаса, не болады?

Егер бұл жағдай Конституцияда нақты көрсетілмесе:
– билік вакуумы пайда болады;
– легитимдікке күмән туады;
– шешім көшеде қабылдануы мүмкін.

Сондықтан билік сабақтастығы — тұрақтылықтың негізгі элементі.

Тепе-теңдік әлсіздік емес.

Кейде билік тармақтарының тепе-теңдігі «әлжуаздық» деп қабылданады.
Алайда бұл — жаңсақ түсінік.

Тепе-теңдік:
– шешімді баяулатпайды,
– керісінше қайта қаралатын қатені азайтады;
– жауапкершілікті нақтылайды.

Сондықтан күшті Президент пен жауапты билік бір-біріне қарсы емес. Олар бірін-бірі толықтырады.

Қорытынды

Сұрақты «Президент қаншалықты мықты?» емес.
«Жүйе қаншалықты жауапты?» деп қою керек.

Егер Конституция:
– биліктің шегін айқындаса,
– жауапкершілікті бөлсе,
– дағдарысқа дайын болса,

онда мемлекет те тұрақты болады.

Ал мұның түйіні біреу:

Билікті шектей алмаған Конституция
дағдарысқа дайын емес.

Сараптамалық ескертпе

Конституция жобасының 42–46-баптарына қатысты.

Жоба мәтініндегі жағдай (қысқаша):
Президент:
– атқарушы биліктің негізгі тұлғасы;
– Үкіметті, жоғары лауазымдарды тағайындайды;
– Парламентке елеулі ықпал етеді.

Мәселе мынада:
– өкілеттің шамадан тыс шоғырлануы;
– Президенттің жеке шешімдеріне тәуелділік;
– жауапкершіліктің нақты бөлінбеуі.

Ұсынылатын бағыттағы принципті түрдегі түзетімдер:

1. Президенттің кейбір кадрлық тағайындауларын
   Парламенттің немесе тәуелсіз органдардың келісіміне байлау.
2. Президент актілерінің бір бөлігіне
   Үкімет пен Парламент алдында саяси жауапкершілік тетігін енгізу.
3. Дағдарыс жағдайындағы өкілеттерді
   нақты мерзіммен және бақылаумен шектеу.

Бұл ұсыныстар Президент институтын әлсіретпейді,
керісінше оны жеке тәуекелдерден қорғайды.

 Вице-Президент: тұрақтылық институты ма, әлде артық буын ба?

Конституция жобасындағы ең көп сұрақ тудырған жаңалықтардың бірі —
Вице-Президент институтының енгізілуі.

Бұл идея қоғамда екі түрлі қабылданды:
– бір тарап оны сабақтастық кепілі деп санайды;
– екінші тарап қос билік қаупін көреді.

Мәселе атауда емес.
Мәселе — оның Конституцияда қалай бекітілгенінде.

Вице-Президент не үшін керек?

Кез келген мемлекет үшін ең қауіпті сәт — жоғары биліктегі күтпеген үзіліс.

Президент:
– өз еркімен кетсе,
– денсаулығына байланысты қызметін атқара алмаса,
– немесе қызметінен кетірілсе,

билік кімге және қалай өтеді?

Вице-Президент идеясы осы сұраққа алдын ала, құқықтық жауап беруді көздейді.
Бұл — логикалық тұрғыдан дұрыс қадам.

Қауіп қай жерде?

Алайда жоба мәтінінде бір нәзік тұс бар.

Вице-Президент:
– Президентпен бірге сайланбайды;
– халықтан тікелей мандат алмайды;
– бірақ қажет болған жағдайда мемлекетті толық басқарады.

Бұл жерде сұрақ туындайды: уақытша билікті иеленетін тұлғаның легитимдігі қалай қамтамасыз етіледі?

Егер бұл сұрақ ашық қалса, Вице-Президент тұрақтылық факторы емес,
керісінше даулы фигураға айналуы мүмкін.

Қос билік қаупі бар ма?

Жоба бойынша Вице-Президент:
– Президент тапсырмасымен әрекет етеді;
– дербес саяси өкілеті жоқ.

Бұл — қос билікті шектейтін фактор.

Алайда Конституцияда:
– «Президент тапсырмасы» ұғымының шегі;
– Вице-Президенттің саяси бейтараптығы;
– оның дербес бастама көтеру мүмкіндігі
нақты жазылмаған.

Демек, тұлғаға байланысты тәуекел сақталады.

Уақытша Президент — ерекше мәртебе ме?

Жобада Вице-Президент Президент өкілетін қабылдаған жағдайда:
– Конституцияға өзгеріс енгізе алмайды;
– Құрылтайды тарата алмайды.

Бұл — дұрыс шектеу.

Бірақ тағы бір маңызды сұрақ бар: ол қанша уақытқа дейін билік етпек?

Мерзім нақты көрсетілмесе:
– уақытша статус созылып кетуі мүмкін;
– саяси жауапкершілік бұлдырайды;
– сайлау процесі кейінге ысырылады.

Сондықтан уақытша билік әрдайым қатаң мерзіммен шектелуі тиіс.

Вице-Президент институты қашан тиімді?

Бұл институт тиімді, егер ол:
– тек сабақтастық үшін қажет болса;
– дербес саяси ойыншыға айналмаса;
– Президентпен бәсекеге түспесе;
– халықтың еркін алмастырмаса.

Яғни Вице-Президент — сақтандыру тетігі, бірақ балама билік емес.

Қорытынды

Вице-Президент институты:
– өздігінен жақсы да, жаман да емес;
– бәрі оның конституциялық межесіне байланысты.

Егер шекара айқын болса — ол тұрақтылыққа қызмет етеді.

Егер шекара бұлдыр болса — ол дағдарыс көзіне айналады.

Сондықтан басты қағида біреу:

Уақытша билік — тұрақты ережемен ғана қауіпсіз.

Сараптамалық ескертпе

Конституция жобасының 49–51-баптарына қатысты.

Жобадағы бар норма (қысқаша):
– Вице-Президентті Президент Құрылтай келісімімен тағайындайды;
– Президент өкілеті тоқтағанда, билік алдымен Вице-Президентке өтеді;
– уақытша Президентке бірқатар шектеу қойылған.

Мәселелер:

1. Тікелей халық мандатының болмауы.
2. Уақытша биліктің нақты мерзімінің көрсетілмеуі.
3. Вице-Президенттің саяси бейтараптығының айқын жазылмауы.

Ұсынылатын түзету бағыттары:

1. Вице-Президенттің мәртебесін «тек сабақтастыққа арналған конституциялық институт» деп нақты бекіту.
2. Президент өкілетін қабылдаған Вице-Президент үшін қатаң уақыт шегін (мысалы, 60–90 күн) белгілеу.
3. Вице-Президенттің дербес саяси бастамаларына Конституциялық тыйым енгізу.
4. Уақытша билік кезеңінде барлық шешімнің Конституциялық Сот бақылауында болуын бекіту.

Бұл өзгерістер институтты әлсіретпейді, керісінше оны дағдарысқа төзімді қылады.

С.Ерғали, мәдениеттанушы, заңгер

Abai.kz