مەمسىيلىقتىڭ بەدەلى: قانداي وزگەرىستەر قاجەت؟
اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق ماسەلەسى: فورمالدى رەفورمادان تاربيەلىك ءھام جاۋاپكەرشىلىك ورتا قالىپتاستىرۋعا دەيىن.
ماسەلەنىڭ تۇپكى سەبەبى
ە. قارين مىرزانىڭ اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ بەرىلۋىنە قاتىستى تۇسىنىكتەمەسى قوعامدا ماڭىزدى ماسەلەنى قايتا كوتەرىپ وتىر. سىيلىق تۇلعاعا ەمەس، ناقتى تۋىندىعا بەرىلۋى كەرەك; اتاق، مەرەيتوي نەمەسە جەكە بەدەل شىعارمانىڭ ساپاسىن الماستىرماۋى ءتيىس; ال ماراپاتتاۋ تالاپتارى مەن راسىمدەرى جەتىلدىرىلۋى قاجەت.
بۇل قاعيدالارمەن كەلىسۋگە بولادى. الايدا ماسەلەنىڭ تۇپكى سەبەبىن تەك سىيلىق بەرۋ ەرەجەلەرىنەن نەمەسە ساراپتاۋ كوميسسياسىنىڭ جۇمىسىنان ىزدەۋ جەتكىلىكسىز.
مەنىڭ ويىمشا، سىيلىق بەرۋ مەن سىيلىق الۋ ماسەلەسىنىڭ تۇبەگەيلى ءارى ءادىل شەشىلۋى ءۇشىن ەلىمىزدە ازاماتتار وزدەرىنىڭ ار-ۇياتىنىڭ، قوعامدىق پىكىردىڭ جانە كاسىبي ورتاسىنىڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىك سەزىنەتىن تاربيەلىك ءھام جاۋاپكەرشىلىك ورتا قالىپتاسۋى كەرەك.
ويتكەنى كەز كەلگەن ەرەجە مەن زاڭدى ادامنىڭ ىشكى مادەنيەتى، ار-ۇياتى جانە قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىگى تولىقتىرا الماسا، ادىلدىككە قول جەتكىزۋ قيىن.
نەلىكتەن ەرەجەنى وزگەرتۋ جەتكىلىكسىز؟
مەملەكەتتىك سىيلىقتى تاعايىنداۋدىڭ ەڭ ءمىنسىز ءتارتىبىن ەنگىزۋگە بولادى. باعالاۋ ولشەمدەرىن ناقتىلاپ، تاۋەلسىز ساراپشىلاردى شاقىرىپ، داۋىس بەرۋ ناتيجەلەرىن راسىمدەۋگە بولادى. بىراق وسى راسىمدەرگە قاتىساتىن ادامداردىڭ بويىندا ادىلدىككە دەگەن ىشكى سەنىم مەن جاۋاپكەرشىلىك بولماسا، فورمالدى تالاپتاردىڭ ءوزى كۇتكەن ناتيجەنى بەرمەۋى مۇمكىن.
ماسەلەنىڭ ەكى جاعى بار.
ءبىرىنشىسى — سىيلىق بەرۋشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى.
كوميسسيا مۇشەسى وزىنە ۇسىنىلعان تۋىندىنى اۆتوردىڭ لاۋازىمىنا، اتاعىنا، تانىستىعىنا نەمەسە قوعامدىق بەدەلىنە قاراپ ەمەس، شىعارمانىڭ ناقتى قۇندىلىعىنا قاراي باعالاۋعا ءتيىس. ول ءوز شەشىمى ءۇشىن كاسىبي ورتا مەن قوعام الدىندا جاۋاپ بەرەتىنىن سەزىنۋى كەرەك.
ەكىنشىسى — سىيلىق الۋشىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى.
سىيلىققا ۇسىنىلعان ءاربىر اۆتور ءوز ەڭبەگىنىڭ شىنايى قۇندىلىعىنا سەنۋگە، ونىڭ ءادىل باعالانعانىن قالاۋعا جانە لايىقسىز ارتىقشىلىققا سۇيەنبەۋگە ءتيىس. ماراپات الۋ مۇمكىندىگى ادامنىڭ جەكە ماقساتىنا اينالىپ، شىعارماشىلىقتىڭ قوعامدىق مانىنەن جوعارى تۇرماۋى كەرەك.
مىنە، وسى ەكى تاراپتىڭ دا ار-ۇياتى مەن جاۋاپكەرشىلىگى بىردەي ماڭىزدى.
«ۇيالاتىن ورتا» دەگەنىمىز نە؟
ۇيالۋ ۇعىمىن تەك ادامنىڭ جەكە سەزىمى رەتىندە تۇسىنبەۋ كەرەك. بۇل جەردە ءسوز — ادامدى تەرىس ارەكەتتەن تەجەيتىن، ادىلەتسىزدىككە جول بەرمەۋگە ىقپال ەتەتىن قوعامدىق جانە كاسىبي ورتا تۋرالى.
مۇنداي ورتادا:
* ادام لايىقسىز ماراپات العانى ءۇشىن ەمەس، لايىقسىز ماراپاتقا ۇمتىلعانى نەمەسە ادىلەتسىزدىككە سانالى تۇردە جول بەرگەنى ءۇشىن ار الدىندا جاۋاپكەرشىلىك سەزىنەدى;
* ساراپشىنىڭ بەدەلى ونىڭ اتاعىمەن عانا ەمەس، ءادىل شەشىمدەرىمەن ولشەنەدى;
* قوعامعا تانىمال تۇلعانىڭ ءسوزى مەن ءىسى ءوزارا سايكەس بولۋعا ءتيىس;
* تانىستىق، جاعىمپازدىق جانە جەكە مۇددە كاسىبي قاعيدالاردان جوعارى قويىلمايدى;
* ازاماتتار ادىلەتسىزدىكتى كورسە، ءۇنسىز قالماي، دالەلمەن جانە مادەنيەتتى تۇردە پىكىر بىلدىرەدى.
مۇنداي ورتادا زاڭ بۇزباۋ جەتكىلىكسىز. ادام ءوز ارەكەتىنىڭ ادىلەتتى بولعانىنا دا ءمان بەرەدى.
الايدا «ۇيالاتىن ورتا» دەگەنىمىز — بىرەۋدى كوپشىلىك الدىندا كەمسىتۋ، كىنالى دەپ جاريالاۋ نەمەسە نەگىزسىز ايىپتاۋ ەمەس. ول — ار-ۇياتتى، ادىلدىكتى جانە قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىكتى جوعارى قوياتىن ورتا.
ادامدى تەك جازادان قورقۋ ەمەس، ءوز ار-ۇياتى مەن قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى دە ءادىل بولۋعا جەتەلەۋى كەرەك.
اباي ءىلىمى جانە قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىك
اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىق ماسەلەسىن ابايدىڭ رۋحاني مۇراسىنان ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى.
اباي ادام بويىنداعى ار-ۇياتتى، ادىلەتتىلىكتى، اقىل مەن ەڭبەكتى جوعارى باعالادى. ونىڭ شىعارمالارى ادامدى ءوزىن-ءوزى تانۋعا، مىنەزىن تۇزەۋگە جانە قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋگە شاقىرادى.
سوندىقتان اباي اتىنداعى سىيلىقتىڭ ادىلدىگى تەك كوميسسيانىڭ داۋىس بەرۋىمەن ولشەنبەۋگە ءتيىس. ول اباي دارىپتەگەن ادامگەرشىلىك قاعيدالارىنا دا سايكەس كەلۋى كەرەك.
بۇل جەردە ماڭىزدى ءبىر سۇراق تۋىندايدى: ءبىز ابايدى تەك وقىپ، زەرتتەپ، ونىڭ اتىنداعى ماراپاتتى تاعايىنداۋمەن شەكتەلەمىز بە، الدە ونىڭ ادىلەت پەن ار-ۇيات تۋرالى ۇستانىمدارىن ءوز ىسىمىزدە باسشىلىققا الامىز با؟
ەگەر ابايدىڭ اتىنداعى سىيلىقتى تاعايىنداۋ كەزىندە ادىلدىك، ادالدىق جانە جاۋاپكەرشىلىك قاعيدالارى تولىق ساقتالماسا، وندا ونىڭ اتاۋى مەن قوعامدىق مازمۇنى اراسىندا الشاقتىق پايدا بولادى.
اباي مۇراسىن قۇرمەتتەۋ — ونىڭ اتىن اتاۋمەن عانا ەمەس، ونىڭ ءىلىمىن قوعامدىق قاتىناستاردا ىسكە اسىرۋمەن ولشەنۋگە ءتيىس.
قازاق ازاماتتىق قوعامىنىڭ مىندەتى
قازاق ازاماتتىق قوعامى بۇل ماسەلەگە تەك «كىم سىيلىق الدى، كىم المادى؟» دەگەن تۇرعىدان قاراماۋى كەرەك.
نەگىزگى سۇراق الدەقايدا تەرەڭ: ەلىمىزدە ءادىل شەشىم قابىلداۋعا جانە ادىلەتسىز ارتىقشىلىقتان باس تارتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن تاربيەلىك ءھام جاۋاپكەرشىلىك ورتا بار ما؟
مۇنداي ورتانى تەك مەملەكەتتىك ورگاندار قالىپتاستىرا المايدى. وعان زيالى قاۋىم، عالىمدار، جازۋشىلار، ونەر قايراتكەرلەرى، ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرى، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى جانە جالپى ازاماتتار ۇلەس قوسۋعا ءتيىس.
ازاماتتىق قوعامنىڭ مىندەتى — كەز كەلگەن شەشىمدى الدىن الا ايىپتاۋ ەمەس، ونىڭ ادىلدىگىنە باعا بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن اشىقتىقتى تالاپ ەتۋ. سونىمەن قاتار قوعام كاسىبي ادالدىقتى باعالاپ، ادىلەتسىزدىككە دالەلسىز ايىپتاۋمەن ەمەس، ناقتى ۋاجدەرمەن قارسى تۇرۋى كەرەك.
زيالى قاۋىمنىڭ بەدەلى اتاقتار مەن ماراپاتتاردىڭ سانىمەن عانا ەمەس، قوعامداعى ادىلەتتىلىكتى قورعاۋعا قوسقان ۇلەسىمەن دە ولشەنۋگە ءتيىس.
قانداي وزگەرىستەر قاجەت؟
اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتى رەفورمالاۋ ەكى ءوزارا بايلانىستى باعىتتا جۇرگىزىلۋى كەرەك.
ءبىرىنشى باعىت — ينستيتۋتسيونالدىق رەفورما:
- سىيلىققا ۇسىنىلعان تۋىندىلاردى باعالاۋ ولشەمدەرىن ناقتىلاۋ.
- ساراپشىلاردىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن كاسىبي جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتۋ.
- مۇددەلەر قاقتىعىسىنىڭ الدىن الۋ.
- قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ نەگىزدەمەسىن قوعامعا ءتۇسىندىرۋ.
- كونكۋرس راسىمدەرىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرۋ.
ەكىنشى باعىت — تاربيەلىك جانە قوعامدىق مادەنيەتتى دامىتۋ:
- ءبىلىم بەرۋ مەن كاسىبي ورتادا ادالدىق پەن ادىلەتتىلىكتى ناقتى ارەكەتتەر ارقىلى قالىپتاستىرۋ.
- جاعىمپازدىق پەن جەكە بايلانىسقا ەمەس، ەڭبەك پەن كاسىبي قۇندىلىققا قۇرمەت كورسەتۋ.
- قوعامدىق پىكىرتالاستا ار-نامىستى ساقتاي وتىرىپ، سىن ايتۋ مادەنيەتىن دامىتۋ.
- لاۋازىمدى تۇلعالار مەن ساراپشىلاردىڭ قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ.
- جەتىستىككە جەتۋدىڭ باستى ولشەمى رەتىندە اتاق پەن ماراپاتتى ەمەس، قوعامعا قوسىلعان ناقتى ۇلەستى باعالاۋ.
ءبىرىنشى باعىت ءادىل شەشىم قابىلداۋدىڭ ينستيتۋتسيونالدىق كەپىلدىكتەرىن قالىپتاستىرسا، ەكىنشى باعىت سول كەپىلدىكتەردىڭ شىنايى جۇمىس ىستەۋىنە قاجەتتى ادامگەرشىلىك نەگىزدى نىعايتادى.
ءبىرىنسىز ەكىنشىسى تولىق ناتيجە بەرە المايدى.
قورىتىندى: ە.قارين مىرزانىڭ مەملەكەتتىك سىيلىقتى تاعايىنداۋ ءتارتىبىن وزگەرتۋ تۋرالى پىكىرى ماڭىزدى. بىراق ماسەلەنى تەك ەرەجە مەن ءراسىم شەڭبەرىندە شەشۋگە بولمايدى.
سىيلىق بەرۋ نەمەسە سىيلىق الۋ ماسەلەسى ەلىمىزدە ازاماتتاردىڭ ار-ۇياتىنا اسەر ەتەتىن، ءوز ورتاسىنىڭ الدىندا جاۋاپكەرشىلىك سەزىندىرەتىن تاربيەلىك ءھام جاۋاپكەرشىلىك ورتا قالىپتاسقاندا عانا تۇبەگەيلى ءارى ورنىقتى شەشىمىن تابادى.
مۇنداي ورتادا سىيلىق بەرۋشى دە، سىيلىق الۋشى دا ەڭ الدىمەن ءوز ار-ۇياتى الدىندا جاۋاپ بەرەدى. ال مەملەكەت پەن قوعام سول جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ناقتى كورىنىس تابۋىنا جاعداي جاسايدى.
ماسەلە ەشكىمگە سىيلىق بەرمەۋدە دە، بارىنە بىردەي سىيلىق بەرۋدە دە ەمەس. ماسەلە — لايىقتى ەڭبەكتى ءادىل باعالايتىن، لايىقسىز ارتىقشىلىقتان باس تارتاتىن جانە قابىلدانعان شەشىم ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك كوتەرەتىن قوعامدىق مادەنيەتتى قالىپتاستىرۋدا.
اباي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ شىنايى بەدەلى دە وسىنداي ورتادا ورنىعادى.
ابايدىڭ اتىنداعى سىيلىق ابايدىڭ اتىن يەلەنۋمەن عانا ەمەس، اباي دارىپتەگەن ادىلەتتىلىك پەن ار-ۇيات قاعيدالارىنا ساي بولۋىمەن قادىرلى بولۋى كەرەك.
بۇل — تەك مەملەكەتتىك سىيلىققا قاتىستى ماسەلە ەمەس. بۇل — بۇكىل قوعامنىڭ تاربيەسى، ازاماتتىق جاۋاپكەرشىلىگى جانە ۇلتتىق رۋحاني مادەنيەتى تۋرالى ماسەلە.
بولات ناۋكەنۇلى
Abai.kz
