Мемсыйлықтың беделі: Қандай өзгерістер қажет?
Абай атындағы Мемлекеттік сыйлық мәселесі: формалды реформадан тәрбиелік һәм жауапкершілік орта қалыптастыруға дейін.
МӘСЕЛЕНІҢ ТҮПКІ СЕБЕБІ
Е. Қарин мырзаның Абай атындағы Мемлекеттік сыйлықтың берілуіне қатысты түсініктемесі қоғамда маңызды мәселені қайта көтеріп отыр. Сыйлық тұлғаға емес, нақты туындыға берілуі керек; атақ, мерейтой немесе жеке бедел шығарманың сапасын алмастырмауы тиіс; ал марапаттау талаптары мен рәсімдері жетілдірілуі қажет.
Бұл қағидалармен келісуге болады. Алайда мәселенің түпкі себебін тек сыйлық беру ережелерінен немесе сараптау комиссиясының жұмысынан іздеу жеткіліксіз.
Менің ойымша, сыйлық беру мен сыйлық алу мәселесінің түбегейлі әрі әділ шешілуі үшін елімізде азаматтар өздерінің ар-ұятының, қоғамдық пікірдің және кәсіби ортасының алдында жауапкершілік сезінетін ТӘРБИЕЛІК һәм ЖАУАПКЕРШІЛІК орта қалыптасуы керек.
Өйткені кез келген ереже мен заңды адамның ішкі мәдениеті, ар-ұяты және қоғамдық жауапкершілігі толықтыра алмаса, әділдікке қол жеткізу қиын.
НЕЛІКТЕН ЕРЕЖЕНІ ӨЗГЕРТУ ЖЕТКІЛІКСІЗ?
Мемлекеттік сыйлықты тағайындаудың ең мінсіз тәртібін енгізуге болады. Бағалау өлшемдерін нақтылап, тәуелсіз сарапшыларды шақырып, дауыс беру нәтижелерін рәсімдеуге болады. Бірақ осы рәсімдерге қатысатын адамдардың бойында әділдікке деген ішкі сенім мен жауапкершілік болмаса, формалды талаптардың өзі күткен нәтижені бермеуі мүмкін.
Мәселенің екі жағы бар.
Біріншісі — сыйлық берушінің жауапкершілігі.
Комиссия мүшесі өзіне ұсынылған туындыны автордың лауазымына, атағына, таныстығына немесе қоғамдық беделіне қарап емес, шығарманың нақты құндылығына қарай бағалауға тиіс. Ол өз шешімі үшін кәсіби орта мен қоғам алдында жауап беретінін сезінуі керек.
Екіншісі — сыйлық алушының жауапкершілігі.
Сыйлыққа ұсынылған әрбір автор өз еңбегінің шынайы құндылығына сенуге, оның әділ бағаланғанын қалауға және лайықсыз артықшылыққа сүйенбеуге тиіс. Марапат алу мүмкіндігі адамның жеке мақсатына айналып, шығармашылықтың қоғамдық мәнінен жоғары тұрмауы керек.
Міне, осы екі тараптың да ар-ұяты мен жауапкершілігі бірдей маңызды.
«ҰЯЛАТЫН ОРТА» ДЕГЕНІМІЗ НЕ?
Ұялу ұғымын тек адамның жеке сезімі ретінде түсінбеу керек. Бұл жерде сөз — адамды теріс әрекеттен тежейтін, әділетсіздікке жол бермеуге ықпал ететін қоғамдық және кәсіби орта туралы.
Мұндай ортада:
* адам лайықсыз марапат алғаны үшін емес, лайықсыз марапатқа ұмтылғаны немесе әділетсіздікке саналы түрде жол бергені үшін ар алдында жауапкершілік сезінеді;
* сарапшының беделі оның атағымен ғана емес, әділ шешімдерімен өлшенеді;
* қоғамға танымал тұлғаның сөзі мен ісі өзара сәйкес болуға тиіс;
* таныстық, жағымпаздық және жеке мүдде кәсіби қағидалардан жоғары қойылмайды;
* азаматтар әділетсіздікті көрсе, үнсіз қалмай, дәлелмен және мәдениетті түрде пікір білдіреді.
Мұндай ортада заң бұзбау жеткіліксіз. Адам өз әрекетінің әділетті болғанына да мән береді.
Алайда «ұялатын орта» дегеніміз — біреуді көпшілік алдында кемсіту, кінәлі деп жариялау немесе негізсіз айыптау емес. Ол — ар-ұятты, әділдікті және қоғамдық жауапкершілікті жоғары қоятын орта.
Адамды тек жазадан қорқу емес, өз ар-ұяты мен қоғам алдындағы жауапкершілігі де әділ болуға жетелеуі керек.
АБАЙ ІЛІМІ ЖӘНЕ ҚОҒАМДЫҚ ЖАУАПКЕРШІЛІК
Абай атындағы Мемлекеттік сыйлық мәселесін Абайдың рухани мұрасынан бөліп қарауға болмайды.
Абай адам бойындағы ар-ұятты, әділеттілікті, ақыл мен еңбекті жоғары бағалады. Оның шығармалары адамды өзін-өзі тануға, мінезін түзеуге және қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінуге шақырады.
Сондықтан Абай атындағы сыйлықтың әділдігі тек комиссияның дауыс беруімен өлшенбеуге тиіс. Ол Абай дәріптеген адамгершілік қағидаларына да сәйкес келуі керек.
Бұл жерде маңызды бір сұрақ туындайды: біз Абайды тек оқып, зерттеп, оның атындағы марапатты тағайындаумен шектелеміз бе, әлде оның әділет пен ар-ұят туралы ұстанымдарын өз ісімізде басшылыққа аламыз ба?
Егер Абайдың атындағы сыйлықты тағайындау кезінде әділдік, адалдық және жауапкершілік қағидалары толық сақталмаса, онда оның атауы мен қоғамдық мазмұны арасында алшақтық пайда болады.
Абай мұрасын құрметтеу — оның атын атаумен ғана емес, оның ілімін қоғамдық қатынастарда іске асырумен өлшенуге тиіс.
ҚАЗАҚ АЗАМАТТЫҚ ҚОҒАМЫНЫҢ МІНДЕТІ
Қазақ азаматтық қоғамы бұл мәселеге тек «кім сыйлық алды, кім алмады?» деген тұрғыдан қарамауы керек.
Негізгі сұрақ әлдеқайда терең: елімізде әділ шешім қабылдауға және әділетсіз артықшылықтан бас тартуға мүмкіндік беретін ТӘРБИЕЛІК һәм ЖАУАПКЕРШІЛІК орта бар ма?
Мұндай ортаны тек мемлекеттік органдар қалыптастыра алмайды. Оған зиялы қауым, ғалымдар, жазушылар, өнер қайраткерлері, білім беру мекемелері, бұқаралық ақпарат құралдары және жалпы азаматтар үлес қосуға тиіс.
Азаматтық қоғамның міндеті — кез келген шешімді алдын ала айыптау емес, оның әділдігіне баға беруге мүмкіндік беретін ашықтықты талап ету. Сонымен қатар қоғам кәсіби адалдықты бағалап, әділетсіздікке дәлелсіз айыптаумен емес, нақты уәждермен қарсы тұруы керек.
Зиялы қауымның беделі атақтар мен марапаттардың санымен ғана емес, қоғамдағы әділеттілікті қорғауға қосқан үлесімен де өлшенуге тиіс.
ҚАНДАЙ ӨЗГЕРІСТЕР ҚАЖЕТ?
Абай атындағы Мемлекеттік сыйлықты реформалау екі өзара байланысты бағытта жүргізілуі керек.
Бірінші бағыт — институционалдық реформа:
- Сыйлыққа ұсынылған туындыларды бағалау өлшемдерін нақтылау.
- Сарапшылардың тәуелсіздігі мен кәсіби жауапкершілігін қамтамасыз ету.
- Мүдделер қақтығысының алдын алу.
- Қабылданған шешімдердің негіздемесін қоғамға түсіндіру.
- Конкурс рәсімдерінің ашықтығын арттыру.
Екінші бағыт — тәрбиелік және қоғамдық мәдениетті дамыту:
- Білім беру мен кәсіби ортада адалдық пен әділеттілікті нақты әрекеттер арқылы қалыптастыру.
- Жағымпаздық пен жеке байланысқа емес, еңбек пен кәсіби құндылыққа құрмет көрсету.
- Қоғамдық пікірталаста ар-намысты сақтай отырып, сын айту мәдениетін дамыту.
- Лауазымды тұлғалар мен сарапшылардың қоғамдық жауапкершілігін күшейту.
- Жетістікке жетудің басты өлшемі ретінде атақ пен марапатты емес, қоғамға қосылған нақты үлесті бағалау.
Бірінші бағыт әділ шешім қабылдаудың институционалдық кепілдіктерін қалыптастырса, екінші бағыт сол кепілдіктердің шынайы жұмыс істеуіне қажетті адамгершілік негізді нығайтады.
Бірінсіз екіншісі толық нәтиже бере алмайды.
Қорытынды: Е.Қарин мырзаның Мемлекеттік сыйлықты тағайындау тәртібін өзгерту туралы пікірі маңызды. Бірақ мәселені тек ереже мен рәсім шеңберінде шешуге болмайды.
Сыйлық беру немесе сыйлық алу мәселесі елімізде азаматтардың ар-ұятына әсер ететін, өз ортасының алдында жауапкершілік сезіндіретін ТӘРБИЕЛІК һәм ЖАУАПКЕРШІЛІК орта қалыптасқанда ғана түбегейлі әрі орнықты шешімін табады.
Мұндай ортада сыйлық беруші де, сыйлық алушы да ең алдымен өз ар-ұяты алдында жауап береді. Ал мемлекет пен қоғам сол жауапкершіліктің нақты көрініс табуына жағдай жасайды.
Мәселе ешкімге сыйлық бермеуде де, бәріне бірдей сыйлық беруде де емес. Мәселе — лайықты еңбекті әділ бағалайтын, лайықсыз артықшылықтан бас тартатын және қабылданған шешім үшін жауапкершілік көтеретін қоғамдық мәдениетті қалыптастыруда.
Абай атындағы Мемлекеттік сыйлықтың шынайы беделі де осындай ортада орнығады.
Абайдың атындағы сыйлық Абайдың атын иеленумен ғана емес, Абай дәріптеген әділеттілік пен ар-ұят қағидаларына сай болуымен қадірлі болуы керек.
Бұл — тек Мемлекеттік сыйлыққа қатысты мәселе емес. Бұл — бүкіл қоғамның тәрбиесі, азаматтық жауапкершілігі және ұлттық рухани мәдениеті туралы мәселе.
Болат Нәукенұлы
Abai.kz
