1960 جىلدىڭ مامىر ايى. ارگەنتينا استاناسى بۋەنوس-ايرەستىڭ شەتىندە قاراپايىم عانا تىرشىلىك كەشىپ جۇرگەن ەگدە جاستاعى نەمىس ازاماتى كەشكىسىن جۇمىستان ۇيىنە قايتىپ كەلە جاتتى.

ونىڭ ەسىمى ريكاردو كلەمەنت ەدى. كورشىلەرى ونى كوپ سويلەمەيتىن، كوزگە تۇسە بەرمەيتىن قاراپايىم جۇمىسشى رەتىندە بىلەتىن. الايدا بۇل ادامنىڭ شىن ەسىمى ادولف ەيحمان بولاتىن. ول ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ميلليونداعان ەۆرەيدى قىرىپ-جويۋعا باعىتتالعان ناتسيستىك ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋعا قاتىسقان باستى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى ەدى. سول كۇنى ونى ءيزرايلدىڭ «موسساد» بارلاۋ قىزمەتىنىڭ اگەنتتەرى كۇتىپ تۇرعان بولاتىن. كوپ ۇزاماي ارگەنتينا جەرىندە حالىقارالىق جانجال تۋعىزعان، ال الەم تاريحىندا ەرەكشە ورىن العان قۇپيا وپەراتسيا جۇزەگە استى.

وتكەنىنەن قاشقان ناتسيست

1945 جىلى ناتسيستىك گەرمانيا جەڭىلگەننەن كەيىن ەۋروپادا بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋقىمدى ىزدەستىرۋ جۇمىستارى باستالدى. وداقتاس مەملەكەتتەر سوعىس قىلمىستارىنا قاتىسى بار ناتسيستىك باسشىلاردى تۇتقىنداۋعا كىرىستى. الايدا ولاردىڭ بىرقاتارى جالعان قۇجاتتار جاساپ، شەتەلگە قاشىپ ۇلگەردى.

سولاردىڭ اراسىندا ادولف ەيحمان دا بار ەدى.

ەيحمان ناتسيستىك گەرمانيانىڭ قاۋىپسىزدىك قۇرىلىمدارىندا قىزمەت اتقارىپ، ەۋروپاداعى ەۆرەيلەردى گەتتولار مەن جويۋ لاگەرلەرىنە كۇشتەپ كوشىرۋ ءىسىن ۇيىمداستىرۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. ول 1942 جىلعى ۆانزەە كونفەرەنتسياسىنا قاتىسىپ، ناتسيستىك رەجيمنىڭ ەۆرەيلەردى جۇيەلى تۇردە قىرىپ-جويۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىستى.

سوعىس اياقتالعان سوڭ ەيحمان امەريكالىق اسكەريلەردىڭ قولىنا تۇسكەنىمەن، ءوزىنىڭ شىن تۇلعاسىن جاسىرىپ، تۇتقىننان قاشىپ شىقتى. بىرنەشە جىل گەرمانيادا جالعان ەسىممەن ءومىر ءسۇردى. كەيىن ەۋروپادان وڭتۇستىك امەريكاعا جاسىرىن قونىس اۋدارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جولداردى پايدالاندى.

1950 جىلى ول ريكاردو كلەمەنت دەگەن جالعان قۇجاتپەن ارگەنتيناعا جەتتى. بۋەنوس-ايرەستە قاراپايىم جۇمىسشى بولىپ ەڭبەك ەتىپ، كەيىن Mercedes-Benz زاۋىتىنا ورنالاستى. ۋاقىت وتە كەلە ايەلى مەن بالالارى دا ونىڭ جانىنا كوشىپ كەلدى.

ەيحمان وسىلايشا وتكەن ومىرىنەن ءبىرجولا قۇتىلعانداي كورىندى. بىراق ونىڭ ىزىنە تۇسكەن ادامدار ىزدەستىرۋدى توقتاتپاعان ەدى.

ەيحماندى ىزدەستىرۋ تاريحىنداعى ماڭىزدى تۇلعالاردىڭ ءبىرى گەرمانيادان ارگەنتيناعا قونىس اۋدارعان لوتار گەرمان بولاتىن. ناتسيستىك قۋعىن-سۇرگىندى باستان وتكەرگەن بۇل ادام بۋەنوس-ايرەستە وتباسىمەن بىرگە تۇراتىن.

1950 جىلداردىڭ ورتاسىندا ونىڭ قىزى سيلۆيا گەرمان كلاۋس ەيحمان ەسىمدى جاس جىگىتپەن تانىسادى. كلاۋس اڭگىمە اراسىندا اكەسىنىڭ ناتسيستىك گەرمانياداعى قىزمەتى تۋرالى ايتىپ قالادى. بۇل سوزدەر لوتار گەرماننىڭ كۇدىگىن وياتادى.

ول جاس جىگىتتىڭ اكەسى ىزدەۋدە جۇرگەن ادولف ەيحمان بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاسايدى. كەيىن بۇل اقپارات گەرمانياداعى گەسسەن جەرىنىڭ پروكۋرورى فريتس باۋەرگە جەتەدى.

باۋەر ناتسيستىك قىلمىسكەرلەردى جاۋاپقا تارتۋعا كۇش سالعان زاڭگەر ەدى. ول گەرمانياداعى كەيبىر مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردا بۇرىنعى ناتسيستەردىڭ ىقپالى ساقتالعانىن ەسكەرىپ، قۇندى اقپاراتتىڭ سىرتقا شىعىپ كەتۋىنەن قاۋىپتەندى.

سوندىقتان ەيحماننىڭ ىقتيمال مەكەنجايى تۋرالى مالىمەتتى يزرايل تاراپىنا جاسىرىن جەتكىزدى.

العاشقى تەكسەرۋلەر كۇماندى تولىق راستاي المادى. دەگەنمەن جاڭا مالىمەتتەر جينالعان سايىن ارگەنتيناداعى ريكاردو كلەمەنتتىڭ شىن مانىندە ادولف ەيحمان ەكەنىنە سەنىمدىلىك ارتا ءتۇستى.

1959 جىلدىڭ سوڭىندا يزرايل بارلاۋ قىزمەتى بۇل ءىستى قايتادان مۇقيات زەرتتەۋگە كىرىستى.

يزرايل ۇكىمەتى ءۇشىن ەيحماندى قولعا ءتۇسىرۋ جاي عانا بارلاۋ وپەراتسياسى ەمەس، تاريحي ماڭىزى زور جاعداي بولاتىن.

پرەمەر-مينيستر داۆيد بەن-گۋريون ناتسيستىك قىلمىسكەردى يزرايلگە جەتكىزىپ، اشىق سوت الدىندا جاۋاپقا تارتۋدى ماقسات ەتتى. وپەراتسيانى ۇيىمداستىرۋ مىندەتى «موسساد» باسشىسى يسسەر حارەلگە جۇكتەلدى.

يزرايل اگەنتتەرى ارگەنتيناعا جاسىرىن اتتانىپ، ەيحماننىڭ كۇندەلىكتى ءومىرىن باقىلاۋعا الدى. ولار ونىڭ جۇمىسقا قاي ۋاقىتتا بارىپ، قاشان ورالاتىنىن، قانداي قوعامدىق كولىككە مىنەتىنىن جانە ۇيىنە قاي جولمەن جۇرەتىنىن زەرتتەدى.

بارلاۋشىلار ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى — نىسانانىڭ جەكە ءوزىن قاتەلەسپەي انىقتاۋ ەدى. ويتكەنى بوتەن مەملەكەتتىڭ اۋماعىندا باسقا ەلدىڭ ازاماتىن جاسىرىن تۇتقىنداۋ حالىقارالىق قۇقىق تۇرعىسىنان اسا كۇردەلى جاعداي تۋعىزاتىن.

باقىلاۋ ناتيجەسىندە كلەمەنتتىڭ وتباسى تۋرالى مالىمەتتەر، سىرتقى كەلبەتى جانە بۇرىنعى ەيحمانعا ءتان بەلگىلەرى سالىستىرىلدى.

اقىرىندا ونىڭ كىم ەكەنى انىقتالدى.

وپەراتسياعا قاتىسۋشىلار ەندى قولايلى ءساتتى كۇتتى.

1960 جىلدىڭ 11 مامىرى. بۋەنوس-ايرەستىڭ سان-فەرناندو اۋدانىنداعى گاريبالدي كوشەسى.

كەشكى ۋاقىتتا جۇمىستان قايتىپ كەلە جاتقان ەيحمان ادەتتەگىدەي اۆتوبۋس ايالداماسىنان ۇيىنە قاراي بەتتەدى. دەگەنمەن سول كۇنى ونىڭ ۇيىنە جەتۋىنە مۇمكىندىك بەرىلمەدى.

پەتەر مالكين باستاعان يزرايلدىك اگەنتتەر ونى كوشەدە توقتاتىپ، قولعا ءتۇسىردى. وپەراتسياعا رافي ەيتان، تسۆي احاروني جانە باسقا دا بارلاۋشىلار قاتىستى.

ەيحمان جاسىرىن پاتەرگە جەتكىزىلدى. تەرگەۋ بارىسىندا ول ءوزىنىڭ شىن ەسىمىن مويىندادى جانە يزرايلدە سوت الدىندا جاۋاپ بەرۋگە كەلىسەتىنى تۋرالى قۇجاتقا قول قويدى.

وسىلايشا ون بەس جىل بويى جالعان ەسىممەن ءومىر سۇرگەن ناتسيستىك شەنەۋنىكتىڭ قۇپيا تىرشىلىگى اياقتالدى.

ەيحماندى قولعا ءتۇسىرۋ وپەراتسيانىڭ العاشقى كەزەڭى عانا ەدى. ەندىگى مىندەت ونى ارگەنتينا بيلىگىنە كورسەتپەي يزرايلگە جەتكىزۋ بولاتىن.

بۇل ءۇشىن ءيزرايلدىڭ El Al اۋە كومپانياسىنىڭ ۇشاعى پايدالانىلدى. 1960 جىلدىڭ مامىر ايىندا ارگەنتينا تاۋەلسىزدىگىنىڭ 150 جىلدىعىنا ارنالعان مەرەكەلىك شارالارعا يزرايل دەلەگاتسياسى كەلگەن ەدى. بارلاۋشىلار وسى ساپاردى پايدالانىپ، ەيحماندى ەلدەن جاسىرىن الىپ شىقتى.

تۇتقىندالعانىنان ون ءبىر كۇن وتكەن سوڭ ول يزرايلگە جەتكىزىلدى.

23 مامىردا پرەمەر-مينيستر داۆيد بەن-گۋريون پارلامەنت مىنبەرىنەن ادولف ەيحماننىڭ يزرايلدە ەكەنىن جاريالادى. بۇل حابار بۇكىل الەمگە تارادى.

الايدا وپەراتسيا حالىقارالىق ديپلوماتيالىق داۋعا ۇلاستى.

ارگەنتينا ۇكىمەتى ءيزرايلدى ءوز ەلىنىڭ ەگەمەندىگىن بۇزدى دەپ ايىپتاپ، جاعدايدى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە شىعاردى.

يزرايل بولسا ەيحماننىڭ ادامزاتقا قارسى قىلمىستارى ءۇشىن سوت الدىندا جاۋاپ بەرۋى قاجەتتىگىن العا تارتتى. وسىلايشا حالىقارالىق قۇقىق پەن تاريحي ادىلەتتىلىك جاعدايلارى توڭىرەگىندە كۇردەلى پىكىرتالاس ءوربىدى.

1961 جىلدىڭ ساۋىرىندە يەرۋساليمدە ادولف ەيحمانعا قاتىستى سوت پروتسەسى باستالدى.

سوت زالىنا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن جۋرناليستەر جينالدى. حولوكوستتان امان قالعان كۋاگەرلەر ناتسيستىك گەرمانيانىڭ قىلمىستارى تۋرالى ايعاق بەردى. ولاردىڭ ەستەلىكتەرى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىندا بولعان قايعىلى وقيعالاردى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ ەسىنە قايتا سالدى.

ەيحمان وزىنە تاعىلعان ايىپتارعا جاۋاپ بەرە وتىرىپ، جوعارى باسشىلىقتىڭ ايتقاندارىن ورىنداعانىن العا تارتتى. الايدا سوت ونىڭ ەۆرەيلەردى كۇشتەپ كوشىرۋ مەن قىرىپ-جويۋ ساياساتىن ۇيىمداستىرۋداعى جەكە جاۋاپكەرشىلىگىن قاراستىردى.

1961 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا ول ادامزاتقا قارسى جانە سوعىس قىلمىستارى ءۇشىن كىنالى دەپ تانىلىپ، ءولىم جازاسىنا كەسىلدى. ۇكىم 1962 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىندا ورىندالدى.

ەيحماننىڭ سوتى حح عاسىرداعى ەڭ ماڭىزدى حالىقارالىق وقيعالاردىڭ بىرىنە اينالدى. ول حولوكوست تۋرالى قوعامدىق تۇسىنىكتىڭ كەڭەيۋىنە جانە ناتسيستىك قىلمىستاردىڭ جاڭا ۇرپاق جادىندا ساقتالۋىنا ىقپال ەتتى.

ادولف ەيحماندى ارگەنتينادان جاسىرىن الىپ كەتۋ وپەراتسياسى بارلاۋ تاريحىنداعى ەرەكشە وقيعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە قالدى.

بۇل وقيعا ءبىر جاعىنان اسكەري قىلمىسكەرلەردى جاۋاپقا تارتۋدىڭ ماڭىزىن كورسەتسە، ەكىنشى جاعىنان مەملەكەتتەردىڭ ەگەمەندىگى مەن حالىقارالىق قۇقىق تالاپتارىن ساقتاۋ جونىندەگى كۇردەلى سۇراقتاردى كوتەردى.

ەيحمان ۇزاق جىلدار باسقا ەسىممەن ءومىر ءسۇرىپ، وتكەنىن جاسىرۋعا تىرىستى. بىراق ونىڭ قىلمىستارى تۋرالى دەرەكتەر مەن كۋاگەرلەردىڭ ايعاقتارى ساقتالىپ قالدى.

بۋەنوس-ايرەستىڭ قاراپايىم كوشەسىندە باستالعان سول وپەراتسيا اقىرىندا الەم نازارىن يەرۋساليمدەگى سوت زالىنا اۋداردى. ال ەيحمان ءىسى ۋاقىتتىڭ ءوتۋى ادامزاتقا قارسى جاسالعان قىلمىستار ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك پروبلەماسىن جويمايتىنىن ەسكە سالاتىن تاريحي وقيعاعا اينالدى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك، 

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz