ءبىرىنشى ءبولىم:  مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

ەكىنشى جانە ءۇشىنشى بولىمدەر: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

ءتورتىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرەپەيىسوۆ

بەسىنشى ءبولىم: مەن كورگەن نۇرپەيىسوۆ

قيقارلىقتىڭ كوكەسى

نۇرپەيىسوۆتىڭ جەتى تومىن قالاي قۇراستىراتىنىمدى جوسپارلاپ الىپ، ۇيىنە كەلدىم. نەگىزگى ماسەلەنى اقساقالمەن اقىلداسۋ كەرەك. ساعات ون ءبىردىڭ شاماسى. ول ءالى توسەگىندە جاتىر ەكەن. تۋرا جوعارعى قاباتتاعى جاتىن بولمەسىنە كىرىپ باردىم. جاۋراپ جاتقان ادامداي قالىڭ كورپەنى باسىنا دەيىن بۇركەپ الىپتى. كورپەنىڭ ەتەگىنەن تارتىپ:

– اسسالاۋمالەيكۋم، اقساقال! ءتۇس بولدى عوي، تۇرمايسىز با؟– دەدىم ەركىن سويلەپ. كورپەسىن تارتقانىمدى جاقتىرماي قالعان سياقتى. ءسوزىمدى ەستىدى مە، ەستىمەدى مە بىلمەيمىن. قۇلاعىنا كيەتىن اپپاراتتارى قاسىنداعى ۇستەلدىڭ ۇستىندە جاتىر ەكەن.

– ءو-ءوي، بۇ قايسىڭ؟ تيىشتىق بەرسەيشى،– دەدى دە كورپەنى قايتا بۇركەندى. مەن ونىڭ كورپەسىن قايتا تارتتىم.

– تۇرساڭىزشى. جۇمىستى باستايىق. اقىلداساتىن ماسەلەلەر بار.

ول باسىن كورپەدەن شىعارىپ، كوزىن سىعىرايتىپ، مەنى جاڭا كورگەن ادامداي جۇزىمە ۇزاق قارادى.

– ءا-ءا، قىزىل كوميسسار، كەلدىڭ بە؟ نە دەيسىن؟– قولىن سوزىپ ۇستەل ۇستىندەگى ەستۋ اپپاراتتىرىن الدى. كورپەسىن ىسىرىپ، بويىن تىكتەپ وتىردى.– ال، ايتا بەر، الدىڭدا وتىرمىن.

– ايتقاندا، جۇمىسقا كىرىسەيىك. اۋەلى قاي تومعا نە بەرەمىز، سونى انىقتاپ، بەكىتىپ الايىق دەپ كەلدىم.

– ءاي، سەن توقتاي تۇر! سەن كىمسىن؟ قانداي باسپا؟ ناعىپ جۇرگەن ادامسىن؟ سونى ايتشى ماعان!

– ەكى-ءۇش كۇننەن بەرى ايتىپ جاتىرمىن عوي سىزگە. «قازىعۇرت» باسپاسى دەپ. كەشە كەلىسىم-شارتقا قول قويعان جوقسىز با؟

– مەن ونى وقىعان جوقپىن. «قازىعۇرت» دەگەندى ءبىرىنشى رەت ەستىپ وتىرمىن. ول نە باسپا؟

– كوپ تومدىقتار شىعارۋعا ماماندانعان باسپا. وسى الماتىدا ورنالاسقان. جيىرما جىلدان بەرى تەك كوپ تومدىق شىعارامىز. ءبىزدىڭ باسپادان قىرىقتان استام اۆتوردىڭ كوپ تومدىعى جارىق كوردى. شەت جاعاسىن ەستىگەن دە شىعارسىز؟

– ە-ە، ەسىمە تۇسكەن سياقتى. بەلگەردىڭ ءبىر ايتقانى بار ەدى. قادىر مەن شەرحانعا قالىڭ قالاماقى بەرىپتى دەپ. سولاي ما؟

– ول راس.

– بەكدىلدا الدامجاروۆ مارقۇمنىڭ ءبىر ماقالاسىندا «قازىعۇرت» باسپاسى قابدەشتىڭ ون ەكى تومىن التىنمەن اپتاپ، كۇمىسپەن قاپتاپ شىعارىپتى» دەپ جازعان ەدى. راس پا؟– دەپ مەنىڭ كوزىمە تۋرا قارادى. «مىنا كىسىنىڭ بىلمەيتىنى جەردىڭ تۇبىندە ەكەن عوي» دەپ ويلادىم. 2006 جىلى، وسىدان ون ءۇش جىل بۇرىن شىققان ماقالا تۋرالى ايتىپ وتىر.

– ول دا راس.

– ونى نەمەسىنە شىعاردىڭ؟

– شىعارسا نەسى بار!؟ ول دا كلاسسيك جازۋشى عوي. مىقتى رومانيست.– دەدىم شىن كوڭىلىممەن.– تاڭدامالى روماندارىن عانا بەردى. ايتپەسە، ول كىسىنىڭ جازعان دۇنيەسى جيىرما تومنان دا اسادى.

ابەڭ باسىن يزەپ، ءبىراز ۋاقىت ءۇنسىز وتىرىپ قالدى. سودان كەيىن الدىنداعى ۇستەلدە تۇرعان تۇكىرگىشىنە قول سوزىپ، قاقىرىپ-تۇكىرىپ الدى دا:

– مەنىڭ از جازعانىمدى بەتىمە باسىپ وتىرسىڭ با سەن؟ ا يا نە دۋمايۋ، چتو ون كلاسسيك،– دەدى سوڭعى جاعىن ورىسشالاپ. ىشىندە قابدەش اعاعا دەگەن قىجىلى بار سياقتى.– مەن ونى وقىمايمىن دا.

– وقىماساڭىز، كلاسسيك ەمەس دەپ قالاي ايتاسىز؟ جازۋشىنىڭ شىعارمالارىن وقىپ بارىپ پىكىر ايتۋ كەرەك قوي.

– سەن قويشى. مەن بىلەمىن عوي ونىڭ كىم ەكەنىن. ەكەۋمىز دە تىشقان جىلعىمىز. مەنەن ون ەكى جاس كىشى بولا تۇرا بالاعىما جارماسىپ، سوڭىمنان قالمادى عوي. سوتقا دا سۇيرەدى مەنى. تۇبىندە ءوزى تاس-تالقان بوپ جەڭىلىپ تىندى.

ارى قاراي تىڭداعىم كەلمەدى.

– سىزدەردىڭ قارىم-قاتىناسىڭىزدا مەنىڭ شاتاعىم جوق. ونداي ينتريگادان الىس جۇرەمىن. ماعان ەشتەڭە ايتپاي-اق قويىڭىز. ودان دا مىنا جۇمىسىمىزعا كىرىسەيىك،– دەدىم قولىمدى سىلتەپ. ول اڭگىمەنى قوزداتا ءتۇستى.

– قابدەشتىڭ كىتابىن ۇكىمەت شىعاردى ما؟ اقشانى قايدان الدىڭ؟– دەپ سۇرادى.

– جوق، ۇكىمەت ارالاسقان جوق.

– ەندى... كىم بەردى اقشانى؟

– ونى قايتەسىز؟ سىيلايتىن كىسىلەر قول ۇشىن بەردى عوي. بىراق وڭاي بىتكەن جوق.

– كىم ەكەن ونى سونشا سىيلايتىن؟

– تاسماعامبەتوۆ كومەكتەستى.

– ا-ا؟.. ءوزىمىزدىڭ يمانعالي ما؟..– ول شوق باسىپ العانداي باج ەتە قالدى،– يماش تا دوراق ەكەن! كىمگە كومەكتەسۋدى بىلمەيتىن. تاسىپ بارا جاتسا ماعان بەرمەي مە؟

مەن كۇلىپ جىبەردىم.

– سىزگە دە كومەك بەرمەي جاتقان جوق قوي. تالاي-تالاي كادەڭىزگە جاراپتى، ءبىراز ماسەلەڭىزدى شەشىپ بەرىپتى. مىنا ءۇيىڭىزدى سالدىرۋعا دا جاردەمدەسكەن ەكەن. ەندى ونى قالايشا «دۋراك» دەيسىز؟

– دەيمىن! ول ناعىز دوراق! قابدەشكە كومەكتەسىپ...– قاريانىڭ قىزعانىشى بەتىنە شىقتى. اياق استىنان قىزبالانا باستادى.

وسى كەزدە دينارا ەسىمدى ءۇي قىزمەتشىسى بولىپ ىستەيتىن ايەل كەلىپ:

– اتا، تاماق ءىشىپ الساڭىزشى،– دەدى.

– كاشا ما؟– دەدى قاريا.

– ءيا.

– ماعان وسى جەرگە اكەلە قويشى، اينالايىن. كازىر، بەتى-قولىمدى جۋىپ الايىن.

– جاقسى، اتا! اكەلىپ بەرەمىن،– دەپ دينارا تومەنگە ءتۇسىپ كەتتى.

– ءسىز تاماقتانىپ بولعانشا تازا اۋادا جۇرە تۇرايىن. سودان سوڭ كىرىسەرمىز،– دەدىم دە مەن دە سىرتقا شىقتىم.

اۋلادا اجار اپاي (ابەڭنىڭ جارى) شۋاقتاپ وتىر. ۇيگە كىرەردە امانداسقانمىن. اقىرىن بارىپ، قاسىنداعى ۇزىن سكامەيكاعا وتىردىم. اجار كەرەشقىزى ءىلياسوۆانىڭ ناقتى جاسى سەكسەن توعىزدا. ول 1930 جىلى ورال (قازىرگى باتىس قازاقستان) وبلىسىندا تۋعان. حيميا سالاسىنىڭ بەلگىلى مامانى، عىلىم دوكتورى، پروفەسسور. كەزىندە ەل ونەركاسىبىنىڭ وركەندەۋىنە ەلەۋلى ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەر. وسكەمەن جاقتاعى ءبىر-ەكى الىپ زاۋىتتىڭ جۇمىسىن جولعا قويعان وسى كىسى دەيدى. كەزىندە اتى ءمالىم عالىم بولعان. بىراق اتاعى جەر جارعان جازۋشىنىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ، ەسىم-سويىن بارىنشا جارقىراتىپ كورسەتە الماعان سياقتى. ونىڭ ۇستىنە مىناداي قيقار مىنەزدى اداممەن جەتپىس جىل ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تۇرۋ دا وڭاي ەمەس شىعار. كەيۋانانى ابدەن كارىلىك جەڭىپتى. ءبىر ايتقان ءسوزىن ون رەت قايتالايدى. ءجونسىز سۇراقتار قويا باستايدى. ەشكىم سويلەسپەگەن سوڭ زەرىگەدى عوي دەيمىن، قاسىنا بارساڭ ويىنا كەلگەن ءسوزىن ايتىپ قالعىسى كەلەدى. اپايدىڭ باس-اياعى جوق اڭگىمەسىن ءبىراز تىڭدادىم. ارا-اراسىندا ۇيالعاننان «ءيا» دەپ ءسوزىن قوشتاپ قويامىن. ءوزىم ءبىرتۇرلى ىڭعايسىزدانىپ وتىردىم. دۇنيەدە ءوزىڭدى ءوزىڭ تانىماي قالعاننان قيىن نارسە جوق قوي. نە ىستەپ، نە ايتقانىڭدى بىلمەي، اركىمنىڭ قاباعىنا قاراپ، جاس سابيدەي جاۋتەڭدەپ، بەيشارانىڭ كۇيىن كەشىپ وتىرعان قايبىر جاقسى دەيسىڭ. ءاي، كارىلىك-اي!

مەنىڭ كوڭىلىمە مۇڭ كىردى. ءبىرتۇرلى جۇرەگىم ەزىلىپ، جانىم اۋىرىپ كەتتى. «جۇمىس، جۇمىس دەپ جانىعىپ ءجۇرىپ، مەن قايدا تاپ بولدىم؟ مىناۋ وتىرىسىم نە؟ سىرتقا شىقسام، اقىلى اۋىسقان كەمپىر، ىشكە كىرسەم ەسىرگەن قيقار شال. نە كوڭىلىڭدى اشىپ سويلەسە المايسىڭ، نە جۇمىسىڭ بىتپەيدى. مەندە دە ءبىر كىسىلىك كوكىرەك بار ەدى عوي. نەگە جانشىلىپ قالدىم؟ مەيلى عوي، اقساقالدىڭ جاسىن سىيلايمىز. بىراق، سىيلاعاننىڭ دا ءجونى بار ەمەس پە؟ وتكىزىپ قويعان نارسەسى بارداي ول ماعان نەگە دىكەڭدەيدى؟ نەگە باسىنادى؟ كىتاپ جازسا مەن ءۇشىن جازىپ پا؟ جوق، باسىنۋعا جول بەرە المايمىن. كلاسسيك بولسا، وزىنە كلاسسيك. مەن جۇمىستى ءبىتىرۋىم كەرەك». وسى ويمەن ۇيگە كىردىم. قاريا تاماعىن ءىشىپ بولىپ، الدەبىرەۋمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسىپ وتىر ەكەن. ول تەلەفوندى جاپقان سوڭ ماعان بۇرىلىپ:

– سەنى تەكسەرەتىن قىلدىم،– دەدى ماساتتانعانداي سويلەپ. مەن ونىڭ سوزىنە تۇسىنبەي قالدىم.

– تەكسەرگەنى قالاي؟

– جاڭا عانا فينپولدىڭ باستىعىنا ايتتىم. سەنىڭ باسپاڭدى ابدەن تەكسەرسىن دەدىم.

– ول ويىڭىزدى العاش امانداسقاندا-اق ايتقانسىز. ماعان ونداي ءنومىر وتپەيدى. تەكسەرسە تەكسەرە بەرسىن!– دەدىم كەيىپ.

– ساعان وزدەرى شىعادى. قينالىپ قالىپ جۇرمە-ە!– دەدى ول مىسقىلداي كۇلىپ.

– جانىڭىز اشىسا فينپولدا نەڭىز بار؟ وسى ءسىز قانداي ادامسىز؟ مەن كىتابىڭىزدى ابىرويمەن شىعارسام دەپ جانتالاسىپ ءجۇرمىن. ءسىزدىڭ وتىرىسىڭىز مىناۋ، فينپولعا تاپسىرىپ قويدىم دەپ. كورىنگەن جەرگە كيلىگە بەرەتىندەي نەمەنە، ولاردىڭ مەنەن باسقا جۇمىسى جوق پا؟ مەن ولاردان قورىقپايمىن. باستى قاتىرماي جۇمىسقا كىرىسەيىك. كەلگەنىمە ءبىر ساعات بولدى. تۇك بىتىرمەدىك.

– مەنىڭ بۇگىن مازام بولماي تۇر. ەشقانداي جۇمىسقا زاۋقىم جوق. سەن ەرتەڭ كەل. بولماسا ەكى كۇننەن كەيىن كەل،– دەدى ول قيتىعىپ. ونىڭ سوزدەرىنە كۇيىپ كەتتىم.

– جوق، مەن بۇگىن ىستەيتىن جۇمىستى ەرتەڭگە قالدىرمايمىن. فينپولعا زۆونداۋعا شاماڭىز جەتكەندە، ءوز كىتابىڭىزدى جوسپارلاۋعا شاماڭىز جەتپەي مە؟ مەنىڭ بۇگىنگى ماقساتىم: جەتى تومدى نەدەن باستايمىز، نەمەن اياقتايمىز، سونى ايقىنداۋ. مىنە، مىناۋ مەنىڭ جوبام، جەتى توم وسىلاي قۇرالادى،– دەپ دايىنداپ اكەلگەن جوسپارىمدى قولىنا ۇستاتتىم. ول جوسپاردى قايتا-قايتا قاراپ شىقتى دا:

– ءوزىم دە وسىلاي بولسا دەگەم. بولادى،– دەدى.

– دەمەك، وسى جوبانى بەكىتەمىز. ءبىرىنشى توم «كۇتكەن كۇن» رومانى. «قان مەن تەردىڭ» ءۇش كىتابىن ەكىنشى تومنان باستايمىز. بەسىنشى، التىنشى تومدار «سوڭعى پارىزدىڭ» ەكى كىتابى. جەتىنشى تومعا ماقالالارىڭىزدى بەرەمىز. بولدى. بۇدان كەيىن وزگەرتپەيسىز. كەلىستىك پە؟

– كەلىستىك. تومداردىڭ رەتىن وزگەرتپەگەنمەن كىتاپتاردىڭ ءىشىن رەداكتسيالايمىن.

– ءبىز اۆتوردىڭ ستيلدىك ەرەكشەلىگىنە باسا ءمان بەرەمىز. ورىندى تۇزەتۋ بولسا قابىلدانادى. مەن ەرتەڭنەن باستاپ تومداردى تۇگەلدەۋگە كىرىسەم. ساعات 10-دا سىزگە كەلەم. سوعان دەيىن قولىڭىزدا بار ماتەريالداردى دايىنداپ وتىرىڭىز. فينپول شاقىرىپ قالماسا، مەن كەشىكپەي كەلۋگە تىرىسامىن.

ەكەۋمىز قول الىسىپ، كەلىستىك.

(جالعاسى بار)

تەمىرعالي كوپباي

Abai.kz