اۋعانستان ورتالىق ازيا ءۇشىن كولىك قاۋىپسىزدىگىنە قاتەر توندىرەتىن اۋماقتان ەۋرازيانىڭ جاڭا ترانزيتتىك كوپىرىنە اينالا الا ما؟

كەشە عانا ورتالىق ازيا ءۇشىن كولىك قاتىناسى تۇرعىسىنان تاۋەكەلى جوعارى ايماق رەتىندە قاراستىرىلعان اۋعانستان بىرتىندەپ ورتالىق ازيا، يران مەن تۇركيانى بايلانىستىراتىن جاڭا ترانزيتتىك بۋىنعا اينالىپ كەلەدى. بۇعان بىرنەشە تەمىرجول جوباسى، يران مەن اۋعانستان اراسىنداعى ساۋدا اينالىمىنىڭ ءوسۋى جانە وزبەكستاننىڭ كولىك ينفراقۇرىلىمىنا قىزىعۋشىلىعى تۇرتكى بولىپ وتىر.

يران اۋعانستان باعىتىن ءوزىنىڭ كولىك ديپلوماتياسىنىڭ ماڭىزدى بولىگىنە اينالدىرىپ، ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن وسى باعىتتاعى ارىپتەستىگىن دە كۇشەيتىپ كەلەدى. سوڭعى ۋاقىتتا بۇل باعىتتا بىرنەشە ماڭىزدى وقيعا بولدى. ولاردىڭ جيىنتىعى اۋعانستاننىڭ ەۋرازياداعى قۇرلىقتىق كولىك دالىزدەرىن كەڭەيتۋ ۇدەرىسىنە بارعان سايىن بەلسەندى تارتىلىپ جاتقانىن كورسەتەدى.

«گەرات – مازاري-شاريف»: $780 ملن جوبانىڭ ءمانى نەدە؟

2026 جىلعى ماۋسىمدا اۋعانستاننىڭ تەمىرجول ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى ءماۋلاۋي مۇحاممەد ىسقاق ساحيبزادا باستاعان دەلەگاتسيا يرانعا بارىپ، كولىك لوگيستيكاسى سالاسىنداعى بىرقاتار ينفراقۇرىلىمدىق جوبانى، سونىڭ ىشىندە «گەرات – مازاري-شاريف» تەمىرجولىن سالۋ ماسەلەسىن تالقىلادى.

تاراپتار جوبانىڭ تەحنيكالىق تالاپتارىن، ستاندارتتارىن، قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىن جانە ىسكە اسىرۋ كەزەڭدەرىن قاراستىردى. كەزدەسۋ قارساڭىندا تەھرانداعى اقپارات قۇرالدارى اۋعانستاننىڭ كوممەرتسيالىق بانكتەرى بالح پەن گەرات پروۆينتسيالارىن بايلانىستىراتىن جاڭا تەمىرجول قۇرىلىسىنا ينۆەستيتسيا سالۋعا دايىن ەكەنىن حابارلاعان. جوبانىڭ الدىن الا قۇنى 780 ملن دوللار دەپ باعالانىپ وتىر.

كەيىن بۇل ينفراقۇرىلىمدىق جوبانى ىسكە اسىرۋعا اۋعان پايدالى قازبالارىن يگەرۋگە قاتىسۋ شارتىمەن يراندىق كومپانيالار دا تارتىلۋى مۇمكىن ەكەنى بەلگىلى بولدى. «گەرات – مازاري-شاريف» تەمىرجولى يراننىڭ حاف قالاسىنان باستالاتىن ترانسشەكارالىق ساۋدا باعىتىنىڭ جالعاسى بولماق. سونىمەن بىرگە ول جالپى ۇزىندىعى شامامەن 2100 شاقىرىم بولاتىن بەس ەل تەمىرجول ءدالىزىنىڭ نەگىزگى قۇرامداس بولىكتەرىنىڭ بىرىنە اينالۋى مۇمكىن.

بۇل باعىت قىتايدىڭ قاشعار قالاسىنا دەيىن تارتىلىپ، بۇكىل جول بويىندا ەنى 1435 ميلليمەترلىك بىرىڭعاي تەمىرجول تابانىن پايدالانۋدى كوزدەيدى. ءدالىز تاجىكستان مەن قىرعىزستان اۋماعى ارقىلى ءوتۋى ءتيىس.

كەڭىرەك تۇرعىدان العاندا، اڭگىمە ەۋرازيانىڭ شىعىسى مەن باتىسىن جالعايتىن باسەكەگە قابىلەتتى قۇرلىقتىق ءدالىز قالىپتاستىرۋ تۋرالى بولىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا اۋعانستان ءوزىنىڭ سولتۇستىكتەگى كورشىلەرىمەن بىرگە جاڭا كولىك جەلىسىنىڭ ماڭىزدى بۋىنىنا اينالۋى ىقتيمال. «گەرات – مازاري-شاريف» جوباسىنىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. ول اۋعانستان اۋماعى ارقىلى يران مەن تۇركيانى ورتالىق ازيا جانە قىتايمەن بايلانىستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل ۇدەرىسكە انكارا دا قاتىسىپ وتىر. تۇركيا 2025 جىلعى قازاندا ىستامبۇلدا وتكەن حالىقارالىق تەمىرجول وداعىنىڭ 36-وڭىرلىك وتىرىسى اياسىندا مازاري-شاريفكە دەيىن تەمىرجول سالۋ جونىندەگى بىرلەسكەن كەلىسىمگە ءۇشىنشى تاراپ رەتىندە قوسىلعان.

تەھرانعا بۇل نە ءۇشىن قاجەت؟

يران ءۇشىن قىتايعا باراتىن قوسىمشا كولىك باعىتتارىن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە ارتىپ وتىر. ويتكەنى قىتاي — يراننىڭ ەڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. بۇعان قوسا، ورمۋز بۇعازى توڭىرەگىندەگى تاۋەكەلدەر مەن اقش-پەن اسكەري تەكەتىرەس جاعدايىندا قۇرلىقتىق باعىتتاردى ءارتاراپتاندىرۋ تەھران ءۇشىن ستراتەگيالىق مىندەتكە اينالىپ وتىر.

قىتايدىڭ دا ءوز مۇددەسى بار. بەيجىڭ يران نارىعىنا عانا ەمەس، يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ ترانزيتتىك مۇمكىندىكتەرىنە دە قىزىعۋشىلىق تانىتادى.

2025 جىلعى 25 مامىردا قىتايدىڭ سيان قالاسىنان يرانداعى قۇرعاق پورت — اپرينگە العاشقى جۇك پويىزى جولعا شىقتى. بۇل ەكى ەل اراسىنداعى تىكەلەي قۇرلىقتىق قاتىناستىڭ رەسمي باستالعانىن ءبىلدىردى.

سيان – اپرين باعىتى قازاقستان مەن تۇرىكمەنستان ارقىلى وتەدى. مۇندا 2014 جىلى ىسكە قوسىلعان وزەن – بەرەكەت – گورگان تەمىرجول جەلىسى پايدالانىلىپ وتىر. بۇل جەلى حالىقارالىق سولتۇستىك – وڭتۇستىك كولىك ءدالىزىنىڭ شىعىس باعىتىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ سانالادى.

سونىمەن قاتار تەمىرجول اكىمشىلىكتەرىنىڭ التىجاقتى كەزدەسۋلەرى اياسىندا قىتاي – قازاقستان – وزبەكستان – تۇرىكمەنستان – يران – تۇركيا/ەو باعىتى بويىنشا جاڭا ءدالىز ازىرلەنىپ جاتىر.

بۇل جوبا وزبەكستاندى شىعىس – باتىس ءدالىزىنىڭ وڭتۇستىك تارماعى ارقىلى كونتەينەرلىك تاسىمالدارعا بەلسەندىرەك تارتۋدى كوزدەيدى. سونىمەن بىرگە ول «ءبىر بەلدەۋ – ءبىر جول» باستاماسى اياسىندا قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى تەمىرجول تاسىمالدارىن كەڭەيتۋ ۇدەرىسىنە سايكەس كەلەدى.

2026 جىلدىڭ باسىنان بەرى قىتايدىڭ چۋنتسين، سىچۋان، تسزيانسۋ، حۋبەي جانە سينين وڭىرلەرىنەن ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنە بىرنەشە تۇراقتى جانە سىناقتىق بلوك-پويىزدار ىسكە قوسىلدى. ولاردىڭ ءبىر بولىگى بولاشاقتا يرانعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن.

اۋعانستان ءۇشىن پاكىستانعا بالاما جول اشىلا ما؟

«گەرات – مازاري-شاريف» جوباسىنىڭ العا جىلجۋى جانە قازىردىڭ وزىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان حاف – گەرات تەمىرجولى يراننىڭ كولىك دالىزدەرىن ارتاراپتاندىرۋعا ۇمتىلىسىن كورسەتەدى.بۇل اسىرەسە تەڭىز تاسىمالىنا قاتىستى تاۋەكەلدەر ساقتالىپ وتىرعان جاعدايدا ماڭىزدى. سوندىقتان تەھران اۋعانستانمەن عانا ەمەس، ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىمەن دە تەمىرجول بايلانىسىن كەڭەيتۋگە باسىمدىق بەرىپ وتىر.

2026 جىلعى تامىزدا يران ۇكىمەتى «گەرات – مازاري-شاريف» جوباسىن وسى ساياساتتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى رەتىندە اتادى. تەمىرجول بايلانىسىنىڭ دامۋى اۋعانستاننىڭ ءوزى ءۇشىن دە بارعان سايىن ماڭىزدى بولا تۇسۋدە.

اۋعانستان مەن پاكىستان اراسىنداعى قاتىناستىڭ شيەلەنىسۋى جاعدايىندا يرانمەن تەمىرجول قاتىناسى كابۋلعا پارسى شىعاناعى ەلدەرى، تۇركيا جانە ەۋروپالىق وداق نارىقتارىنا قوسىمشا شىعۋ مۇمكىندىگىن بەرەدى. بۇل پاكىستاننىڭ تەڭىز پورتتارىنا تاۋەلدىلىكتەن تۋىندايتىن شەكتەۋلەردى ءىشىنارا ازايتۋعا جول اشادى.ونىڭ العاشقى ناتيجەلەرى ساۋدا كورسەتكىشتەرىنەن بايقالىپ وتىر.

يران مەن اۋعانستان اراسىنداعى جىلدىق تاۋار اينالىمى 3,6 ملرد دوللارعا جەتتى. ال تەمىرجول ارقىلى جۇك تاسىمالى بۇدان دا قارقىندى وسكەن.

2025–2026 قارجى جىلىندا حاف – گەرات جەلىسى ارقىلى 640 مىڭ توننادان استام جۇك تاسىمالدانعان. ءبىر جىل بۇرىن بۇل كورسەتكىش 15 مىڭ تونناعا دا جەتپەگەن ەدى. اي سايىنعى تاسىمال كولەمى شامامەن 130 مىڭ تونناعا جەتتى. بولجام بويىنشا، بۇل كورسەتكىش ايىنا 160 مىڭ تونناعا دەيىن، ياعني جىلىنا شامامەن 1,5 ملن تونناعا دەيىن ءوسۋى مۇمكىن. حاف – گەرات جەلىسى تولىق پايدالانۋعا بەرىلگەننەن كەيىن مەملەكەتارالىق تاسىمال كولەمى جىلىنا 3 ملن تونناعا، ال ترانزيتتىك جۇك كولەمى 1,7 ملن تونناعا دەيىن جەتۋى ىقتيمال.

بۇل جوسپار تەھراننىڭ بۇدان دا اۋقىمدى ستراتەگياسىنىڭ ءبىر بولىگى. يران تەمىرجول ارقىلى تاسىمالداناتىن جالپى جۇك كولەمىن جىلىنا 60 ملن تونناعا جەتكىزۋدى كوزدەپ وتىر. بۇل ماقساتقا ەڭ الدىمەن سولتۇستىك – وڭتۇستىك جانە شىعىس – باتىس حالىقارالىق دالىزدەرىن دامىتۋ ارقىلى قول جەتكىزۋ جوسپارلانعان. دەمەك، يرانعا كورشى مەملەكەتتەرمەن، ونىڭ ىشىندە ورتالىق ازيا ەلدەرىمەن تىعىز كولىك-لوگيستيكالىق ىنتىماقتاستىق قاجەت.

تەھران بۇعان دەيىن الداعى بەس جىلدا قازاقستانمەن تەمىرجول ارقىلى جۇك تاسىمالىن جىلىنا 5 ملن تونناعا، تۇرىكمەنستانمەن 4 ملن تونناعا، وزبەكستانمەن 2 ملن تونناعا جەتكىزۋ نيەتىن بىلدىرگەن.

تاسىمالداعى تەحنيكالىق كەدەرگىلەردى ازايتۋ ماقساتىندا يران وزبەكستان جانە تۇرىكمەنستانمەن ءوز ۆاگوندارىنىڭ ولاردىڭ تەمىرجول جەلىلەرىندە جۇرۋىنە قاتىستى كەلىسىمدەر جاسادى. بۇل يراندىق ۆاگونداردىڭ تمد كەڭىستىگىندەگى تەمىرجول جەلىسى بويىنشا ەركىنىرەك قوزعالۋىنا مۇمكىندىك بەرۋى ءتيىس. الايدا بۇل كەلىسىمدەر ازىرگە تولىق كولەمدە جۇزەگە اسقان جوق. وزبەكستان دا ويىنعا قوسىلۋدا سوڭعى ايلاردا كابۋل مەن تەھراننىڭ مازاري-شاريفكە دەيىن تەمىرجول سالۋ ماسەلەسىندەگى ارەكەتتەرى بارعان سايىن ۇيلەسىمدى سيپات الىپ كەلەدى. بۇل جوبا جۇزەگە اسسا، وزبەكستان شەكاراسى ارقىلى ورتالىق ازياعا شىعاتىن جاڭا كولىك ارناسى قالىپتاسادى.

وسى تۇرعىدان 2026 جىلعى 22 شىلدەدە اۋعانستاننىڭ تەحنيكالىق دەلەگاتسياسىنىڭ تاشكەنتكە ساپارى ماڭىزدى بولدى. وزبەكستان تەمىرجولدارى باسشىلىعىمەن وتكەن كەلىسسوزدەر بارىسىندا ترانس-اۋعانستان نەمەسە كابۋل تەمىرجول ءدالىزى بويىنشا تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە دايىنداۋعا قاجەتتى ينجەنەرلىك زەرتتەۋ جۇمىستارىن باستاۋ ماسەلەسى تالقىلاندى.

سونىمەن قاتار اۋعانستان تارابىنا جوبالىق قۇجاتتاردى جانە «گەرات – مازاري-شاريف» تەمىرجولىنىڭ الدىن الا تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسىن بەرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلدى. تاراپتار حايراتون ستانتسياسىن جاڭعىرتۋ، جاڭا قويما كەشەندەرىن سالۋ جانە حايراتون – مازاري-شاريف باعىتى بويىنداعى نايباباد ستانتسياسىندا ۇزىندىعى 1650 مەتر قوسىمشا كىرمە جولدار سالۋ ماسەلەلەرىن دە تالقىلادى.2026 جىلعى ساۋىردە وزبەك ماماندارى جۇك وڭدەۋ جۇمىستارىن جەدەلدەتۋگە ارنالعان وسى ۋچاسكەدە 1000 مەتر كىرمە جول توسەپ ۇلگەرگەن. 27 شىلدەدە اۋعانستاننىڭ قوعامدىق جۇمىستار ءمينيسترى مۇحامماد يسا ساني وزبەكستان پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى جامشيد حودجاەۆپەن كەزدەستى.اۋعان اقپارات قۇرالدارىنىڭ مالىمەتىنشە، وزبەكستان تاراپى گەرات پەن مازاري-شاريف اراسىنداعى تەمىرجول جەلىسىنە ينۆەستيتسيا سالۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان. الايدا بۇل اقپاراتتى تاشكەنت رەسمي تۇردە راستاعان جوق. ەگەر وزبەكستان جوباعا شىن مانىندە قوسىلسا، بۇل ەلدىڭ بەس ەل جولىن دامىتۋعا قاتىسۋىنا دا قوسىمشا سەرپىن بەرۋى مۇمكىن.

باستاپقىدا بۇل باعىت وزبەكستاندى اينالىپ وتەتىندەي ەتىپ جوبالانعان ەدى. الايدا قىتاي – قىرعىزستان – وزبەكستان تەمىرجولىنىڭ قۇرىلىسى تاشكەنتكە تاجىكستان باعىتىنا قاراي تارماقتالىپ، ودان ءارى سوعدى وبلىسى ارقىلى بەس ەل دالىزىنە قوسىلۋعا مۇمكىندىك بەرۋى ىقتيمال. مۇنداي كونفيگۋراتسيا تاشكەنتتىڭ شامادان تىس جۇكتەلگەن كولىك تورابىن اينالىپ وتۋگە جانە اۋعانستانعا دەيىنگى قاشىقتىقتى بىرنەشە ءجۇز شاقىرىمعا قىسقارتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.ورتالىق ازيانىڭ كولىك كارتاسى وزگەرۋى مۇمكىن

وسىلايشا، ماسەلە جەكەلەگەن تەمىرجول جوبالارىن ىسكە اسىرۋمەن عانا شەكتەلمەيدى.

يران قىتاي مەن ورتالىق ازياعا شىعاتىن قوسىمشا قۇرلىقتىق باعىتتاردى قالىپتاستىرىپ جاتىر. اۋعانستان پاكىستاندى اينالىپ وتەتىن جاڭا سىرتقى ساۋدا باعىتتارىنا يە بولۋعا ۇمتىلۋدا. ال وزبەكستان جاڭا كولىك-لوگيستيكالىق جۇيەنىڭ ىقتيمال ماڭىزدى قاتىسۋشىسىنا اينالىپ كەلەدى.

ەگەر «گەرات – مازاري-شاريف»، «قىتاي – قىرعىزستان – وزبەكستان» جانە بەس ەل جولى ءوزارا بايلانىسقان ءبىرتۇتاس جۇيە رەتىندە جۇمىس ىستەي باستاسا، ورتالىق ازيانىڭ كولىك گەوگرافياسى ايتارلىقتاي وزگەرۋى مۇمكىن. بۇل جاعدايدا ايماق ەلدەرى يران، تۇركيا جانە پارسى شىعاناعى نارىقتارىنا شىعاتىن تاعى ءبىر بالاما باعىتقا يە بولادى. ال اۋعانستان كولىك جولىنداعى كەدەرگى رولىنەن بىرتىندەپ باس تارتىپ، ەۋرازياداعى ماڭىزدى ترانزيتتىك بۋىنعا اينالۋعا مۇمكىندىك الادى. باستى ماسەلە ەندى تەمىرجول سالۋ عانا ەمەس. ماسەلە — ەۋرازياداعى جاڭا كولىك ارحيتەكتۋراسىنىڭ كىمنىڭ پايداسىنا جۇمىس ىستەيتىندە. ەگەر بۇل جوبالار ءبىر-بىرىمەن تۇيىسسە، ورتالىق ازيا تەك قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى ترانزيتتىك كەڭىستىك بولىپ قالماي، يران، تۇركيا، پارسى شىعاناعى جانە ەۋروپا نارىقتارىن بايلانىستىراتىن دەربەس لوگيستيكالىق توراپقا اينالۋى مۇمكىن. وسى تۇرعىدان اۋعانستانداعى تەمىرجول قۇرىلىسى — ءبىر ەلدىڭ ينفراقۇرىلىمدىق جوباسى عانا ەمەس، ورتالىق ازيانىڭ بولاشاق ەكونوميكالىق گەوگرافياسىنا اسەر ەتەتىن ستراتەگيالىق پروتسەسس.

نارگيزا ۋماروۆا،

وزبەكستان الەمدىك ەكونوميكا جانە ديپلوماتيا ۋنيۆەرسيتەتى جانىنداعى پەرسپەكتيۆالى حالىقارالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ستراتەگيالىق بايلانىس ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى، «Bilim karvoni» مەملەكەتتىك ەمەس عىلىمي مەكەمەسىنىڭ ساراپشىسى

Abai.kz