Key sәt maghan qazaqtyng tili tau eteginde әlsirep jatqan mýsәpir jannyng halin elestetetindey. Ol tau shynyna kóterilu ýshin tyrnaghy qangha boyalghansha jer tyrmalay, ólermendikpen órshelene órge órmeleui kerektey kórinedi.

Ózimdi sabyrgha shaqyram.

Sóitem de, shyndyq basqa deymin.

Qazaq tili mýsәpir emes, ol jaralanghan, biraq tiri deymin. Sebebi qazaq – memleket qúrushy últ. Búl memlekette bir ghana memlekettik til bar. Ol - qazaq tili.

Demografiyalyq basymdyq qazaqtardyng jaghynda.

Qazaq әdebiyeti men mәdeny qory quatty.

Demek ol әlsiremegen, tek sheshim kýtude. IYә, úzaq kýttik, taghy da kýtuge tura keledi... Qansha kýtemiz? Ol ózimizding tabandylyghymyz ben erik-jigerimizge baylanysty. Solay!

Konstitusiyada orys tilining qatar túruy – amal.

Al bizde bir ghana tandau bar, ol - qayrat kórsetu.

IYә, biz batyl bola almay otyrmyz. Óitkeni batyldyq kórsetu ýshin aldymen oghan jýiemiz dayyn boluy kerek.

Tildi Konstitusiyagha jazu jetkiliksiz. Ony biyliktin, bilimnin, ekonomikanyn, ghylymnyng tiline ainaldyru kerek.

Til – últtyng jany. Jan shoshynuy, jaralanuy mýmkin. Biraq jan tiri túrghanda, ol qayta ensesin tiktey alady.

Konstitusiyadaghy bir ghana sóz ózgerdi. «Ten» sózi «qatar» boldy.

Terennen ýnilmegen jangha aiyrmashylyq shamaly bolyp kórinedi. Al tilding taghdyryn jýregimen sezetin adam ýshin – búl jay ghana redaksiyalyq týzetu emes, tarihy ahualdyng ainasy.

Búryn orys tili qazaq tilimen «ten» qoldanylatyn edi. Mәrtebesi de, qúqyghy da, salmaghy da teng bolatyn.

Endi ol «qatar» qoldanylady. Qatar degen birge, janynda, ilesip jýru degendi bildiredi. Memlekettik mәrtebe, qúqyq qazaq tiline ghana berilgen.

Alayda ýnemi sanada túratyn súraqtar bar: sheshim qay tilde tuady? Biz nege orys tilin Konstitusiyada qatarlastyryp jazugha mәjbýrmiz?

Sebep birnesheu: Jetpis jyl boyy oryssha oilap kelgen memleketting iynersiyasy sol qalpynda qaldy. Qalada orys tildik orta berik qalyptasty.

Kenes mәdeniyetining әdeti nyq ornyqqan. Orys tili elitanyng oilau jýiesine ainalghan.

Jәne, iyә, geosayasat ta bar.

Soltýstiktegi alyp kórshi orys tilining mәrtebesine sezimtal. Tarihy jady, demografiyalyq qúrylym, aimaqtyq túraqtylyq – bәri esepke alynady.

Al biylik batyldyqty tek úranmen ólshemeydi, ol qauip pen saldardy tarazylaytynyn týsinemiz.

Biraq bizdi ústap túrghan tek syrtqy qysym emes dep oilaymyn. Biz tolyqtay til derbestigine óz ishimizde dayyn emespiz. Búl ne degen sóz? Batyl bolu degen bir kýnde mәlimdeme jasay salu emes. Batyldyq – kadr, jýie, mәdeniyet, sana dayyn bolghanda ghana iske asady.

Til zangha jazylghanda emes, sheshim qabyldaghanda tiri bolady.

Eger zang jobasy oryssha jazylyp, keyin qazaqsha audarylsa, qaydaghy tiri til?

Eger ministr oryssha oilap, qazaqsha mәtindi oqyp berse – oy qay tilde tudy?

Eger mansap pen tabys orys tilining esigin qaghudan bastalsa, jas buyn qay tildi tandaydy?..

Til óler aldynda aiqaylamaydy. Ol jay ghana manyzdy sәtterden shettetiledi.

Keshe ghana Marokkodan oraldym. Bilesiz be, Rabat kóshelerinde jýrip, jýregimdi auyr múng úyalady. Búl jay ghana emosiya emes edi.

Marokko 2011 jyly amazig tilin memlekettik til retinde Konstitusiyagha engizdi. Ghasyrlar boyy sol jerdi mekendegen halyqtyng tili resmy mәrtebe aldy.

Biraq sheshimder arab tilinde qabyldanady. Elita arabsha, fransuzsha sóileydi. Qaladaghy amazig jastary ana tilin oqyp-jaza almaydy.

Tifinag әrpi keybir mandayshalarda bar, biraq oy kenistiginde joq.

Til zanda tirilgenmen, biylikte tirilmegen. Auyldaghy qariya ghana ana tilinde sóileydi.

Al qaladaghy úrpaq óz bolmysynan bir qadam alystap ketken.

Tilden aiyrylu – bir kýndik tragediya emes. Ol bayau úmtylady.

Kóz kórgen jaylar kónilge qayau salady eken. Qazaq tilining de birtindep berber tilining kebin kiii mýmkin be degen oy biylegende aza boyym qaza kýy keshem. Áytsede jogharyda aitqan sebepterdi eskerip, shýkirshilik aitam.

Biraq mýldem qauip joq deu de anghaldyq bolar edi.

Sheshim qazaqsha tumasa, onday elde qazaq tili tolyqtay tiri ómir sýredi dep aitu qiyn.

Eger qala qazaqsha oilamasa, til auyldyng iyghyna ghana sýienip qalady.

Eger elita óz tilinde intellektual kenistik qúrmasa, tilding tynysy tarylady.

Jaghdaydy saralap, salmaqtay bilgen jannyng aldynda bir súraq túr: Biz «qatar» túrumen shektelemiz be, әlde qayrat kórsetip, әreket jasap, etekten shyngha kóterilemiz be? Mine, mәsele osynda.

Gýlmәriya Barmanbekova

Abai.kz