Қазақстанда мемлекеттік басқару жүйесін жаңғырту үдерісі жаңа кезеңге қадам басты. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бастамашылық еткен реформалар аясында мәслихаттардың рөлі күшейіп, оларға өңірлік дамудың негізгі драйвері болу міндеті жүктелуде.

Бүгінде жергілікті өкілді органдар тек бюджет бекітумен шектелмей, халықтың нақты сұраныстарына жедел жауап беретін, билік пен қоғам арасындағы тиімді диалог алаңына айналуы тиіс. Бұл ретте инфрақұрылымды дамыту, бизнесті қолдау, инвестиция тарту және әлеуметтік мәселелерді шешу – мәслихаттардың басты назарында.

Өңірлердің қаржылық дербестігін арттыру, цифрландыру мен жасанды интеллектіні енгізу, сондай-ақ қоғам сенімін нығайту – қазіргі реформалардың өзегі. Осы өзгерістердің мәні мен маңызы туралы Қазақстанның Азаматтық Альянсының атқарушы директоры Ералы Нұрас өз пікірін білдіреді.

– Президент Қазақстанда мемлекеттік басқару жүйесін, экономиканы және әлеуметтік саланы терең жаңғырту басталғанын мәлімдеді. Бұл үдерісте мәслихаттарға ерекше миссия жүктелуде. Сіздің пікіріңізше, қандай негізгі мәселелерге назар аудару қажет?

– Елімізде жүргізіліп жатқан ауқымды жаңғырту жағдайында мәслихаттар жергілікті өкілді биліктің негізгі институты әрі мемлекет пен қоғам арасындағы маңызды байланыстырушы буын ретінде барған сайын маңызды рөл атқаруда. Бүгінде олардың өңірлердің дамуына және халықтың өмір сүру сапасына тікелей әсер ететін шешімдерді қабылдаудағы практикалық рөлін одан әрі күшейту аса маңызды.

Негізгі назар инфрақұрылымды дамыту, шағын және орта бизнесті қолдау, инвестициялар тарту және жергілікті жерлердегі өзекті әлеуметтік мәселелерді шешу бағыттарына аударылуы тиіс. Өкілеттіктердің кеңеюі жағдайында жергілікті мәселелерді шешудегі дербестікті арттыру және тұрғындардың сұраныстарына жедел ден қою ерекше маңызға ие.

Сондай-ақ жергілікті атқарушы органдардың ашықтығы, халықпен тұрақты диалог орнату, кері байланыс тетіктерін дамыту және бюджет қаражатын ашық әрі тиімді пайдалану да аса маңызды.

Көп жағдайда жүргізіліп жатқан реформалардың нақты нәтижелері азаматтар үшін қаншалықты сезілетіні дәл мәслихаттардың жұмысының тиімділігіне байланысты. Қазақстанның Азаматтық Альянсының тәжірибесі көрсеткендей, ең тұрақты шешімдер сенімді диалог пен қоғамның нақты қажеттіліктерін ескеру бар жерде қалыптасады.

– Тоқаевтың пікірінше, табыстар ең алдымен сол табыс қалыптасқан өңірлердің дамуына жұмыс істеуі тиіс. Сіз бұл тәсілді қолдайсыз ба? Осы міндетті іске асыруда мәслихаттарға қандай рөл жүктеледі?

– Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өңірлердің орталыққа тәуелділігін төмендету мақсатында фискалдық орталықсыздандыру реформасын жүйелі түрде ілгерілетіп келеді.

Аталған тәсілді толық қолдаймын. Белгілі бір өңірде қалыптасқан кірістердің едәуір бөлігі сол өңірдің одан әрі дамуына бағытталған кезде, бұл жергілікті экономиканың өсуіне, бизнесті қолдауға және инвестициялық белсенділікті кеңейтуге қосымша серпін береді.

Мұндай тетік қаражатты жергілікті жерлердегі ең өзекті мәселелерді шешуге - инфрақұрылымды дамытуға, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылықты жетілдіруге, әлеуметтік саланы, білім беруді дамытуға және жаңа жұмыс орындарын құруға жедел бағыттауға мүмкіндік береді.

