1960 жылдың мамыр айы. Аргентина астанасы Буэнос-Айрестің шетінде қарапайым ғана тіршілік кешіп жүрген егде жастағы неміс азаматы кешкісін жұмыстан үйіне қайтып келе жатты.

Оның есімі Рикардо Клемент еді. Көршілері оны көп сөйлемейтін, көзге түсе бермейтін қарапайым жұмысшы ретінде білетін. Алайда бұл адамның шын есімі Адольф Эйхман болатын. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде миллиондаған еврейді қырып-жоюға бағытталған нацистік саясатты жүзеге асыруға қатысқан басты ұйымдастырушылардың бірі еді. Сол күні оны Израильдің «Моссад» барлау қызметінің агенттері күтіп тұрған болатын. Көп ұзамай Аргентина жерінде халықаралық жанжал туғызған, ал әлем тарихында ерекше орын алған құпия операция жүзеге асты.

Өткенінен қашқан нацист

1945 жылы нацистік Германия жеңілгеннен кейін Еуропада бұрын-соңды болмаған ауқымды іздестіру жұмыстары басталды. Одақтас мемлекеттер соғыс қылмыстарына қатысы бар нацистік басшыларды тұтқындауға кірісті. Алайда олардың бірқатары жалған құжаттар жасап, шетелге қашып үлгерді.

Солардың арасында Адольф Эйхман да бар еді.

Эйхман нацистік Германияның қауіпсіздік құрылымдарында қызмет атқарып, Еуропадағы еврейлерді геттолар мен жою лагерлеріне күштеп көшіру ісін ұйымдастыруда маңызды рөл атқарды. Ол 1942 жылғы Ванзее конференциясына қатысып, нацистік режимнің еврейлерді жүйелі түрде қырып-жою саясатын жүзеге асыруға атсалысты.

Соғыс аяқталған соң Эйхман америкалық әскерилердің қолына түскенімен, өзінің шын тұлғасын жасырып, тұтқыннан қашып шықты. Бірнеше жыл Германияда жалған есіммен өмір сүрді. Кейін Еуропадан Оңтүстік Америкаға жасырын қоныс аударуға мүмкіндік беретін жолдарды пайдаланды.

1950 жылы ол Рикардо Клемент деген жалған құжатпен Аргентинаға жетті. Буэнос-Айресте қарапайым жұмысшы болып еңбек етіп, кейін Mercedes-Benz зауытына орналасты. Уақыт өте келе әйелі мен балалары да оның жанына көшіп келді.

Эйхман осылайша өткен өмірінен біржола құтылғандай көрінді. Бірақ оның ізіне түскен адамдар іздестіруді тоқтатпаған еді.

Эйхманды іздестіру тарихындағы маңызды тұлғалардың бірі Германиядан Аргентинаға қоныс аударған Лотар Герман болатын. Нацистік қуғын-сүргінді бастан өткерген бұл адам Буэнос-Айресте отбасымен бірге тұратын.

1950 жылдардың ортасында оның қызы Сильвия Герман Клаус Эйхман есімді жас жігітпен танысады. Клаус әңгіме арасында әкесінің нацистік Германиядағы қызметі туралы айтып қалады. Бұл сөздер Лотар Германның күдігін оятады.

Ол жас жігіттің әкесі іздеуде жүрген Адольф Эйхман болуы мүмкін деген болжам жасайды. Кейін бұл ақпарат Германиядағы Гессен жерінің прокуроры Фриц Бауэрге жетеді.

Бауэр нацистік қылмыскерлерді жауапқа тартуға күш салған заңгер еді. Ол Германиядағы кейбір мемлекеттік құрылымдарда бұрынғы нацистердің ықпалы сақталғанын ескеріп, құнды ақпараттың сыртқа шығып кетуінен қауіптенді.

Сондықтан Эйхманның ықтимал мекенжайы туралы мәліметті Израиль тарапына жасырын жеткізді.

Алғашқы тексерулер күмәнді толық растай алмады. Дегенмен жаңа мәліметтер жиналған сайын Аргентинадағы Рикардо Клементтің шын мәнінде Адольф Эйхман екеніне сенімділік арта түсті.

1959 жылдың соңында Израиль барлау қызметі бұл істі қайтадан мұқият зерттеуге кірісті.

Израиль үкіметі үшін Эйхманды қолға түсіру жай ғана барлау операциясы емес, тарихи маңызы зор жағдай болатын.

Премьер-министр Давид Бен-Гурион нацистік қылмыскерді Израильге жеткізіп, ашық сот алдында жауапқа тартуды мақсат етті. Операцияны ұйымдастыру міндеті «Моссад» басшысы Иссер Харельге жүктелді.

Израиль агенттері Аргентинаға жасырын аттанып, Эйхманның күнделікті өмірін бақылауға алды. Олар оның жұмысқа қай уақытта барып, қашан оралатынын, қандай қоғамдық көлікке мінетінін және үйіне қай жолмен жүретінін зерттеді.

Барлаушылар үшін ең маңыздысы — нысананың жеке өзін қателеспей анықтау еді. Өйткені бөтен мемлекеттің аумағында басқа елдің азаматын жасырын тұтқындау халықаралық құқық тұрғысынан аса күрделі жағдай туғызатын.

Бақылау нәтижесінде Клементтің отбасы туралы мәліметтер, сыртқы келбеті және бұрынғы Эйхманға тән белгілері салыстырылды.

Ақырында оның кім екені анықталды.

Операцияға қатысушылар енді қолайлы сәтті күтті.

1960 жылдың 11 мамыры. Буэнос-Айрестің Сан-Фернандо ауданындағы Гарибальди көшесі.

Кешкі уақытта жұмыстан қайтып келе жатқан Эйхман әдеттегідей автобус аялдамасынан үйіне қарай беттеді. Дегенмен сол күні оның үйіне жетуіне мүмкіндік берілмеді.

Петер Малкин бастаған израильдік агенттер оны көшеде тоқтатып, қолға түсірді. Операцияға Рафи Эйтан, Цви Ахарони және басқа да барлаушылар қатысты.

Эйхман жасырын пәтерге жеткізілді. Тергеу барысында ол өзінің шын есімін мойындады және Израильде сот алдында жауап беруге келісетіні туралы құжатқа қол қойды.

Осылайша он бес жыл бойы жалған есіммен өмір сүрген нацистік шенеуніктің құпия тіршілігі аяқталды.

Эйхманды қолға түсіру операцияның алғашқы кезеңі ғана еді. Ендігі міндет оны Аргентина билігіне көрсетпей Израильге жеткізу болатын.

Бұл үшін Израильдің El Al әуе компаниясының ұшағы пайдаланылды. 1960 жылдың мамыр айында Аргентина тәуелсіздігінің 150 жылдығына арналған мерекелік шараларға Израиль делегациясы келген еді. Барлаушылар осы сапарды пайдаланып, Эйхманды елден жасырын алып шықты.

Тұтқындалғанынан он бір күн өткен соң ол Израильге жеткізілді.

23 мамырда премьер-министр Давид Бен-Гурион парламент мінберінен Адольф Эйхманның Израильде екенін жариялады. Бұл хабар бүкіл әлемге тарады.

Алайда операция халықаралық дипломатиялық дауға ұласты.

Аргентина үкіметі Израильді өз елінің егемендігін бұзды деп айыптап, жағдайды Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесіне шығарды.

Израиль болса Эйхманның адамзатқа қарсы қылмыстары үшін сот алдында жауап беруі қажеттігін алға тартты. Осылайша халықаралық құқық пен тарихи әділеттілік жағдайлары төңірегінде күрделі пікірталас өрбіді.

1961 жылдың сәуірінде Иерусалимде Адольф Эйхманға қатысты сот процесі басталды.

Сот залына әлемнің түкпір-түкпірінен журналистер жиналды. Холокосттан аман қалған куәгерлер нацистік Германияның қылмыстары туралы айғақ берді. Олардың естеліктері Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында болған қайғылы оқиғаларды халықаралық қоғамдастықтың есіне қайта салды.

Эйхман өзіне тағылған айыптарға жауап бере отырып, жоғары басшылықтың айтқандарын орындағанын алға тартты. Алайда сот оның еврейлерді күштеп көшіру мен қырып-жою саясатын ұйымдастырудағы жеке жауапкершілігін қарастырды.

1961 жылдың желтоқсанында ол адамзатқа қарсы және соғыс қылмыстары үшін кінәлі деп танылып, өлім жазасына кесілді. Үкім 1962 жылдың 1 маусымында орындалды.

Эйхманның соты ХХ ғасырдағы ең маңызды халықаралық оқиғалардың біріне айналды. Ол Холокост туралы қоғамдық түсініктің кеңеюіне және нацистік қылмыстардың жаңа ұрпақ жадында сақталуына ықпал етті.

Адольф Эйхманды Аргентинадан жасырын алып кету операциясы барлау тарихындағы ерекше оқиғалардың бірі ретінде қалды.

Бұл оқиға бір жағынан әскери қылмыскерлерді жауапқа тартудың маңызын көрсетсе, екінші жағынан мемлекеттердің егемендігі мен халықаралық құқық талаптарын сақтау жөніндегі күрделі сұрақтарды көтерді.

Эйхман ұзақ жылдар басқа есіммен өмір сүріп, өткенін жасыруға тырысты. Бірақ оның қылмыстары туралы деректер мен куәгерлердің айғақтары сақталып қалды.

Буэнос-Айрестің қарапайым көшесінде басталған сол операция ақырында әлем назарын Иерусалимдегі сот залына аударды. Ал Эйхман ісі уақыттың өтуі адамзатқа қарсы жасалған қылмыстар үшін жауапкершілік проблемасын жоймайтынын еске салатын тарихи оқиғаға айналды.

Бейсенғазы Ұлықбек, 

Қазақстан Журналистер Одағының мүшесі

Abai.kz