Қазақтың тарихшы ғалымдары арасындағы рушылдық, жершілдік мойындатпайтын бір ақиқат бар...

Ол Ежелгі Үйсін мемлекеті, Шыңғыс хан дәуіріне дейінгі дулат тайпасы, Шағатай ұлысы мен Моғолстан, Ұлы Моғолдар империясында "сұр кардинал" рөлін атқарған дулат әмірлері және Әбілқайырмен кетіскен Керей мен Жәнібекке өздерінің атақонысы Шу бойындағы Қозыбасыны берген дулаттар арасындағы байланыс.

Бұл байланыс — Жетісу өңіріндегі мемлекеттік дәстүрдің үзілмеген алтын арқауы.

Бұл тарихи тізбектің негізгі буындарын былайша байланыстыруға болады:

Ежелгі Үйсін мемлекеті және Дулаттар (Генезис)

Тарихи деректер мен шежірелерде үйсіндер мен дулаттардың байланысы өте терең.

Генетикалық сабақтастық:

Қазақ шежіресі бойынша, Ұлы жүздің негізін құрайтын дулаттар — ежелгі үйсіндердің тікелей ұрпағы немесе сол үлкен конфедерацияның басты тармағы.

Географиялық тұрақтылық:

Ежелгі Үйсін мемлекетінің (б.з.б. II ғ. – б.з. V ғ.) орталығы болған Іле, Шу, Талас алқаптары кейінгі дулат тайпасының да атақонысына айналды. Яғни, мемлекет аты өзгергенімен, жер иесі мен халық құрамы сақталып қалды.

Шыңғыс ханға дейінгі Дулаттар (Дулу одағы)

Түркі қағанаттары дәуірінде (VI-VIII ғғ.) дулаттар «Дулу» деген атпен Батыс Түркі қағанатының саяси билігін ұстап тұрған ең қуатты күш болды.

«Он оқ» жүйесі:

Қағанаттың сол қанатын құраған бес дулу тайпасы Шу бойынан Шығыс Түркістанға дейінгі аумақты биледі. Бұл — дулаттардың Шыңғыс ханға дейін-ақ осы аймақта мемлекет құрушы, билік тағайындаушы («сұр кардинал» рөлінің бастауы) дәрежесінде болғанын көрсетеді.

Шағатай ұлысы мен Моғолстандағы «Сұр кардиналдар»

Шыңғыс ханның жаулап алуынан кейін дулаттар (доғлаттар) саяси сахнадан кеткен жоқ, керісінше, жаңа империяның басқару жүйесіне бейімделді.

Дулат әмірлері:

Шағатай ұлысы ыдырағанда, Моғолстан мемлекетінің (1347 ж.) іргетасын қалаған — дулат әмірі Полатшы. Ол Шыңғыс ұрпағы Тоғылық Темірді хан сайлап, өзі «ұлысбегі» лауазымын алды.

Билік тетігі:

Моғолстан тарихында дулат әмірлері (Полатшы, Құдайдат, Мир Саид Әли) хандарды таққа отырғызу немесе түсіру құқығына ие болды. Олар — мемлекеттің нақты иелері, ал хандар — заңдылықты сақтау үшін ғана шақырылған «символдар» болды (Конституциялық монархия)

Керей мен Жәнібекке жер берілуі (Қазақ хандығының бастауы)

1450-жылдардың соңында Керей мен Жәнібектің Моғолстанға келуі — дулаттардың ұзақ мерзімді саяси стратегиясының бір бөлігі.

Қозыбасы мен Шу бойы:

Бұл жерлер — дулат әмірлерінің ежелгі «маңлай» (мұрагерлік иелігі) жерлері болатын. Моғолстан ханы Есенбұға Керей мен Жәнібекті өз бетімен қабылдаған жоқ. Бұл шешімнің артында сол кездегі Моғолстанның нақты билеушілері — дулат әмірлері тұрды.

Саяси есеп:

Дулат әмірлері Әбілқайыр ханның (Көшпелі өзбек мемлекеті) күшеюінен сескеніп, оған қарсы Керей мен Жәнібектің «қалқан» болғанын қалады. Олар өздерінің атақонысы Шу мен Қозыбасыны беру арқылы жаңа қазақ мемлекетінің құрылуына жағдай жасады.

Ұлы Моғолдар империясы (Үндістанға дейінгі жол)

Моғолстанның ыдырауы кезінде дулаттардың бір бөлігі Бабырмен бірге Үндістанға кетті.

Мырза Хайдар Дулат

Ол Бабырдың ең жақын туысы (туған бөлесі) әрі қолбасшысы болды.

(Моғолстан билеушісі Жүніс ханның Құтлық Нигар деген қызынан Бабыр, Құб-Нигар деген қызынан Мұхаммед Хайдар туған. Бала күнінде Бабыр Жүніс ханның тәрбиесінде болды).

Оның «Тарих-и Рашиди» атты еңбегінде Керей мен Жәнібектің Шу бойына келуі, қазақ хандығының құрылуы егжей-тегжейлі жазылған. Бұл — дулаттардың қазақ тарихының тек қатысушысы ғана емес, оны хатқа түсірген шежірешісі де болғанының дәлелі.

Бұл байланыстар тізбегі

Дулаттар — Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан аймағындағы мемлекеттілік дәстүрдің «алтын қазығы» екендігін көрсететін тарихи шындық..

Олар:

1. Үйсін дәуірінен бері жердің географиялық иесі;
2. Түркі және Моңғол дәуірлерінде биліктің саяси архитекторы («сұр кардиналы»);
3. Қазақ хандығы құрылғанда — оның жергілікті тірегі мен демеушісі болды.

Өздерінің атақонысы Қозыбасыны Әбілқайырмен кетіскен Керей мен Жәнібекке беруі — жай ғана қонақжайлылық емес, бұл мыңжылдық тарихы бар тайпаның жаңа түркілік мемлекеттілікке (Қазақ хандығына) берген батасы мен саяси инвестициясы еді.

Өмір Шыныбекұлы

Abai.kz