BIRINShI BÓLIM:  Men kórgen Núrpeyisov

EKINShI JÁNE ÝShINShI BÓLIMDER: Men kórgen Núrpeyisov

TÓRTINShI BÓLIM: Men kórgen Núrepeyisov

BESINShI BÓLIM: Men kórgen Núrpeyisov

QIQARLYQTYNG KÓKESI

Núrpeyisovting jeti tomyn qalay qúrastyratynymdy josparlap alyp, ýiine keldim. Negizgi mәseleni aqsaqalmen aqyldasu kerek. Saghat on birding shamasy. Ol әli tóseginde jatyr eken. Tura jogharghy qabattaghy jatyn bólmesine kirip bardym. Jaurap jatqan adamday qalyng kórpeni basyna deyin býrkep alypty. Kórpening eteginen tartyp:

– Assalaumaleykum, aqsaqal! Týs boldy ghoy, túrmaysyz ba?– dedim erkin sóilep. Kórpesin tartqanymdy jaqtyrmay qalghan siyaqty. Sózimdi estidi me, estimedi me bilmeymin. Qúlaghyna kiyetin apparattary qasyndaghy ýstelding ýstinde jatyr eken.

– Ó-ói, bú qaysyn? Tiyshtyq berseyshi,– dedi de kórpeni qayta býrkendi. Men onyng kórpesin qayta tarttym.

– Túrsanyzshy. Júmysty bastayyq. Aqyldasatyn mәseleler bar.

Ol basyn kórpeden shygharyp, kózin syghyraytyp, meni jana kórgen adamday jýzime úzaq qarady.

– Á-ә, qyzyl komissar, kelding be? Ne deysin?– Qolyn sozyp ýstel ýstindegi estu apparattyryn aldy. Kórpesin ysyryp, boyyn tiktep otyrdy.– Al, aita ber, aldynda otyrmyn.

– Aytqanda, júmysqa kiriseyik. Áueli qay tomgha ne beremiz, sony anyqtap, bekitip alayyq dep keldim.

– Áy, sen toqtay túr! Sen kimsin? Qanday baspa? Naghyp jýrgen adamsyn? Sony aitshy maghan!

– Eki-ýsh kýnnen beri aityp jatyrmyn ghoy sizge. «Qazyghúrt» baspasy dep. Keshe kelisim-shartqa qol qoyghan joqsyz ba?

– Men ony oqyghan joqpyn. «Qazyghúrt» degendi birinshi ret estip otyrmyn. Ol ne baspa?

– Kóp tomdyqtar shygharugha mamandanghan baspa. Osy Almatyda ornalasqan. Jiyrma jyldan beri tek kóp tomdyq shygharamyz. Bizding baspadan qyryqtan astam avtordyng kóp tomdyghy jaryq kórdi. Shet jaghasyn estigen de shygharsyz?

– E-e, esime týsken siyaqty. Beligerding bir aitqany bar edi. Qadyr men Sherhangha qalyng qalamaqy beripti dep. Solay ma?

– Ol ras.

– Bekdildә Aldamjarov marqúmnyng bir maqalasynda «Qazyghúrt» baspasy Qabdeshting on eki tomyn altynmen aptap, kýmispen qaptap shygharypty» dep jazghan edi. Ras pa?– dep mening kózime tura qarady. «Myna kisining bilmeytini jerding týbinde eken ghoy» dep oiladym. 2006 jyly, osydan on ýsh jyl búryn shyqqan maqala turaly aityp otyr.

– Ol da ras.

– Ony nemesine shyghardyn?

– Shygharsa nesi bar!? Ol da klassik jazushy ghoy. Myqty romanist.– dedim shyn kónilimmen.– Tandamaly romandaryn ghana berdi. Áytpese, ol kisining jazghan dýniyesi jiyrma tomnan da asady.

Ábeng basyn iyzep, biraz uaqyt ýnsiz otyryp qaldy. Sodan keyin aldyndaghy ýstelde túrghan týkirgishine qol sozyp, qaqyryp-týkirip aldy da:

– Mening az jazghanymdy betime basyp otyrsyng ba sen? A ya ne dumang, chto on klassiyk,– dedi songhy jaghyn orysshalap. Ishinde Qabdesh aghagha degen qyjyly bar siyaqty.– Men ony oqymaymyn da.

– Oqymasanyz, klassik emes dep qalay aitasyz? Jazushynyng shygharmalaryn oqyp baryp pikir aitu kerek qoy.

– Sen qoyshy. Men bilemin ghoy onyng kim ekenin. Ekeumiz de tyshqan jylghymyz. Menen on eki jas kishi bola túra balaghyma jarmasyp, sonymnan qalmady ghoy. Sotqa da sýiredi meni. Týbinde ózi tas-talqan bop jenilip tyndy.

Ary qaray tyndaghym kelmedi.

– Sizderding qarym-qatynasynyzda mening shataghym joq. Onday intrigadan alys jýremin. Maghan eshtene aitpay-aq qoyynyz. Odan da myna júmysymyzgha kiriseyik,– dedim qolymdy siltep. Ol әngimeni qozdata týsti.

– Qabdeshting kitabyn ýkimet shyghardy ma? Aqshany qaydan aldyn?– dep súrady.

– Joq, ýkimet aralasqan joq.

– Endi... Kim berdi aqshany?

– Ony qaytesiz? Syilaytyn kisiler qol úshyn berdi ghoy. Biraq onay bitken joq.

– Kim eken ony sonsha syilaytyn?

– Tasmaghambetov kómektesti.

– A-a?.. Ózimizding Imanghaly ma?..– Ol shoq basyp alghanday baj ete qaldy,– Imash ta doraq eken! Kimge kómektesudi bilmeytin. Tasyp bara jatsa maghan bermey me?

Men kýlip jiberdim.

– Sizge de kómek bermey jatqan joq qoy. Talay-talay kәdenizge jarapty, biraz mәselenizdi sheship beripti. Myna ýiinizdi saldyrugha da jәrdemdesken eken. Endi ony qalaysha «durak» deysiz?

– Deymin! Ol naghyz doraq! Qabdeshke kómektesip...– Qariyanyng qyzghanyshy betine shyqty. Ayaq astynan qyzbalana bastady.

Osy kezde Dinara esimdi ýy qyzmetshisi bolyp isteytin әiel kelip:

– Ata, tamaq iship alsanyzshy,– dedi.

– Kasha ma?– dedi qariya.

– IYә.

– Maghan osy jerge әkele qoyshy, ainalayyn. Kәzir, beti-qolymdy juyp alayyn.

– Jaqsy, ata! Ákelip beremin,– dep Dinara tómenge týsip ketti.

– Siz tamaqtanyp bolghansha taza auada jýre túrayyn. Sodan song kirisermiz,– dedim de men de syrtqa shyqtym.

Aulada Ajar apay (Ábenning jary) shuaqtap otyr. Ýige kirerde amandasqanmyn. Aqyryn baryp, qasyndaghy úzyn skameykagha otyrdym. Ajar Kereshqyzy Iliyasovanyng naqty jasy seksen toghyzda. Ol 1930 jyly Oral (qazirgi Batys Qazaqstan) oblysynda tughan. Himiya salasynyng belgili mamany, ghylym doktory, professor. Kezinde el ónerkәsibining órkendeuine eleuli enbek sinirgen qayratker. Óskemen jaqtaghy bir-eki alyp zauyttyng júmysyn jolgha qoyghan osy kisi deydi. Kezinde aty mәlim ghalym bolghan. Biraq ataghy jer jarghan jazushynyng kólenkesinde qalyp, esim-soyyn barynsha jarqyratyp kórsete almaghan siyaqty. Onyng ýstine mynaday qiqar minezdi adammen jetpis jyl bir shanyraqtyng astynda túru da onay emes shyghar. Keyuanany әbden kәrilik jenipti. Bir aitqan sózin on ret qaytalaydy. Jónsiz súraqtar qoya bastaydy. Eshkim sóilespegen song zerigedi ghoy deymin, qasyna barsang oiyna kelgen sózin aityp qalghysy keledi. Apaydyng bas-ayaghy joq әngimesin biraz tyndadym. Ara-arasynda úyalghannan «iyә» dep sózin qoshtap qoyamyn. Ózim birtýrli ynghaysyzdanyp otyrdym. Dýniyede ózindi ózing tanymay qalghannan qiyn nәrse joq qoy. Ne istep, ne aitqanyndy bilmey, әrkimning qabaghyna qarap, jas sәbiydey jәutendep, beysharanyng kýiin keship otyrghan qaybir jaqsy deysin. Áy, kәrilik-ay!

