ХХІ ғасыр адамзат тарихындағы ең қарқынды өзгерістер кезеңдерінің біріне айналды. Ғылым мен технология бұрын-соңды болмаған қарқынмен дамып, мемлекеттер арасындағы экономикалық байланыстар тереңдеп, ақпарат алмасу шекара атаулыны шартты ұғымға айналдырды. Алайда жаһандану үдерісі күшейген сайын халықтардың ұлттық болмысы, рухани құндылықтары мен мәдени ерекшеліктері бұрынғыдан да маңызды проблемаға айналып отыр. Бүгінде мемлекеттер арасындағы бәсекелестік тек әскери немесе экономикалық салада ғана демейік, өркениеттік құндылықтар кеңістігінде де жүріп жатыр. Сондықтан ХХІ ғасырды құндылықтар үшін күрес дәуірі деп атауға толық негіз бар.

Өркениет – белгілі халықтың немесе халықтар тобының ғасырлар бойы қалыптасқан дүниетанымы, мәдениеті, тілі, діні, құқықтық жүйесі, салт-дәстүрі мен өмір сүру салтының жиынтығы. Әрбір өркениет өзіндік тарихи тәжірибесі арқылы ерекшеленеді. Сол себепті әлемдегі сан алуан өркениеттердің өзара ықпалдастығы адамзат дамуының маңызды қозғаушы күшіне айналғанымен, олардың арасындағы құндылықтық айырмашылықтар кейде пікір қайшылықтарына да себеп болады.

Бұрын мемлекеттердің халықаралық беделі негізінен әскери қуаты немесе экономикалық әлеуетімен өлшенетін болса, қазіргі таңда қоғамның мәдени деңгейі, білім сапасы, ғылымының дамуы, заң үстемдігі және адам капиталының әлеуеті де маңызды көрсеткіштердің біріне айналды. Осы себепті көптеген елдер өздерінің ұлттық құндылықтарын халықаралық деңгейде танытып, оларды тартымды үлгі ретінде көрсетуге ұмтылуда. Бұл – қазіргі өркениеттік бәсекенің нақты ерекшелігі.

Жаһандану әлем халықтарын бұрынғыдан да жақындатты. Интернет пен цифрлық технологиялар арқылы әртүрлі мемлекеттердің мәдениеті мен өмір салты күн сайын миллиондаған адамның назарына ұсынылады. Бір жағынан, бұл халықтардың өзара тереңірек тануына мүмкіндік береді. Екінші жағынан, ұлттық мәдениеттердің әлсіреу қаупін де арттырады. Егер қоғам өзінің тарихи тамырына, тіліне және дәстүріне жеткілікті көңіл бөлмесе, сырттан келген мәдени ықпалдың әсеріне оңай ұшырауы мүмкін.

Жаһандану дәуірінде ұлттық құндылықтарын әлсіретіп алған мемлекеттердің тәжірибесі де кем емес. Мысалы, Ирландия ұзақ уақыт бойы ағылшын тілінің ықпалына түсуінің салдарынан өзінің төл кельт тілі – ирланд тілін күнделікті өмірден біртіндеп ығыстырып алды. Бүгінде осы тіл мемлекеттік мәртебеге ие болғанымен, халықтың көпшілігі тұрмыста ағылшын тілін қолданады. Соның нәтижесінде мемлекет ұлттық тілін қайта жаңғырту үшін қомақты қаржы бөліп, арнайы бағдарламалар қабылдауға мәжбүр болды. Тура біздің елдегідей.

Осындай жағдай Уэльсте де байқалды. Уэльс тілі бірнеше онжылдық бойы қолданыс аясын жоғалтып, ағылшын тілі қоғамдық өмірдің негізгі тіліне айналды. Кейін ұлттық бірегейлікті сақтау мақсатында мектептерде уэльс тілін оқыту кеңейтіліп, бұқаралық ақпарат құралдары мен мәдени жобалар арқылы оны қайта жандандыруға күш салынды. Бұл мысалдар ұлттық құндылықтарды жоғалту оңай болғанымен, оларды қайта қалпына келтіру ондаған жылдарға созылатын күрделі үдеріс екенін көрсетеді.

Кейбір мемлекеттерде жаһандану дәстүрлі мәдениетке де елеулі ықпал етті. Тынық мұхитындағы бірқатар шағын арал мемлекеттерінде жастардың батыстық өмір салтына жаппай еліктеуі салдарынан ұлттық билер, қолөнер, дәстүрлі кәсіптер мен ана тілін меңгеру деңгейі төмендей бастады. Соңғы жылдары бұл елдер мектеп бағдарламаларына ұлттық мәдениетті қайта енгізіп, дәстүрлі мерекелерді жаңғырту арқылы тарихи мұрасын сақтап қалуға күш жұмсауда.

Бұл мысалдардың барлығы Қазақстан үшін маңызды сабақ болуы тиіс. Жаһандану ұлттық мәдениеттің әлсіреуіне себеп болатын құбылыс емес, оны тиімді пайдалана алмаған жағдайда ғана қауіпке айналады. Сондықтан мемлекеттік тілді дамыту, ұлттық тарихты терең оқыту, дәстүрлі мәдениетті қолдау және заманауи цифрлық кеңістікте қазақ тіліндегі сапалы контенттің үлесін арттыру – еліміздің өркениеттік бәсекедегі артықшылықтарының негізі болуы тиіс.

Қазіргі әлемдегі өркениеттік бәсеке қарумен емес, идеямен, біліммен және мәдениетпен жүргізілуде. Кино, музыка, әдебиет, цифрлық платформалар, әлеуметтік желілер, білім жүйесі және бұқаралық ақпарат құралдары адамдардың дүниетанымын қалыптастыратын маңызды құралдарға айналды. Миллиондаған адам күн сайын шетелдік фильмдер көреді, әлемнің әртүрлі елдерінде жасалған ақпараттық өнімдерді пайдаланады және түрлі мәдениеттердің ықпалында болады. Осы құбылыс мәдени алмасуды дамытқанымен, ұлттық ерекшелікті сақтау үлкен проблемаға айналды.

Құндылықтар үшін күрес ең алдымен адамның санасында жүреді. Әрбір мемлекет өз азаматтарының бойында патриотизмді, тарихи жадыны, ұлттық жауапкершілікті және заңға құрметті қалыптастыруға ұмтылады. Өйткені рухани тұрғыдан берік қоғам ғана сыртқы ықпалдарға төтеп бере алады. Егер халықтың тарихи санасы әлсіресе, ұлттық бірлігіне де қауіп төнуі мүмкін.

Бүгінде әлемде демократия, адам құқықтары, ұлттық егемендік, дәстүрлі отбасы, діни сенім бостандығы, экологиялық жауапкершілік, әлеуметтік әділеттілік сияқты құндылықтар төңірегінде қызу пікірталастар жүріп жатыр. Әртүрлі мемлекеттер бұл жағдайларға әрқалай қарайды. Әрбір қоғам өз тарихына, мәдениетіне және қоғамдық дамуына сәйкес құндылықтар жүйесін қалыптастырады. Сондықтан өркениеттер арасындағы айырмашылықтарды құрметтеу халықаралық тұрақтылықтың маңызды шарты болып қала береді.

Қазақстан үшін бұл жағдайдың маңызы ерекше. Еліміз жағрапиялық тұрғыдан Еуропа мен Азияның түйіскен жерінде орналасқан. Қазақ даласы ғасырлар бойы түрлі өркениеттердің тоғысқан кеңістігі болды. Осы тарихи тәжірибе халқымыздың төзімділік, өзара сыйластық және келісім мәдениетін қалыптастыруына ықпал етті. Сондықтан, Қазақстанның өркениеттік таңдауы – бір мәдениетті екіншісінен жоғары қою емес, түрлі өркениеттер арасындағы өзара түсіністік пен ынтымақтастықты дамыту.

Сонымен бірге, Қазақстан өзінің ұлттық болмысын сақтауға ерекше көңіл бөлуі тиіс. Мемлекеттік тілдің дамуы, ұлттық тарихты терең зерттеу, дәстүрлі мәдениетті жаңғырту, отандық ғылым мен білімнің қабілеттілігін арттыру – елдің рухани қауіпсіздігінің негізгі бағыттары. Ұлттық мәдениеті қуатты мемлекет қана жаһандану жағдайында өзінің ерекшелігін жоғалтпай, халықаралық қоғамдастықтың толыққанды мүшесі бола алады.

Білім жүйесі өркениеттік бәсекеде шешуші рөл атқарады. Қазіргі заманғы мектеп пен жоғары оқу орны тек маман даярлайтын мекеме демей, азаматтық жауапкершілігі жоғары, ұлттық құндылықтарды құрметтейтін әрі әлемдік деңгейде ойлай алатын тұлғаны қалыптастыратын орта болуы тиіс. Білім мен ғылымға инвестиция салған мемлекеттер халықаралық аренада әрқашан бәсекеге қабілетті келеді.

Экономикалық даму мен рухани даму өзара ажырамайды. Экономикасы мықты болғанымен, мәдениеті мен ұлттық бірлігі әлсіреген қоғам ұзақ мерзімді тұрақтылыққа қол жеткізе алмайды. Сол сияқты ұлттық рухы күшті, бірақ ғылым мен технологияда кенже қалған мемлекет те жаһандық бәсекеде өз мүмкіндігін толық пайдалана алмайды. Сондықтан өркениеттік дамудың негізі – материалдық және рухани құндылықтардың үйлесімді дамуы.

Қазақстанның халықаралық беделі де оның ұлттық құндылықтарын қаншалықты тиімді таныта алатынына байланысты. Қазақ халқының бай мәдени мұрасы, көшпелі өркениеттің озық дәстүрлері, домбыра мен күй өнері, айтыс, қонақжайлық мәдениеті, Ұлы Жібек жолының тарихи мұрасы – осылардың барлығы еліміздің әлем алдындағы ерекше келбетін қалыптастыратын маңызды факторлар. Осы құндылықтарды заман талабына сай дамытып, халықаралық деңгейде кеңінен насихаттау Қазақстанның «жұмсақ күшін» нығайта түседі.

ХХІ ғасырдағы өркениеттер бәсекесі – қарудың, күштің, білімнің; үстемдіктің емес, мәдениеттің жарысы. Осы күресте жеңіске жететін халық – өзінің тарихи тамырын ұмытпай, ұлттық құндылықтарын сақтай отырып, заман талабына бейімделе алған халық. Қазақстан үшін де ең дұрыс жол – ұлттық бірегейлікті нығайтып, әлемдік өркениетпен тең дәрежеде ықпалдаса отырып, тәуелсіз дамудың нақты бағытын жалғастыру. Сонда ғана еліміз жаһандық өзгерістер дәуірінде өзінің ұлттық мүддесін қорғап, халықаралық қоғамдастықтағы беделін одан әрі нығайта алады.

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz