Банктер үшін негізгі және ірі қаржы көздерінің бірі – депозит. Басқаша айтсақ, бұл – банкте уақытша сақталып тұрған ақша. Оның негізгі үш көзі бар: халық, компаниялар және мемлекеттік ұйымдар.

Халық қалай банк депозитінің көзі болып отыр? Жеке өзіңіз депозит ашпаған болсаңыз да, таныстарыңыздан Kaspi, Freedom немесе Halyk банкте депозит ұстап отырғанын естіген боларсыз. Бірі пәтерге ақша жинап жүр, бірі баласының оқуына сақтап жүр, енді бірі «ақша бос жатпасын, пайыз түссін» деп банкке қойған. Банкирлер айтатын «халықтың депозиті» деген – осы.

Екінші көз – компаниялар. Қазақстандағы ірі және орта бизнес күн сайын миллиардтаған теңге айналдырады. Мысалы, дүкендер желісі бір күнде жүздеген миллион теңгенің тауарын сатады. Бірақ бұл ақша бірден түгел жұмсалмайды. Жалақы мен салық төлеуге, жеткізушілермен есеп айырысуға дейін ол қаражат банк шоттарында сақталады. Бұл да – банктің ресурсы.

Үшінші көз – мемлекетке тиесілі ұйымдар мен ұлттық компаниялар. Мысалы, мұнай-газ, теміржол, энергетика, байланыс саласындағы ұлттық компаниялардың айналымы триллион теңгемен есептеледі. Бұл қаражаттың бір бөлігі банк жүйесінде сақталады. Мемлекеттік мекемелер мен түрлі операторлардың қаражаты да банктерде жатады.

Демек, банктердегі ақша – бүкіл экономиканың ақшасы: халықтың жалақысы, компаниялардың айналым қаражаты, ұлттық компаниялардың табысы және мемлекеттік ұйымдардың уақытша бос қаражаты.

Банк ол ақшаны жай ғана сейфте сақтап отырмайды, айналымға жібереді. Қарапайымдап айтсақ, бір адамның депозиті екінші адамның тұтыну несиесіне айналады. Бір компанияның шотындағы ақша кәсіпкердің бизнес несиесіне айналады. Ұлттық компанияның банк шотындағы қаражаты ипотекаға берілген несие болып түрленуі мүмкін. Осылайша банк экономиканың әртүрлі бөліктеріндегі ақшаны қайта бөледі.

Қазақстан ұзақ уақыт бойы банкке сүйенген қаржы моделімен өмір сүрді. Енді сол модельдің негізін сақтай отырып, оны біртіндеп ашық әрі бәсекелі жүйеге айналдыру кезеңін бастап кетті.

Сонымен, банктер таяу арада несиені арзандатпайды, өйткені:

инфляция жоғары

базалық ставка жоғары

депозит қымбат

тәуекел жоғары

нарық олигополиялық

ұзақ мерзімді арзан ақша жоқ.

Сондықтан банктердің табысы өсіп жатқанына қарамастан, несие пайызы автоматты түрде төмендей алмайды. Несие арзандауы үшін ең алдымен инфляция тұрақты түрде төмендеуі, базалық мөлшерлеме төмендеуі және қаржы нарығында бәсеке күшеюі керек. Бұл – бір күнде немесе бір шешіммен өзгеретін жағдай емес. Несие пайызының төмендеуі инфляцияның тұрақты бәсеңдеуіне, базалық мөлшерлеменің төмендеуіне және қаржы нарығындағы бәсекенің нақты күшеюіне тікелей байланысты, яғни мәселе жеке банктердің шешімінде емес, бүкіл қаржы жүйесінің құрылымында жатыр.

Abai.kz