Mening kónilime múng kirdi. Birtýrli jýregim ezilip, janym auyryp ketti. «Júmys, júmys dep janyghyp jýrip, men qayda tap boldym? Mynau otyrysym ne? Syrtqa shyqsam, aqyly auysqan kempir, ishke kirsem esirgen qiqar shal. Ne kónilindi ashyp sóilese almaysyn, ne júmysyng bitpeydi. Mende de bir kisilik kókirek bar edi ghoy. Nege janshylyp qaldym? Meyli ghoy, aqsaqaldyng jasyn syilaymyz. Biraq, syilaghannyng da jóni bar emes pe? Ótkizip qoyghan nәrsesi barday ol maghan nege dikendeydi? Nege basynady? Kitap jazsa men ýshin jazyp pa? Joq, basynugha jol bere almaymyn. Klassik bolsa, ózine klassiyk. Men júmysty bitiruim kerek». Osy oimen ýige kirdim. Qariya tamaghyn iship bolyp, әldebireumen telefon arqyly sóilesip otyr eken. Ol telefondy japqan song maghan búrylyp:

– Seni tekseretin qyldym,– dedi masattanghanday sóilep. Men onyng sózine týsinbey qaldym.

– Teksergeni qalay?

– Jana ghana finpoldyng bastyghyna aittym. Sening baspandy әbden teksersin dedim.

– Ol oiynyzdy alghash amandasqanda-aq aitqansyz. Maghan onday nómir ótpeydi. Tekserse teksere bersin!– dedim keyip.

– Saghan ózderi shyghady. Qinalyp qalyp jýrme-e!– dedi ol mysqylday kýlip.

– Janynyz ashysa finpolda neniz bar? Osy siz qanday adamsyz? Men kitabynyzdy abyroymen shygharsam dep jantalasyp jýrmin. Sizding otyrysynyz mynau, finpolgha tapsyryp qoydym dep. Kóringen jerge kiylige beretindey nemene, olardyng menen basqa júmysy joq pa? Men olardan qoryqpaymyn. Basty qatyrmay júmysqa kiriseyik. Kelgenime bir saghat boldy. Týk bitirmedik.

– Mening býgin mazam bolmay túr. Eshqanday júmysqa zauqym joq. Sen erteng kel. Bolmasa eki kýnnen keyin kel,– dedi ol qityghyp. Onyng sózderine kýiip kettim.

– Joq, men býgin isteytin júmysty ertenge qaldyrmaymyn. Finpolgha zvondaugha shamanyz jetkende, óz kitabynyzdy josparlaugha shamanyz jetpey me? Mening býgingi maqsatym: jeti tomdy neden bastaymyz, nemen ayaqtaymyz, sony aiqyndau. Mine, mynau mening jobam, jeti tom osylay qúralady,– dep dayyndap әkelgen josparymdy qolyna ústattym. Ol jospardy qayta-qayta qarap shyqty da:

– Ózim de osylay bolsa degem. Bolady,– dedi.

– Demek, osy jobany bekitemiz. Birinshi tom «Kýtken kýn» romany. «Qan men terdin» ýsh kitabyn ekinshi tomnan bastaymyz. Besinshi, altynshy tomdar «Songhy paryzdyn» eki kitaby. Jetinshi tomgha maqalalarynyzdy beremiz. Boldy. Búdan keyin ózgertpeysiz. Kelistik pe?

– Kelistik. Tomdardyng retin ózgertpegenmen kitaptardyng ishin redaksiyalaymyn.

– Biz avtordyng stilidik ereksheligine basa mәn beremiz. Oryndy týzetu bolsa qabyldanady. Men ertennen bastap tomdardy týgeldeuge kirisem. Saghat 10-da sizge kelem. Soghan deyin qolynyzda bar materialdardy dayyndap otyrynyz. Finpol shaqyryp qalmasa, men keshikpey keluge tyrysamyn.

Ekeumiz qol alysyp, kelistik.

(Jalghasy bar)

Temirghaly Kópbay

Abai.kz