Бүгінгі әлемде мемлекеттердің қуаты тек әскерінің саны немесе экономикасының көлемімен ғана өлшенбейді. Ақпаратқа ие болу, қоғамдық пікірді қалыптастыру және адамдардың санасына ықпал ету – қазіргі заманның ең маңызды стратегиялық артықшылықтарының біріне айналды. Егер өткен ғасырларда мемлекеттер жер үшін, табиғи байлық үшін немесе әскери үстемдік үшін күрессе, бүгінгі таңда күрестің басты алаңы – ақпарат кеңістігі. Сондықтан ХХІ ғасырды «ақпараттық соғыс дәуірі» деп атау бекер емес.

Ақпараттық соғыс – бұл қару қолданбай-ақ қарсыластың қоғамдық санасына, саяси шешімдеріне, мәдени құндылықтарына және ұлттық бірлігіне ықпал етуге бағытталған әрекеттердің жиынтығы. Оның мақсаты – адамдардың ойын өзгерту, қоғамда күмән мен сенімсіздік туғызу, мемлекеттердің ішкі тұрақтылығын әлсірету немесе нақты бір саяси мақсатқа қол жеткізу. Мұндай соғыста танк те, зымыран да міндетті деп айта алмаймыз. Бір ғана жалған ақпарат, қолдан жасалған бейнеролик немесе әлеуметтік желідегі ұйымдастырылған науқан миллиондаған адамның пікіріне әсер ете алады.

Ақпараттық ықпал ету тәсілдері адамзат тарихында көнеден болғанымен, цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы бұл үдерісті мүлде жаңа деңгейге көтерді. Интернеттің, әлеуметтік желілердің және мобильді құрылғылардың кең таралуы ақпараттың таралу жылдамдығын бірнеше есе арттырды. Кезінде бір жаңалықтың әлемге жетуі үшін бірнеше күн немесе апта қажет болса, бүгінде бірнеше секунд жеткілікті. Бұл мүмкіндік қоғам үшін де, мемлекеттер үшін де жаңа мүмкіндіктермен қатар жаңа қауіптерді де ала келді.

Қазіргі күндері әлемде күніне миллиардтаған ақпарат алмасады. Алайда сол ақпараттың бәрі бірдей шынайы емес. Жалған жаңалықтар, бұрмаланған деректер, манипуляциялық материалдар және арандатушылық контент ақпараттық кеңістіктің ажырамас бөлігіне айналды. Кейде өтірік ақпараттың таралу жылдамдығы шынайы ақпараттан әлдеқайда жоғары болады. Себебі адамдар эмоция тудыратын, сенсациялық немесе қорқыныш ұялататын ақпаратқа көбірек назар аударады.

Ақпараттық соғыстың басты ерекшелігі – оның көзге көрінбейтіндігінде. Мемлекетке шабуыл жасалып жатқанын қоғам бірден аңғармауы мүмкін. Бірақ ұзақ уақыт бойы жүргізілген ақпараттық ықпал адамдардың құндылықтарына, тарихи жадына, саяси ұстанымына және ұлттық бірлігіне әсер етеді. Сондықтан қазіргі заманның қауіпсіздігі тек әскери қорғаныспен ғана демейік, ақпараттық қауіпсіздікпен де тығыз байланысты.

Соңғы жылдары жасанды интеллектінің дамуы ақпараттық соғыстың мүмкіндіктерін одан әрі кеңейтті. Бүгінде адамның дауысын айнытпай көшіретін, оның бейнесін шынайы етіп жасайтын технологиялар кеңінен қолданыла бастады. Мұндай құралдар арқылы жалған сұхбаттар, қолдан жасалған бейнематериалдар немесе ешқашан айтылмаған мәлімдемелерді шынайы етіп көрсету мүмкіндігі артты. Егер қоғам мұндай ақпаратты сын тұрғысынан қабылдамаса, оның салдары өте ауыр болуы ықтимал.

Әлеуметтік желілер де қазіргі ақпараттық соғыстың негізгі құралдарының біріне айналды. Бұрын қоғамдық пікірді қалыптастыруда теледидар мен газет жетекші рөл атқарса, бүгінде миллиондаған адам ақпаратты TikTok, Instagram, Facebook, X немесе Telegram сияқты платформалардан алады. Бұл платформалардың алгоритмдері қолданушының қызығушылығына қарай ақпарат ұсынып, оның көзқарасын күшейтуі мүмкін. Соның салдарынан адамдар әртүрлі пікірлермен танысудың орнына өзіне ұқсас ақпараттық ортада қалып қояды. Мұндай құбылыс қоғамдағы поляризацияны күшейтіп, өзара түсіністікті әлсіретеді.

Ақпараттық соғыс тек мемлекеттер арасында ғана емес, экономика саласында да жүргізіледі. Компаниялар өз беделін қорғау үшін ақпараттық стратегияларды қолданады. Қаржы нарықтарында жалған ақпараттың таралуы акциялардың құнына әсер етуі мүмкін. Кейде әлеуметтік желілердегі бірнеше жазбаның өзі миллиардтаған долларлық шығынға алып келетіні белгілі. Демек, ақпарат қазіргі күндері экономикалық құралға да айналды.

Қазақстан үшін де ақпараттық қауіпсіздік жағдайы ерекше маңызға ие. Жағрапиялық орналасуы, ашық ақпараттық кеңістігі және цифрлық технологиялардың қарқынды дамуы еліміздің ақпараттық тәуелсіздігін нығайтуды талап етеді. Қазақстан азаматтары әлемнің әртүрлі ақпарат жүйелерін пайдаланады. Бұл жағдай бір жағынан ақпарат алу мүмкіндігін кеңейтсе, екінші жағынан сыртқы ақпараттық ықпалдың күшеюіне де жағдай жасайды.

Сондықтан ұлттық ақпараттық кеңістікті дамыту – мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі. Сапалы журналистиканы қолдау, отандық бұқаралық ақпарат құралдарының бәсекеге айтарлықтай қабілеттілігін арттыру, мемлекеттік тілдегі сапалы контент көлемін көбейту – ақпараттық қауіпсіздіктің маңызды бағыттары. Егер қоғам өзіне қажетті сенімді ақпаратты ұлттық ақпарат құралдарынан алса, жалған мәліметтердің ықпалы да кеми түседі.

Ақпараттық қауіпсіздіктің тағы бір маңызды элементі – медиасауаттылық. Қазіргі заманда әрбір азамат ақпаратты қабылдаумен қатар оны талдай білуі қажет. Ақпараттың қайдан шыққанын, оның мақсаты қандай екенін, деректің сенімділігін бағалай алу – қазіргі адамның негізгі дағдыларының бірі. Мектептен бастап медиасауаттылық мәдениетін қалыптастыру – болашақ ұрпақты ақпараттық манипуляциялардан қорғаудың тиімді жолы.

Сонымен қатар, киберқауіпсіздік жағдайы да ақпараттық соғыстың ажырамас бөлігіне айналды. Мемлекеттік ақпараттық жүйелерді қорғау, жеке деректердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, цифрлық инфрақұрылымды нығайту – ұлттық қауіпсіздіктің жаңа талаптары. Қазіргі уақытта көптеген мемлекеттер арнайы киберқауіпсіздік орталықтарын құрып, цифрлық қорғаныс жүйелерін жетілдіруге миллиардтаған қаржы бөліп келеді.

Ақпараттық соғыста жеңіске жетудің ең тиімді жолы – қоғамның бірлігі мен сенімі. Егер азаматтар өз мемлекетіне, заңына және қоғамдық институттарына сенсе, сыртқы ақпараттық ықпалдың әсері әлдеқайда төмен болады. Керісінше, қоғамда сенімсіздік пен алауыздық күшейген жағдайда кез келген жалған ақпарат тез таралып, тұрақсыздыққа әкелуі мүмкін.

Бүгінде ақпарат – жай ғана хабар демейік, ұлттық қауіпсіздіктің маңызды құрамдас бөлігі. Сондықтан мемлекет те, қоғам да, әрбір азамат та ақпараттық мәдениетті қалыптастыруға жауапкершілікпен қарауы тиіс. Ақпараттық кеңістіктегі тәртіп пен жауапкершілік елдің тұрақтылығы мен дамуына тікелей ықпал етеді.

ХХІ ғасырдағы ең қуатты қару – оқ-дәріден гөрі, адамның санасына әсер ететін ақпарат. Ол шекарадан еш кедергісіз өтеді, миллиондаған адамға бір мезетте жетеді және қоғамдық пікірді қалыптастырады. Сондықтан бүгінгі заманның басты талабы – ақпаратты тұтынушы ғана емес, оны саралай алатын, шындық пен жалғанды ажырата білетін саналы қоғам қалыптастыру. Осындай қоғам ғана ақпараттық соғыстың кез келген түріне төтеп беріп, өзінің ұлттық мүддесін сенімді қорғай алады.

Бейсенғазы Ұлықбек,

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz