ءححى عاسىر ادامزات تاريحىنداعى ەڭ قارقىندى وزگەرىستەر كەزەڭدەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. عىلىم مەن تەحنولوگيا بۇرىن-سوڭدى بولماعان قارقىنمەن دامىپ، مەملەكەتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق بايلانىستار تەرەڭدەپ، اقپارات الماسۋ شەكارا اتاۋلىنى شارتتى ۇعىمعا اينالدىردى. الايدا جاھاندانۋ ۇدەرىسى كۇشەيگەن سايىن حالىقتاردىڭ ۇلتتىق بولمىسى، رۋحاني قۇندىلىقتارى مەن مادەني ەرەكشەلىكتەرى بۇرىنعىدان دا ماڭىزدى پروبلەماعا اينالىپ وتىر. بۇگىندە مەملەكەتتەر اراسىنداعى باسەكەلەستىك تەك اسكەري نەمەسە ەكونوميكالىق سالادا عانا دەمەيىك، وركەنيەتتىك قۇندىلىقتار كەڭىستىگىندە دە ءجۇرىپ جاتىر. سوندىقتان ءححى عاسىردى قۇندىلىقتار ءۇشىن كۇرەس ءداۋىرى دەپ اتاۋعا تولىق نەگىز بار.

وركەنيەت – بەلگىلى حالىقتىڭ نەمەسە حالىقتار توبىنىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان دۇنيەتانىمى، مادەنيەتى، ءتىلى، ءدىنى، قۇقىقتىق جۇيەسى، سالت-ءداستۇرى مەن ءومىر ءسۇرۋ سالتىنىڭ جيىنتىعى. ءاربىر وركەنيەت وزىندىك تاريحي تاجىريبەسى ارقىلى ەرەكشەلەنەدى. سول سەبەپتى الەمدەگى سان الۋان وركەنيەتتەردىڭ ءوزارا ىقپالداستىعى ادامزات دامۋىنىڭ ماڭىزدى قوزعاۋشى كۇشىنە اينالعانىمەن، ولاردىڭ اراسىنداعى قۇندىلىقتىق ايىرماشىلىقتار كەيدە پىكىر قايشىلىقتارىنا دا سەبەپ بولادى.

بۇرىن مەملەكەتتەردىڭ حالىقارالىق بەدەلى نەگىزىنەن اسكەري قۋاتى نەمەسە ەكونوميكالىق الەۋەتىمەن ولشەنەتىن بولسا، قازىرگى تاڭدا قوعامنىڭ مادەني دەڭگەيى، ءبىلىم ساپاسى، عىلىمىنىڭ دامۋى، زاڭ ۇستەمدىگى جانە ادام كاپيتالىنىڭ الەۋەتى دە ماڭىزدى كورسەتكىشتەردىڭ بىرىنە اينالدى. وسى سەبەپتى كوپتەگەن ەلدەر وزدەرىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىتىپ، ولاردى تارتىمدى ۇلگى رەتىندە كورسەتۋگە ۇمتىلۋدا. بۇل – قازىرگى وركەنيەتتىك باسەكەنىڭ ناقتى ەرەكشەلىگى.

جاھاندانۋ الەم حالىقتارىن بۇرىنعىدان دا جاقىنداتتى. ينتەرنەت پەن تسيفرلىق تەحنولوگيالار ارقىلى ءارتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ مادەنيەتى مەن ءومىر سالتى كۇن سايىن ميلليونداعان ادامنىڭ نازارىنا ۇسىنىلادى. ءبىر جاعىنان، بۇل حالىقتاردىڭ ءوزارا تەرەڭىرەك تانۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشى جاعىنان، ۇلتتىق مادەنيەتتەردىڭ السىرەۋ قاۋپىن دە ارتتىرادى. ەگەر قوعام ءوزىنىڭ تاريحي تامىرىنا، تىلىنە جانە داستۇرىنە جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەسە، سىرتتان كەلگەن مادەني ىقپالدىڭ اسەرىنە وڭاي ۇشىراۋى مۇمكىن.

