Ауғанстан Орталық Азия үшін көлік қауіпсіздігіне қатер төндіретін аумақтан Еуразияның жаңа транзиттік көпіріне айнала ала ма?

Кеше ғана Орталық Азия үшін көлік қатынасы тұрғысынан тәуекелі жоғары аймақ ретінде қарастырылған Ауғанстан біртіндеп Орталық Азия, Иран мен Түркияны байланыстыратын жаңа транзиттік буынға айналып келеді. Бұған бірнеше теміржол жобасы, Иран мен Ауғанстан арасындағы сауда айналымының өсуі және Өзбекстанның көлік инфрақұрылымына қызығушылығы түрткі болып отыр.

Иран Ауғанстан бағытын өзінің көлік дипломатиясының маңызды бөлігіне айналдырып, Орталық Азия мемлекеттерімен осы бағыттағы әріптестігін де күшейтіп келеді. Соңғы уақытта бұл бағытта бірнеше маңызды оқиға болды. Олардың жиынтығы Ауғанстанның Еуразиядағы құрлықтық көлік дәліздерін кеңейту үдерісіне барған сайын белсенді тартылып жатқанын көрсетеді.

«Герат – Мазари-Шариф»: $780 млн жобаның мәні неде?

2026 жылғы маусымда Ауғанстанның Теміржол министрінің орынбасары Мәулауи Мұхаммед Ысқақ Сахибзада бастаған делегация Иранға барып, көлік логистикасы саласындағы бірқатар инфрақұрылымдық жобаны, соның ішінде «Герат – Мазари-Шариф» теміржолын салу мәселесін талқылады.

Тараптар жобаның техникалық талаптарын, стандарттарын, қаржыландыру тетіктерін және іске асыру кезеңдерін қарастырды. Кездесу қарсаңында Теһрандағы ақпарат құралдары Ауғанстанның коммерциялық банктері Балх пен Герат провинцияларын байланыстыратын жаңа теміржол құрылысына инвестиция салуға дайын екенін хабарлаған. Жобаның алдын ала құны 780 млн доллар деп бағаланып отыр.

Кейін бұл инфрақұрылымдық жобаны іске асыруға ауған пайдалы қазбаларын игеруге қатысу шартымен ирандық компаниялар да тартылуы мүмкін екені белгілі болды. «Герат – Мазари-Шариф» теміржолы Иранның Хаф қаласынан басталатын трансшекаралық сауда бағытының жалғасы болмақ. Сонымен бірге ол жалпы ұзындығы шамамен 2100 шақырым болатын Бес ел теміржол дәлізінің негізгі құрамдас бөліктерінің біріне айналуы мүмкін.

Бұл бағыт Қытайдың Қашғар қаласына дейін тартылып, бүкіл жол бойында ені 1435 миллиметрлік бірыңғай теміржол табанын пайдалануды көздейді. Дәліз Тәжікстан мен Қырғызстан аумағы арқылы өтуі тиіс.

Кеңірек тұрғыдан алғанда, әңгіме Еуразияның шығысы мен батысын жалғайтын бәсекеге қабілетті құрлықтық дәліз қалыптастыру туралы болып отыр. Мұндай жағдайда Ауғанстан өзінің солтүстіктегі көршілерімен бірге жаңа көлік желісінің маңызды буынына айналуы ықтимал. «Герат – Мазари-Шариф» жобасының стратегиялық маңызы мұнымен шектелмейді. Ол Ауғанстан аумағы арқылы Иран мен Түркияны Орталық Азия және Қытаймен байланыстыруға мүмкіндік береді. Бұл үдеріске Анкара да қатысып отыр. Түркия 2025 жылғы қазанда Ыстамбұлда өткен Халықаралық теміржол одағының 36-өңірлік отырысы аясында Мазари-Шарифке дейін теміржол салу жөніндегі бірлескен келісімге үшінші тарап ретінде қосылған.

Теһранға бұл не үшін қажет?

Иран үшін Қытайға баратын қосымша көлік бағыттарын қалыптастырудың маңызы ерекше артып отыр. Өйткені Қытай — Иранның ең ірі сауда серіктестерінің бірі. Бұған қоса, Ормуз бұғазы төңірегіндегі тәуекелдер мен АҚШ-пен әскери текетірес жағдайында құрлықтық бағыттарды әртараптандыру Теһран үшін стратегиялық міндетке айналып отыр.

Қытайдың да өз мүддесі бар. Бейжің Иран нарығына ғана емес, Ислам Республикасының транзиттік мүмкіндіктеріне де қызығушылық танытады.

2025 жылғы 25 мамырда Қытайдың Сиань қаласынан Ирандағы құрғақ порт — Апринге алғашқы жүк пойызы жолға шықты. Бұл екі ел арасындағы тікелей құрлықтық қатынастың ресми басталғанын білдірді.

Сиань – Априн бағыты Қазақстан мен Түрікменстан арқылы өтеді. Мұнда 2014 жылы іске қосылған Өзен – Берекет – Горган теміржол желісі пайдаланылып отыр. Бұл желі халықаралық Солтүстік – Оңтүстік көлік дәлізінің шығыс бағытының бір бөлігі болып саналады.

Сонымен қатар теміржол әкімшіліктерінің алтыжақты кездесулері аясында Қытай – Қазақстан – Өзбекстан – Түрікменстан – Иран – Түркия/ЕО бағыты бойынша жаңа дәліз әзірленіп жатыр.

Бұл жоба Өзбекстанды Шығыс – Батыс дәлізінің оңтүстік тармағы арқылы контейнерлік тасымалдарға белсендірек тартуды көздейді. Сонымен бірге ол «Бір белдеу – бір жол» бастамасы аясында Қытай мен Еуропа арасындағы теміржол тасымалдарын кеңейту үдерісіне сәйкес келеді.

2026 жылдың басынан бері Қытайдың Чунцин, Сычуань, Цзянсу, Хубэй және Синин өңірлерінен Орталық Азия мемлекеттеріне бірнеше тұрақты және сынақтық блок-пойыздар іске қосылды. Олардың бір бөлігі болашақта Иранға дейін жетуі мүмкін.

Ауғанстан үшін Пәкістанға балама жол ашыла ма?

«Герат – Мазари-Шариф» жобасының алға жылжуы және қазірдің өзінде жұмыс істеп тұрған Хаф – Герат теміржолы Иранның көлік дәліздерін әртараптандыруға ұмтылысын көрсетеді.Бұл әсіресе теңіз тасымалына қатысты тәуекелдер сақталып отырған жағдайда маңызды. Сондықтан Теһран Ауғанстанмен ғана емес, Орталық Азия мемлекеттерімен де теміржол байланысын кеңейтуге басымдық беріп отыр.

2026 жылғы тамызда Иран үкіметі «Герат – Мазари-Шариф» жобасын осы саясаттың басым бағыттарының бірі ретінде атады. Теміржол байланысының дамуы Ауғанстанның өзі үшін де барған сайын маңызды бола түсуде.

Ауғанстан мен Пәкістан арасындағы қатынастың шиеленісуі жағдайында Иранмен теміржол қатынасы Кабулға Парсы шығанағы елдері, Түркия және Еуропалық одақ нарықтарына қосымша шығу мүмкіндігін береді. Бұл Пәкістанның теңіз порттарына тәуелділіктен туындайтын шектеулерді ішінара азайтуға жол ашады.Оның алғашқы нәтижелері сауда көрсеткіштерінен байқалып отыр.

Иран мен Ауғанстан арасындағы жылдық тауар айналымы 3,6 млрд долларға жетті. Ал теміржол арқылы жүк тасымалы бұдан да қарқынды өскен.

2025–2026 қаржы жылында Хаф – Герат желісі арқылы 640 мың тоннадан астам жүк тасымалданған. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 15 мың тоннаға да жетпеген еді. Ай сайынғы тасымал көлемі шамамен 130 мың тоннаға жетті. Болжам бойынша, бұл көрсеткіш айына 160 мың тоннаға дейін, яғни жылына шамамен 1,5 млн тоннаға дейін өсуі мүмкін. Хаф – Герат желісі толық пайдалануға берілгеннен кейін мемлекетаралық тасымал көлемі жылына 3 млн тоннаға, ал транзиттік жүк көлемі 1,7 млн тоннаға дейін жетуі ықтимал.

Бұл жоспар Теһранның бұдан да ауқымды стратегиясының бір бөлігі. Иран теміржол арқылы тасымалданатын жалпы жүк көлемін жылына 60 млн тоннаға жеткізуді көздеп отыр. Бұл мақсатқа ең алдымен Солтүстік – Оңтүстік және Шығыс – Батыс халықаралық дәліздерін дамыту арқылы қол жеткізу жоспарланған. Демек, Иранға көрші мемлекеттермен, оның ішінде Орталық Азия елдерімен тығыз көлік-логистикалық ынтымақтастық қажет.

Теһран бұған дейін алдағы бес жылда Қазақстанмен теміржол арқылы жүк тасымалын жылына 5 млн тоннаға, Түрікменстанмен 4 млн тоннаға, Өзбекстанмен 2 млн тоннаға жеткізу ниетін білдірген.

Тасымалдағы техникалық кедергілерді азайту мақсатында Иран Өзбекстан және Түрікменстанмен өз вагондарының олардың теміржол желілерінде жүруіне қатысты келісімдер жасады. Бұл ирандық вагондардың ТМД кеңістігіндегі теміржол желісі бойынша еркінірек қозғалуына мүмкіндік беруі тиіс. Алайда бұл келісімдер әзірге толық көлемде жүзеге асқан жоқ. Өзбекстан да ойынға қосылуда Соңғы айларда Кабул мен Теһранның Мазари-Шарифке дейін теміржол салу мәселесіндегі әрекеттері барған сайын үйлесімді сипат алып келеді. Бұл жоба жүзеге асса, Өзбекстан шекарасы арқылы Орталық Азияға шығатын жаңа көлік арнасы қалыптасады.