Бұл жүйеде мәслихаттарға ерекше рөл жүктеледі. Дәл осы өкілді органдар жергілікті бюджеттерді бекітуге, қаржыландырудың басым бағыттарын айқындауға және қаражаттың тиімді пайдаланылуына бақылау жасауға қатысады. Сонымен қатар шешім қабылдау кезінде тұрғындардың нақты қажеттіліктері мен жергілікті қауымдастықтың пікірі ескерілуі аса маңызды.

Менің ойымша, бұл тәсіл өңірлердің өз дамуына деген жауапкершілігін де күшейтеді, яғни аумақтың экономикалық белсенділігі мен халықтың өмір сүру сапасының артуы арасында тікелей байланыс қалыптастырады.

– Мемлекет басшысы жергілікті басқару жүйесіндегі мәслихаттардың рөлін күшейтуді тапсырды. Бұл мәселе бойынша сіздің пікіріңіз қандай? Президент айқындаған бағыттардың қайсысын ең маңызды деп санайсыз?

– Бұл шешім толықтай уақтылы әрі негізделген деп санаймын. Бүгінде мәслихаттар жергілікті басқару жүйесінің маңызды әрі толыққанды қатысушыларына айналып, өңірлерді дамыту басымдықтарын айқындауға және жергілікті жерлердегі өзекті мәселелерді шешуге елеулі үлес қосып келеді.

Сонымен қатар қазіргі жағдайда олардың жұмысын одан әрі күшейту аса маңызды. Әсіресе халықпен неғұрлым тығыз өзара іс-қимылды қамтамасыз етуге және азаматтардың нақты қажеттіліктерін ескеруге басымдық берілуі тиіс. Негізгі бағыттардың бірі ретінде мәслихаттардың азаматтардың өмір сүру сапасына ықпал ету мүмкіндігін одан әрі арттыру қажет деп есептеймін. Өйткені халық әрқашан биліктің тиімділігін нақты өзгерістер арқылы бағалайды - жолдардың жағдайы, медициналық қызметтердің қолжетімділігі, жаңа жұмыс орындарының ашылуы және аумақтардың дамуы арқылы.

Сондай-ақ мемлекеттік бағдарламалардың іске асырылуы, әкімдіктердің қызметі және бюджет қаражатының тиімді пайдаланылуы мәселелері бойынша мәслихаттардың бақылау функциясын одан әрі күшейтудің де маңызы зор.

– Президенттің айтуынша, өңірлердің дамуы, халықтың өмір сүру сапасын арттыру және билікке деген сенімді нығайту тікелей мәслихаттардың жұмысына байланысты. Бұл туралы не ойлайсыз?

– Бұл - Президенттің саяси реформасының негізгі тезистерінің бірі: мәслихаттар шынайы «халық үніне» айналуы тиіс.

Өңірлердің дамуы, халықтың өмір сүру сапасын арттыру және билікке деген сенімді нығайту көп жағдайда мәслихаттардың тиімді жұмысына байланысты. Азаматтар ең алдымен мемлекеттік саясаттың нәтижелілігін өңірлік деңгейде өздерінің күнделікті өміріне тікелей әсер ететін өзгерістер арқылы бағалайды - жолдардың жағдайы, суға қолжетімділік, әлеуметтік қызметтердің сапасы және аумақтарды абаттандыру деңгейі бойынша.

Осы тұрғыда мәслихаттардың рөлі ерекше маңызға ие, өйткені дәл осы органдар халықтың сұраныстарына ең жақын орналасқан және нақты қалалар мен аудандар тұрғындарының шынайы қажеттіліктерін жақсы түсінеді. Депутаттар өз сайлаушыларының мүдделерін білдіріп, қоғам мен атқарушы билік арасындағы маңызды кері байланыс арнасы ретінде әрекет етеді.

Сонымен қатар бюджеттік жоспарлау және мемлекеттік бағдарламалардың іске асырылуын бақылау мәселелерінде мәслихаттардың өкілеттіктерін кеңейту олардың жергілікті басқару жүйесіндегі маңызын одан әрі арттырады. Инфрақұрылым, әлеуметтік сала және аумақтарды дамыту мәселелерінің қаншалықты тиімді шешілетіні көп жағдайда олардың кәсібилігі мен белсенділігіне байланысты.

Азаматтардың билік институттарына деген сенімі дәл осындай сындарлы өзара іс-қимыл, қабылданатын шешімдердің ашықтығы және олардың орындалуына жүйелі бақылау арқылы қалыптасады.

– Мемлекет басшысы мемлекеттік басқару жүйесінің барлық саласына озық технологиялар мен жасанды интеллектіні енгізуді стратегиялық маңызды міндет ретінде белгіледі. Бұл ел үшін қандай мүмкіндіктер ашады? Сонымен қатар, бүгінгі таңда депутаттардың кәсіби деңгейі мен цифрлық құзыреттерін қалай бағалайсыз?

– Жасанды интеллектіні мемлекеттік басқару жүйесіне енгізу — бұл жай ғана заман ағымына ілесу емес, мемлекет пен азамат арасындағы өзара іс-қимыл сапасын түбегейлі өзгертуге бағытталған маңызды қадам. Мемлекет басшысы 2026 жылды цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп белгілеп, бұл реформаның елдің болашақ бәсекеге қабілеттілігі үшін айрықша маңызға ие екенін атап өтті.

Жасанды интеллектіні енгізу Қазақстан үшін бірнеше стратегиялық артықшылық ашады.

Біріншіден, бұл проактивті мемлекеттік қызметтерге көшуді қамтамасыз етеді. Мысалы, 2025 жылдан бастап енгізіліп жатқан eGov AI жүйесі арқылы мемлекет азаматтың өтінішін күтпей-ақ, қажетті сәтте тиісті көмекті өзі ұсына алады.

Екіншіден, жасанды интеллект күнделікті қайталанатын процестерді автоматтандыруға және шешім қабылдау үдерісін ашық етуге мүмкіндік береді. Цифрлық жүйелер тәулік бойы деректермен жұмыс істеп, адами фактордан туындайтын тәуекелдерді азайтады.

Үшіншіден, ресурстарды smart-басқару мүмкіндігі артады. Ауыл шаруашылығы, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық және логистика салаларында Big Data негізіндегі басқару моделіне көшу су тапшылығын, құрғақшылықты немесе инфрақұрылымның тозуын дәлірек болжауға көмектеседі.

Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің, сондай-ақ Ұлттық жасанды интеллект орталығының құрылуы IT-секторды экономиканың негізгі қозғаушы күшіне айналдыруға және IT-қызметтер экспортының жаңа деңгейге көтерілуіне бағытталған.

Мәслихат депутаттарының цифрландыру саласындағы кәсіби деңгейіне келсек, оны белсенді түрде жаңарып, дамып келе жатқан деңгейде деп бағалауға болады.

Президент депутаттық корпустың цифрлық сауаттылығын арттырудың маңызын орынды атап өтеді, өйткені жасанды интеллектке негізделген шешімдерді қоса алғанда, заманауи технологияларды түсіну өңірлік деңгейде қабылданатын шешімдердің сапасына тікелей әсер етеді. Мәслихаттар үшін тек қаржыландыру мәселелерін қарастыру ғана емес, цифрлық құралдардың өңірлерді дамытудағы практикалық маңызын түсіну де аса маңызды.

Осы бағытта біліктілікті арттыру бойынша жүйелі жұмыс жүргізілуде: шамамен 1200 депутат Мемлекеттік басқару академиясында арнайы курстардан өтті, сондай-ақ AI Governance 500 бағдарламасы іске қосылып, оның аясында облыстық мәслихат аппараттарының басшылары мен мемлекеттік қызметшілер оқытылуда.

Сонымен қатар ірі қалалар мен өңірлер арасындағы цифрлық алшақтықты азайту маңызды міндет болып қала береді. Менің ойымша, цифрлық құзыреттерді жүйелі түрде дамыту мәслихаттардың мемлекеттік басқару жүйесін жаңғыртуға және халықтың өмір сүру сапасын арттыруға неғұрлым тиімді қатысуына мүмкіндік береді.

– Президент мемлекеттік қауіпсіздікті қорғау үшін саяси-дипломатиялық құралдар барынша пайдаланылатынын мәлімдеді. Мемлекет басшысының бұл ұстанымын қалай түсінесіз?

– Мемлекет басшысының ұстанымы ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі прагматикалық әрі салмақты көзқарасты көрсетеді, оның негізінде саяси-дипломатиялық құралдар мен халықаралық ынтымақтастыққа басымдық беру қағидаты жатыр.

Бұл, ең алдымен, Қазақстанның өз қауіпсіздігін диалог, серіктестік және халықаралық үдерістерге белсенді қатысу арқылы нығайтуға ұмтылысын білдіреді. Жаһандық трансформация мен жаңа сын-қатерлердің артуы жағдайында дипломатия тәуекелдердің алдын алу мен шиеленісті төмендетудің маңызды құралына айналып отыр.

Әсіресе әріптестікке негізделген көпвекторлы сыртқы саясаттың маңызы зор. Ол әртүрлі халықаралық серіктестермен теңгерімді әрі өзара тиімді қатынастар орнатуға, сондай-ақ сыртқы экономикалық ынтымақтастықты елдің орнықтылығын күшейтуге пайдалануға мүмкіндік береді.

Маңызды бағыттардың бірі - халықаралық құқыққа сүйену. Ол мемлекеттің егемендігін, аумақтық тұтастығын және тәуелсіздігін қорғаудың сенімді құқықтық негізі болып табылады.

Жалпы алғанда, бұл тәсілді дәйекті әрі ұзақ мерзімді тұрақтылыққа бағытталған ұстаным ретінде сипаттауға болады. Мұнда қауіпсіздік тек күштік құралдар тұрғысынан ғана емес, сонымен қатар орнықты халықаралық байланыстар мен өзара сенімді дамыту арқылы қарастырылады.

– Тоқаевтың пікірінше, Қазақстанның табысты дамуының басты факторлары - бірлік пен тұрақтылық. Осы факторлардың маңызын қаншалықты жоғары бағалайсыз?

– Бұл факторлардың маңызын өте жоғары бағалаймын. Қазақстан үшін бірлік пен тұрақтылық шын мәнінде орнықты дамудың және алға қарай ілгерілеудің негізгі тірегі болып табылады.

Халқы көпэтносты және геостратегиялық тұрғыдан маңызды орналасқан мемлекет үшін қоғам ішіндегі келісімнің маңызы ерекше. Дәл осы бірлік экономикалық, әлеуметтік және саяси реформаларды іске асыруға берік негіз қалыптастырады, қоғамдық сенімді нығайтады және этносаралық әрі азаматтық келісімді сақтауға ықпал етеді.

Тұрақтылықтың да маңызы кем емес, өйткені ол экономиканы дамытуға, инвестициялар тартуға, инфрақұрылымды жаңғыртуға және заманауи технологияларды енгізуге қолайлы әрі болжамды орта қалыптастырады. Ел ішінде де, халықаралық аренада да тұрақты Қазақстан сенімді әрі жауапты серіктес ретінде қабылданады.

Сонымен қатар тұрақтылық мемлекеттік институттарды жүйелі жаңғыртумен және даму үдерісімен ұштасуы маңызды. Тек осындай орнықты әрі тыныш ортада цифрландыру, өңірлік даму және халықтың өмір сүру сапасын арттыру бағытындағы бастамаларды тиімді іске асыруға болады.

Осылайша, бірлік пен тұрақтылық - бұл жай ғана маңызды құндылықтар емес, елдің одан әрі орнықты дамуының берік іргетасы.

Abai.kz