جاھاندانۋ داۋىرىندە ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن السىرەتىپ العان مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسى دە كەم ەمەس. مىسالى, يرلانديا ۇزاق ۋاقىت بويى اعىلشىن ءتىلىنىڭ ىقپالىنا ءتۇسۋىنىڭ سالدارىنان ءوزىنىڭ ءتول كەلت ءتىلى – يرلاند ءتىلىن كۇندەلىكتى ومىردەن بىرتىندەپ ىعىستىرىپ الدى. بۇگىندە وسى ءتىل مەملەكەتتىك مارتەبەگە يە بولعانىمەن، حالىقتىڭ كوپشىلىگى تۇرمىستا اعىلشىن ءتىلىن قولدانادى. سونىڭ ناتيجەسىندە مەملەكەت ۇلتتىق ءتىلىن قايتا جاڭعىرتۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى ءبولىپ، ارنايى باعدارلامالار قابىلداۋعا ءماجبۇر بولدى. تۋرا ءبىزدىڭ ەلدەگىدەي.

وسىنداي جاعداي ۋەلستە دە بايقالدى. ۋەلس ءتىلى بىرنەشە ونجىلدىق بويى قولدانىس اياسىن جوعالتىپ، اعىلشىن ءتىلى قوعامدىق ءومىردىڭ نەگىزگى تىلىنە اينالدى. كەيىن ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ ماقساتىندا مەكتەپتەردە ۋەلس ءتىلىن وقىتۋ كەڭەيتىلىپ، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن مادەني جوبالار ارقىلى ونى قايتا جانداندىرۋعا كۇش سالىندى. بۇل مىسالدار ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى جوعالتۋ وڭاي بولعانىمەن، ولاردى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ونداعان جىلدارعا سوزىلاتىن كۇردەلى ۇدەرىس ەكەنىن كورسەتەدى.

كەيبىر مەملەكەتتەردە جاھاندانۋ ءداستۇرلى مادەنيەتكە دە ەلەۋلى ىقپال ەتتى. تىنىق مۇحيتىنداعى بىرقاتار شاعىن ارال مەملەكەتتەرىندە جاستاردىڭ باتىستىق ءومىر سالتىنا جاپپاي ەلىكتەۋى سالدارىنان ۇلتتىق بيلەر، قولونەر، ءداستۇرلى كاسىپتەر مەن انا ءتىلىن مەڭگەرۋ دەڭگەيى تومەندەي باستادى. سوڭعى جىلدارى بۇل ەلدەر مەكتەپ باعدارلامالارىنا ۇلتتىق مادەنيەتتى قايتا ەنگىزىپ، ءداستۇرلى مەرەكەلەردى جاڭعىرتۋ ارقىلى تاريحي مۇراسىن ساقتاپ قالۋعا كۇش جۇمساۋدا.

بۇل مىسالداردىڭ بارلىعى قازاقستان ءۇشىن ماڭىزدى ساباق بولۋى ءتيىس. جاھاندانۋ ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ السىرەۋىنە سەبەپ بولاتىن قۇبىلىس ەمەس، ونى ءتيىمدى پايدالانا الماعان جاعدايدا عانا قاۋىپكە اينالادى. سوندىقتان مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ، ۇلتتىق تاريحتى تەرەڭ وقىتۋ، ءداستۇرلى مادەنيەتتى قولداۋ جانە زاماناۋي تسيفرلىق كەڭىستىكتە قازاق تىلىندەگى ساپالى كونتەنتتىڭ ۇلەسىن ارتتىرۋ – ەلىمىزدىڭ وركەنيەتتىك باسەكەدەگى ارتىقشىلىقتارىنىڭ نەگىزى بولۋى ءتيىس.

قازىرگى الەمدەگى وركەنيەتتىك باسەكە قارۋمەن ەمەس، يدەيامەن، بىلىممەن جانە مادەنيەتپەن جۇرگىزىلۋدە. كينو، مۋزىكا، ادەبيەت، تسيفرلىق پلاتفورمالار، الەۋمەتتىك جەلىلەر، ءبىلىم جۇيەسى جانە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ادامداردىڭ دۇنيەتانىمىن قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى قۇرالدارعا اينالدى. ميلليونداعان ادام كۇن سايىن شەتەلدىك فيلمدەر كورەدى، الەمنىڭ ءارتۇرلى ەلدەرىندە جاسالعان اقپاراتتىق ونىمدەردى پايدالانادى جانە ءتۇرلى مادەنيەتتەردىڭ ىقپالىندا بولادى. وسى قۇبىلىس مادەني الماسۋدى دامىتقانىمەن، ۇلتتىق ەرەكشەلىكتى ساقتاۋ ۇلكەن پروبلەماعا اينالدى.

قۇندىلىقتار ءۇشىن كۇرەس ەڭ الدىمەن ادامنىڭ ساناسىندا جۇرەدى. ءاربىر مەملەكەت ءوز ازاماتتارىنىڭ بويىندا ءپاتريوتيزمدى، تاريحي جادىنى، ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىكتى جانە زاڭعا قۇرمەتتى قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلادى. ويتكەنى رۋحاني تۇرعىدان بەرىك قوعام عانا سىرتقى ىقپالدارعا توتەپ بەرە الادى. ەگەر حالىقتىڭ تاريحي ساناسى السىرەسە، ۇلتتىق بىرلىگىنە دە قاۋىپ ءتونۋى مۇمكىن.

بۇگىندە الەمدە دەموكراتيا، ادام قۇقىقتارى، ۇلتتىق ەگەمەندىك، ءداستۇرلى وتباسى، ءدىني سەنىم بوستاندىعى، ەكولوگيالىق جاۋاپكەرشىلىك، الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىك سياقتى قۇندىلىقتار توڭىرەگىندە قىزۋ پىكىرتالاستار ءجۇرىپ جاتىر. ءارتۇرلى مەملەكەتتەر بۇل جاعدايلارعا ارقالاي قارايدى. ءاربىر قوعام ءوز تاريحىنا، مادەنيەتىنە جانە قوعامدىق دامۋىنا سايكەس قۇندىلىقتار جۇيەسىن قالىپتاستىرادى. سوندىقتان وركەنيەتتەر اراسىنداعى ايىرماشىلىقتاردى قۇرمەتتەۋ حالىقارالىق تۇراقتىلىقتىڭ ماڭىزدى شارتى بولىپ قالا بەرەدى.

قازاقستان ءۇشىن بۇل جاعدايدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ەلىمىز جاعراپيالىق تۇرعىدان ەۋروپا مەن ازيانىڭ تۇيىسكەن جەرىندە ورنالاسقان. قازاق دالاسى عاسىرلار بويى ءتۇرلى وركەنيەتتەردىڭ توعىسقان كەڭىستىگى بولدى. وسى تاريحي تاجىريبە حالقىمىزدىڭ توزىمدىلىك، ءوزارا سىيلاستىق جانە كەلىسىم مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋىنا ىقپال ەتتى. سوندىقتان، قازاقستاننىڭ وركەنيەتتىك تاڭداۋى – ءبىر مادەنيەتتى ەكىنشىسىنەن جوعارى قويۋ ەمەس، ءتۇرلى وركەنيەتتەر اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ.

سونىمەن بىرگە, قازاقستان ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن ساقتاۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋى ءتيىس. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋى، ۇلتتىق تاريحتى تەرەڭ زەرتتەۋ، ءداستۇرلى مادەنيەتتى جاڭعىرتۋ، وتاندىق عىلىم مەن ءبىلىمنىڭ قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ – ەلدىڭ رۋحاني قاۋىپسىزدىگىنىڭ نەگىزگى باعىتتارى. ۇلتتىق مادەنيەتى قۋاتتى مەملەكەت قانا جاھاندانۋ جاعدايىندا ءوزىنىڭ ەرەكشەلىگىن جوعالتپاي، حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تولىققاندى مۇشەسى بولا الادى.

ءبىلىم جۇيەسى وركەنيەتتىك باسەكەدە شەشۋشى ءرول اتقارادى. قازىرگى زامانعى مەكتەپ پەن جوعارى وقۋ ورنى تەك مامان دايارلايتىن مەكەمە دەمەي، ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قۇرمەتتەيتىن ءارى الەمدىك دەڭگەيدە ويلاي الاتىن تۇلعانى قالىپتاستىراتىن ورتا بولۋى ءتيىس. ءبىلىم مەن عىلىمعا ينۆەستيتسيا سالعان مەملەكەتتەر حالىقارالىق ارەنادا ارقاشان باسەكەگە قابىلەتتى كەلەدى.

ەكونوميكالىق دامۋ مەن رۋحاني دامۋ ءوزارا اجىرامايدى. ەكونوميكاسى مىقتى بولعانىمەن، مادەنيەتى مەن ۇلتتىق بىرلىگى السىرەگەن قوعام ۇزاق مەرزىمدى تۇراقتىلىققا قول جەتكىزە المايدى. سول سياقتى ۇلتتىق رۋحى كۇشتى، بىراق عىلىم مەن تەحنولوگيادا كەنجە قالعان مەملەكەت تە جاھاندىق باسەكەدە ءوز مۇمكىندىگىن تولىق پايدالانا المايدى. سوندىقتان وركەنيەتتىك دامۋدىڭ نەگىزى – ماتەريالدىق جانە رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ ۇيلەسىمدى دامۋى.

قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلى دە ونىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن قانشالىقتى ءتيىمدى تانىتا الاتىنىنا بايلانىستى. قازاق حالقىنىڭ باي مادەني مۇراسى، كوشپەلى وركەنيەتتىڭ وزىق داستۇرلەرى، دومبىرا مەن كۇي ونەرى، ايتىس، قوناقجايلىق مادەنيەتى، ۇلى جىبەك جولىنىڭ تاريحي مۇراسى – وسىلاردىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ الەم الدىنداعى ەرەكشە كەلبەتىن قالىپتاستىراتىن ماڭىزدى فاكتورلار. وسى قۇندىلىقتاردى زامان تالابىنا ساي دامىتىپ، حالىقارالىق دەڭگەيدە كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ قازاقستاننىڭ «جۇمساق كۇشىن» نىعايتا تۇسەدى.

ءححى عاسىرداعى وركەنيەتتەر باسەكەسى – قارۋدىڭ، كۇشتىڭ، ءبىلىمنىڭ; ۇستەمدىكتىڭ ەمەس، مادەنيەتتىڭ جارىسى. وسى كۇرەستە جەڭىسكە جەتەتىن حالىق – ءوزىنىڭ تاريحي تامىرىن ۇمىتپاي، ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ساقتاي وتىرىپ، زامان تالابىنا بەيىمدەلە العان حالىق. قازاقستان ءۇشىن دە ەڭ دۇرىس جول – ۇلتتىق بىرەگەيلىكتى نىعايتىپ، الەمدىك وركەنيەتپەن تەڭ دارەجەدە ىقپالداسا وتىرىپ، تاۋەلسىز دامۋدىڭ ناقتى باعىتىن جالعاستىرۋ. سوندا عانا ەلىمىز جاھاندىق وزگەرىستەر داۋىرىندە ءوزىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىن قورعاپ، حالىقارالىق قوعامداستىقتاعى بەدەلىن ودان ءارى نىعايتا الادى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz