كەي ءسات ماعان قازاقتىڭ ءتىلى تاۋ ەتەگىندە السىرەپ جاتقان ءمۇساپىر جاننىڭ ءحالىن ەلەستەتەتىندەي. ول تاۋ شىڭىنا كوتەرىلۋ ءۇشىن تىرناعى قانعا بويالعانشا جەر تىرمالاي، ولەرمەندىكپەن ورشەلەنە ورگە ورمەلەۋى كەرەكتەي كورىنەدى.

ءوزىمدى سابىرعا شاقىرام.

سويتەم دە، شىندىق باسقا دەيمىن.

قازاق ءتىلى ءمۇساپىر ەمەس، ول جارالانعان، بىراق ءتىرى دەيمىن. سەبەبى قازاق – مەملەكەت قۇرۋشى ۇلت. بۇل مەملەكەتتە ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. ول - قازاق ءتىلى.

دەموگرافيالىق باسىمدىق قازاقتاردىڭ جاعىندا.

قازاق ادەبيەتى مەن مادەني قورى قۋاتتى.

دەمەك ول السىرەمەگەن، تەك شەشىم كۇتۋدە. ءيا، ۇزاق كۇتتىك، تاعى دا كۇتۋگە تۋرا كەلەدى... قانشا كۇتەمىز؟ ول ءوزىمىزدىڭ تاباندىلىعىمىز بەن ەرىك-جىگەرىمىزگە بايلانىستى. سولاي!

كونستيتۋتسيادا ورىس ءتىلىنىڭ قاتار تۇرۋى – امال.

ال بىزدە ءبىر عانا تاڭداۋ بار، ول - قايرات كورسەتۋ.

ءيا، ءبىز باتىل بولا الماي وتىرمىز. ويتكەنى باتىلدىق كورسەتۋ ءۇشىن الدىمەن وعان جۇيەمىز دايىن بولۋى كەرەك.

ءتىلدى كونستيتۋتسياعا جازۋ جەتكىلىكسىز. ونى بيلىكتىڭ، ءبىلىمنىڭ، ەكونوميكانىڭ، عىلىمنىڭ تىلىنە اينالدىرۋ كەرەك.

ءتىل – ۇلتتىڭ جانى. جان شوشىنۋى، جارالانۋى مۇمكىن. بىراق جان ءتىرى تۇرعاندا، ول قايتا ەڭسەسىن تىكتەي الادى.

كونستيتۋتسياداعى ءبىر عانا ءسوز وزگەردى. «تەڭ» ءسوزى «قاتار» بولدى.

تەرەڭنەن ۇڭىلمەگەن جانعا ايىرماشىلىق شامالى بولىپ كورىنەدى. ال ءتىلدىڭ تاعدىرىن جۇرەگىمەن سەزەتىن ادام ءۇشىن – بۇل جاي عانا رەداكتسيالىق تۇزەتۋ ەمەس، تاريحي احۋالدىڭ ايناسى.

بۇرىن ورىس ءتىلى قازاق تىلىمەن «تەڭ» قولدانىلاتىن ەدى. مارتەبەسى دە، قۇقىعى دا، سالماعى دا تەڭ بولاتىن.

ەندى ول «قاتار» قولدانىلادى. قاتار دەگەن بىرگە، جانىندا، ىلەسىپ ءجۇرۋ دەگەندى بىلدىرەدى. مەملەكەتتىك مارتەبە، قۇقىق قازاق تىلىنە عانا بەرىلگەن.

الايدا ۇنەمى سانادا تۇراتىن سۇراقتار بار: شەشىم قاي تىلدە تۋادى؟ ءبىز نەگە ورىس ءتىلىن كونستيتۋتسيادا قاتارلاستىرىپ جازۋعا ءماجبۇرمىز؟

سەبەپ بىرنەشەۋ: جەتپىس جىل بويى ورىسشا ويلاپ كەلگەن مەملەكەتتىڭ ينەرتسياسى سول قالپىندا قالدى. قالادا ورىس تىلدىك ورتا بەرىك قالىپتاستى.

كەڭەس مادەنيەتىنىڭ ادەتى نىق ورنىققان. ورىس ءتىلى ەليتانىڭ ويلاۋ جۇيەسىنە اينالعان.

جانە، ءيا، گەوساياسات تا بار.

سولتۇستىكتەگى الىپ كورشى ورىس ءتىلىنىڭ مارتەبەسىنە سەزىمتال. تاريحي جادى، دەموگرافيالىق قۇرىلىم، ايماقتىق تۇراقتىلىق – ءبارى ەسەپكە الىنادى.

ال بيلىك باتىلدىقتى تەك ۇرانمەن ولشەمەيدى، ول قاۋىپ پەن سالداردى تارازىلايتىنىن تۇسىنەمىز.

بىراق ءبىزدى ۇستاپ تۇرعان تەك سىرتقى قىسىم ەمەس دەپ ويلايمىن. ءبىز تولىقتاي ءتىل دەربەستىگىنە ءوز ىشىمىزدە دايىن ەمەسپىز. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ باتىل بولۋ دەگەن ءبىر كۇندە مالىمدەمە جاساي سالۋ ەمەس. باتىلدىق – كادر، جۇيە، مادەنيەت، سانا دايىن بولعاندا عانا ىسكە اسادى.

ءتىل زاڭعا جازىلعاندا ەمەس، شەشىم قابىلداعاندا ءتىرى بولادى.

ەگەر زاڭ جوباسى ورىسشا جازىلىپ، كەيىن قازاقشا اۋدارىلسا، قايداعى ءتىرى ءتىل؟

ەگەر مينيستر ورىسشا ويلاپ، قازاقشا ءماتىندى وقىپ بەرسە – وي قاي تىلدە تۋدى؟

ەگەر مانساپ پەن تابىس ورىس ءتىلىنىڭ ەسىگىن قاعۋدان باستالسا، جاس بۋىن قاي ءتىلدى تاڭدايدى؟..

ءتىل ولەر الدىندا ايقايلامايدى. ول جاي عانا ماڭىزدى ساتتەردەن شەتتەتىلەدى.

كەشە عانا ماروككودان ورالدىم. بىلەسىز بە، رابات كوشەلەرىندە ءجۇرىپ، جۇرەگىمدى اۋىر مۇڭ ۇيالادى. بۇل جاي عانا ەموتسيا ەمەس ەدى.

ماروككو 2011 جىلى امازيگ ءتىلىن مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە كونستيتۋتسياعا ەنگىزدى. عاسىرلار بويى سول جەردى مەكەندەگەن حالىقتىڭ ءتىلى رەسمي مارتەبە الدى.

بىراق شەشىمدەر اراب تىلىندە قابىلدانادى. ەليتا ارابشا، فرانتسۋزشا سويلەيدى. قالاداعى امازيگ جاستارى انا ءتىلىن وقىپ-جازا المايدى.

تيفيناگ ءارپى كەيبىر ماڭدايشالاردا بار، بىراق وي كەڭىستىگىندە جوق.

ءتىل زاڭدا تىرىلگەنمەن، بيلىكتە تىرىلمەگەن. اۋىلداعى قاريا عانا انا تىلىندە سويلەيدى.

ال قالاداعى ۇرپاق ءوز بولمىسىنان ءبىر قادام الىستاپ كەتكەن.

تىلدەن ايىرىلۋ – ءبىر كۇندىك تراگەديا ەمەس. ول باياۋ ۇمتىلادى.

كوز كورگەن جايلار كوڭىلگە قاياۋ سالادى ەكەن. قازاق ءتىلىنىڭ دە بىرتىندەپ بەربەر ءتىلىنىڭ كەبىن كيۋى مۇمكىن بە دەگەن وي بيلەگەندە ازا بويىم قازا كۇي كەشەم. ايتسەدە جوعارىدا ايتقان سەبەپتەردى ەسكەرىپ، شۇكىرشىلىك ايتام.

بىراق مۇلدەم قاۋىپ جوق دەۋ دە اڭعالدىق بولار ەدى.

شەشىم قازاقشا تۋماسا، ونداي ەلدە قازاق ءتىلى تولىقتاي ءتىرى ءومىر سۇرەدى دەپ ايتۋ قيىن.

ەگەر قالا قازاقشا ويلاماسا، ءتىل اۋىلدىڭ يىعىنا عانا سۇيەنىپ قالادى.

ەگەر ەليتا ءوز تىلىندە ينتەللەكتۋال كەڭىستىك قۇرماسا، ءتىلدىڭ تىنىسى تارىلادى.

جاعدايدى سارالاپ، سالماقتاي بىلگەن جاننىڭ الدىندا ءبىر سۇراق تۇر: ءبىز «قاتار» تۇرۋمەن شەكتەلەمىز بە، الدە قايرات كورسەتىپ، ارەكەت جاساپ، ەتەكتەن شىڭعا كوتەرىلەمىز بە؟ مىنە، ماسەلە وسىندا.

گۇلماريا بارمانبەكوۆا

Abai.kz