Осы тұрғыдан 2026 жылғы 22 шілдеде Ауғанстанның техникалық делегациясының Ташкентке сапары маңызды болды. Өзбекстан теміржолдары басшылығымен өткен келіссөздер барысында Транс-Ауғанстан немесе Кабул теміржол дәлізі бойынша техникалық-экономикалық негіздеме дайындауға қажетті инженерлік зерттеу жұмыстарын бастау мәселесі талқыланды.

Сонымен қатар Ауғанстан тарабына жобалық құжаттарды және «Герат – Мазари-Шариф» теміржолының алдын ала техникалық-экономикалық негіздемесін беру мүмкіндігі қарастырылды. Тараптар Хайратон станциясын жаңғырту, жаңа қойма кешендерін салу және Хайратон – Мазари-Шариф бағыты бойындағы Наибабад станциясында ұзындығы 1650 метр қосымша кірме жолдар салу мәселелерін де талқылады.2026 жылғы сәуірде өзбек мамандары жүк өңдеу жұмыстарын жеделдетуге арналған осы учаскеде 1000 метр кірме жол төсеп үлгерген. 27 шілдеде Ауғанстанның Қоғамдық жұмыстар министрі Мұхаммад Иса Сани Өзбекстан премьер-министрінің орынбасары Жамшид Ходжаевпен кездесті.Ауған ақпарат құралдарының мәліметінше, Өзбекстан тарапы Герат пен Мазари-Шариф арасындағы теміржол желісіне инвестиция салуға қызығушылық танытқан. Алайда бұл ақпаратты Ташкент ресми түрде растаған жоқ. Егер Өзбекстан жобаға шын мәнінде қосылса, бұл елдің Бес ел жолын дамытуға қатысуына да қосымша серпін беруі мүмкін.

Бастапқыда бұл бағыт Өзбекстанды айналып өтетіндей етіп жобаланған еді. Алайда Қытай – Қырғызстан – Өзбекстан теміржолының құрылысы Ташкентке Тәжікстан бағытына қарай тармақталып, одан әрі Соғды облысы арқылы Бес ел дәлізіне қосылуға мүмкіндік беруі ықтимал. Мұндай конфигурация Ташкенттің шамадан тыс жүктелген көлік торабын айналып өтуге және Ауғанстанға дейінгі қашықтықты бірнеше жүз шақырымға қысқартуға мүмкіндік береді.Орталық Азияның көлік картасы өзгеруі мүмкін

Осылайша, мәселе жекелеген теміржол жобаларын іске асырумен ғана шектелмейді.

Иран Қытай мен Орталық Азияға шығатын қосымша құрлықтық бағыттарды қалыптастырып жатыр. Ауғанстан Пәкістанды айналып өтетін жаңа сыртқы сауда бағыттарына ие болуға ұмтылуда. Ал Өзбекстан жаңа көлік-логистикалық жүйенің ықтимал маңызды қатысушысына айналып келеді.

Егер «Герат – Мазари-Шариф», «Қытай – Қырғызстан – Өзбекстан» және Бес ел жолы өзара байланысқан біртұтас жүйе ретінде жұмыс істей бастаса, Орталық Азияның көлік географиясы айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Бұл жағдайда аймақ елдері Иран, Түркия және Парсы шығанағы нарықтарына шығатын тағы бір балама бағытқа ие болады. Ал Ауғанстан көлік жолындағы кедергі рөлінен біртіндеп бас тартып, Еуразиядағы маңызды транзиттік буынға айналуға мүмкіндік алады. Басты мәселе енді теміржол салу ғана емес. Мәселе — Еуразиядағы жаңа көлік архитектурасының кімнің пайдасына жұмыс істейтінде. Егер бұл жобалар бір-бірімен түйіссе, Орталық Азия тек Қытай мен Ресей арасындағы транзиттік кеңістік болып қалмай, Иран, Түркия, Парсы шығанағы және Еуропа нарықтарын байланыстыратын дербес логистикалық торапқа айналуы мүмкін. Осы тұрғыдан Ауғанстандағы теміржол құрылысы — бір елдің инфрақұрылымдық жобасы ғана емес, Орталық Азияның болашақ экономикалық географиясына әсер ететін стратегиялық процесс.

Наргиза Умарова,

Өзбекстан Әлемдік экономика және дипломатия университеті жанындағы Перспективалы халықаралық зерттеулер институты Стратегиялық байланыс орталығының жетекшісі, «Bilim karvoni» мемлекеттік емес ғылыми мекемесінің сарапшысы

Abai.kz