Qydyrdyng týp-tórkini qadir nemese Qydyr degen sózden shyqqan boluy kerek dep topshylaymyn. Qadir bolsa, qadirli, qúrmetti degen sóz. Qydyr bolsa – qydyryp jýredi degeni. Qydyrghanda da Qydyr kez kelgen, kóringen ýige bas súgha bermeydi. Dastarhany bataly, shanyraghy ataly, negizdi de nekeli, jeti atasy jeteli, ýy iyesi ornyqty, kelinshegi úqypty, bala-shaghasy qúima qúlaq otaulargha kiredi. Tórine shyghyp, maldasyn qúryp otyryp, dәmin tatady, batasyn beredi.

Ybyray Altynsariyn: «Jón bilmegen adamgha Qydyr ata darymas» – dep tegin aitpaghan. Qazaq «Qyryqtyng biri – Qydyr» deydi.  Qydyr atanyng etegine týsken úzyn shapany, salbyraghan saqaly, iyghynda qorjyny bar dep oilaugha bolmaydy. Keybir ýilerge sol keyipte kelui de mýmkin. Endi bir ýilerge Qojanasyr bolyp kele me, Aldarkóse bolyp kele me,әlde basqa keyipke kire me, ol jaghyn ýidegiler bayqamay qaluy da mýmkin. Sondyqtan da aqsaqaldar bata bergende eng aldymen auyzgha oralatyn sóz saptaularda: «Baq qonsyn, Qydyr darysyn!» – degen tilek aitylady.

Qydyr baba keybir ýilerding iyelerin synau maqsatynda mýsәpir bolyp kelui de mýmkin. «Mýsәpirdi jәbirleme!» – dep jatady. Qazaqta «Ýiden qyryq adym attap shyqsan-mýsәpirsin» – degen sóz de bar. Bizben týbi bir týrikter qonaqty, yaghny meymandy mýsәpir deydi eken. Ystambúl qalasynda «Mýsәpir» dep atalatyn qonaq ýii de bar.

Qazirgi uaqytta biz jyldyng tórt mezgili dep jýrmiz. Al ertede týrik (týrki emes) halqy, qypshaq júrty jaz ben kóktemdi qosyp alty ay jaz, kýz ben qysty qosyp alty ay qys dep ataghan. Yaghni, on eki ay qaqqa bólingen. Jyldyng bir jartysy suyq, yzghar bolsa, ekinshi jartysy jaryq pen jylu. Jaqsylyq pen jamandyq, kýn men týn  osylaysha almasyp, itjyghys týsip jatady. Abay aitpay ma:

«Aq kiyimdi, deneli, aq saqaldy,
Soqyr, mylqau, tanymas tiri jandy.
Ýsti-basy aq qyrau, týsi suyq,
Basqan izi syqyrlap kelip qaldy.
Demalysy ýskirik, ayaz pen qar,
Kәrli qúda qys kelip әlek saldy».

Jaz ben kóktemning jóni bir basqa. «Jazghytúrym qalmaydy qystyng syzy, masatyday qúlpyrar jerding jýzi» degen osy tús, jerding beti  jasaryp, mal kókke shyghyp, tirshilik jaynap, qan qaynap, tólder toyynyp, qyz-bozbala әzildesken kez, kýn menen týn tenesken, jasy ýlkender kenesken, balalardyng aidarynan jel esken kez – qasiyetti  Nauryz, mine, naghyz jyl basy.

Biz bolsaq, keshegi Sovet imperiyasynyng iydeologiyasynan, tipti oghan deyingi aq patshanyng otarlaushylyq iydeologiyasynan әli aryla almay kelemiz. Ata zanymyzda zayyrly memleket dep jazylghandyqtan eshqanday diny artyqshylyqtargha jol berilmeui kerek desek te, osy uaqytqa deyin toylap kelgen jana jylymyz dini basqalardyng kәdimgi Rojdestvo meyramy. Santa Klaus nemes Ded Moroz degenimiz, turasyn aitsaq, meyirimdi Ayaz ata emes, qaHarly qystyng qatal beynesi.

Ózderiniz aqylgha salyp kórinizdershi, jana jyl degende kýntizbedegi qantardyng alghashqy kýninen basqa jana zat bar ma?! Qar da jana jaumaghan, jeltoqsannan qalghan. «Qarasha, jeltoqsan men sol bir eki ai. qystyng basy biri erte, bireui jay» – degendey, qystyng da naqty belgilengen shekarasy joq. Nauryzgha kelsek, barlyghy jana. Aq uyz, jas tól, kók shóp, jas arman, jana tilek. Ózimning bir ólenimde:

«Anasyna balasy opa bermey,
Sәby ósti bir jóndi ata kórmey,
Ayaz ata jýrgende tost kóterip,
Qydyr babam ketti me bata bermey» – dep jazghan bolatynmyn.

Ayaz ata qazaq balasyna ata bolugha jaramaydy. Ata bolyp ta jarytpaydy. Qazaqta Qanbaq shal degen  keyipker bar. Sondyqtan Ayazdy  atymen atap, Ayaz shal degen oryndy. Qazaq balasynyng atasy Qydyr ata boluy kerek. Múrny qyzaryp, sózi úzaryp jýretin Ayaz ata turaly bir kezde mynanday shumaq jazghanym bar:

«Ayaz ata týksiyip, qabaq týigen,
Ishpey qoydy kesh boyy tamaqty ýiden.
Óitkeni, ol bet qyzaryp, múryn isip,
Alypty toyghanynsha araq iship».

Shyq bermes Shyghaybaydy aldap soqqan Aldarkóse beynesi osy zamanghy ertegilerding janynda solghyn tartyp qaldy. Óitkeni, qazirgi uaqytta ertegi turaly bala úghymy ózgerip ketti. Balalardy kóshede de, mektepte de kishkentayynan ótirikke ýiretip jatyrmyz.

Qazaqqa baydy aldap ýirengen Aldarkóseden kóri kimdi kórse de maqtaytyn jәne syi-siyapat ýlestiretin Ayaz shal әldeqayda jaqyn bolyp shyqty.

Mәselen, jana jyldyq ertegilerdi alayyq. Ár ýige Ayaz ata keledi. Jay kelmeydi, balalar jazghan hatta aitylghan, olar qalaghan syilyqtardy alyp keledi. Ony tapsyrushylar balany «búl syilyqty saghan Ayaz ata berip jiberdi» – dep aldaydy. Nemese shyrshanyng janyna tyghyp qoyghan qoraptardy Ayaz atanyng syilyghy dep ýlestiredi. «Aynalayyn baladan tauyp alghan daladan» nemese «týsip qalghan shanadan» degen ótirik ólender sekildi oghan da senbeske lajymyz joq.

Ayaz shal kóbinese jalghyz da kelmeydi. Qarshaqyz dep atalatyn (Snegurochka) nemeresin erte keledi. Bizding qazaqtar Snegurochkany teledidar habarlarynda kóbine Aqshaqar dep atap jýr. Aqsha qar snejok degen úghymdy bildiredi ghoy. Búl jetim qyzdyng da qaydan kelgenin, qayda tughanyn eshkim bilmeydi. Óitkeni, onyng әkesi de, sheshesi de joq. Ertegining eng shyrqau shegi de osy. Ayaz ata boydaq shal ma, әlde ýili-barandy ma, nemereni qaydan tauyp alghan, jetim balalar ýiinen asyrap alghan ba, ol turaly da eshtene aitylmaydy. Ayaz shal men aqsha qarday әppaq bolyp jýretin qyzdyng últynyng kim ekeni de belgisiz. Keybir kisiler olar Assambleyadan shyqqan desedi.

Ayaz shal keyingi uaqytta ýnemi qyzyl shapan kiyetin boldy. Ony biletin kommunister de saylau aldyndaghy nauqanda «Ayaz ata qyzyl bolghan» degen úran kóterdi. Shynynda da Ayaz shaldyng múryny qyp-qyzyl. Ashy sudy kóbirek siltegennen nemese saqyldaghan sary ayazda qatty tonghannan qyzaryp ketken boluy kerek.

Bir ghajaby, eshqanday dinge moyynsúnbaytyn, ateistik kózqarastaghy adamdardyng ózi bir Jaratushynyng aldynda dәrmensiz, tipti, oghan qalay jalynyp, jalbarynyp otyrghanyn ózi de bayqamaydy. Mysaly, kez kelgen kól-kósir dastarhanda olar bir-birine densaulyqtan bastap bolashaqqa deyin tilek tileydi. Sonda búl tilekti kimnen tileydi? Kim oryndaydy, kimning qúlaghyna shalynady dep tileydi? Áriyne, qonaq qylghan ýy iyesi de, sol otyrysta bolghan bastyq ta búl tilekterding birin jasasa da, birin jasaugha qauqary jetpeydi. Olay bolsa, tilekting ózi Alladan súrau bolyp shyqpay ma? Endeshe әli de partbiyletin kózining qarashyghynday saqtap jýrgen kommunist ateisterimizdi  «dindarlardyn» qataryna jatqyzugha bolatyn shyghar.

Qazaq teatryndaghy Ayaz shaldyng búrynghy qyzyl shapany tozghan boluy kerek, ol endi kók shapan kiyip alypty. Qazaqtyng tuymen týstes shapan kiygen, yaghni, qazaq jerinde tughan Ayaz shal da sol ertegini qazaq tilinde aitady. Búghy jekken shanagha minip jýretin Ayaz shal qazaq túlparyn da erttep minetin boldy.

Eresekterge arnalghan ertegiler endi balalardyng miyn ulay bastady. Qydyr babanyng ózi Ayaz shaldan bata alghan eken. Jer betindegi júmaqty ornatqan jergilikti әkimqaralar eken. Óitkeni, olardyng barlyghy derlik Ayaz shaldyng úrpaqtary kórinedi. Solardyng atyna aitylghan madaq búqaralyq aqparat qúraldary betine kóshti. Solardyng tapsyrmasy boyynsha «әkimning әmirimen» jasalyp jatqan úly ister ertegiden «shyndyqqa» ainala bastady. Aspandaghy júldyzdar jerge týsip, adamdardyng keudesine ornady. Júldyzdy ghasyrda týnergen týn qayta jap-jaryq bolyp ketti. Mystan kempirler men Jeztyrnaqtar kelmeske ketti. Ayaz ata men Aqshaqar turaly dastan jazghan aqyn marapattaldy. Tazsha balanyng baghy jandy. Óitkeni, Tazsha bala Ayaz shaldyng qolynan jana jyl qarsanynda baghaly syilyq aldy.

Nemerem ertegi jazyp jatyr. Bala qiyaly qiyagha samghaydy. Biraq, әzirshe Ayaz shaldyng oiynan әri asa almaydy.

Tost degennen shyghady, shampan úrttamasaq, tilegimiz oryndalmay qalatynday, staqan týiistirmessek, jolymyz bolmaytynday, jattan júqqan jaman әdet dәstýrge ainalyp ketti.

Qazaq sózderining tórkinine zer salsaq, tost degen sózding týbiri tosu.Aq dәmimdi aldyna tostym degendi bildiredi. Tipti tostaghan degen ataudyng ózi osy sózden shyqqan. Keyin baryp staqan dep ózgeriske úshyrap, ózge tilderge engen. Kelgen qonaqty qarsy alyp, tostaghanmen qymyz úsynu ejelgi týrik elinen, kóshpelilerden qalghan dәstýr.

Qazaqtyng jana jylynyng artyqshylyghy óte kóp. Basqalar aghashtyng janyn qinap, jas óskindi kesip, qiyp, ýiine shyrsha ornatyp jatsa, ata-babamyz Nauryz aiynda kóshetter otyrghyzghan. Qysta su qatyp jatsa, bitelip qalghan búlaq kózderi jazda ashylghan. Qysqy qalyng kiyim sypyrylyp, jana kiyim-keshek kiyilgen.

Kóne orys jerining ózinde  hristian dinin qabyldaghangha deyin Jana jyldy nauryz aiynyng birinen bastap toylaghan. Aghylshyndar nauryzdyng jiyrma besin jana jyldyng alghashqy kýni dep eseptegen.

Qazaq arasynda Qydyr men Qyzyr sózi keyde birin biri almastyryp aitylady. Ayyrmashylyghy bir-aq әrip bolghandyqtan ba, keyde Qydyr baba, keyde Qyzyr baba, kóbinese Qyzyr әulie dep jatady. Biraq, Qydyrgha әulie degendi qosarlamaydy.

«Mәdeny múra» memlekettik baghdarlamasy shenberinde jaryq kórgen «Babalar sózi» kóp tomdyghynda berilgen týsinikterding birinde: «Qyzyr – Alla mәngilik ómir bergen kiyeli túlgha, qazaq mifterinde, foliklor men diny anyzdarda kezdesetin arhaikalyq beyne, onyng esimi Iliyas payghambarmen qosa aitylady» degen anyqtama berilgen.(27 tom, 335 bet).

Nauryz turaly jәne onyng basty qaHarmandarynyng biri Qydyr baba turaly týsinik qazaq dalasynda Islam dini taramay  túryp ta bolghanyna shәk keltire almaymyz. Sondyqtan da:

«Qadir týni keledi Qydyr dese,
Qydyr, biraq, kózine kórinbese,
«Qyryqtyng biri – Qydyr» degen sózdi
Kezinde tauyp aitqan el endeshe» – deymiz.

Qyzyrdyng janynda ghayyp eren qyryq shiltender erip jýredi degen týsinik bar. Qyryq shilten – qyryq kómekshi, payghambardyng serikteri. Iliyas payghambardy qazaqtar Qyzyr-Iliyas dep qosarlap ataydy. Qazaqtyng ertegileri men batyrlar jyrynyng bir keyipkeri de osy Qyzyr-Iliyas. Keyingi uaqytta jaryq kórgen keybir kitaptarda Qydyr-Iliyas degen sóz de kezdesedi, alayda, ol jansaqtyqtan ketken janylu dep qabyldauymyz kerek.

Qydyr baba turaly onday sóz aitylmaydy. Qyryqtyng biri Qydyr degeni – onyng basqa keyipte adamdy synau maqsatynda kelui mýmkin degendi anghartsa kerek. Qadir týni perishteler keledi. Qydyr keledi degeni keyin qosylghan japsyrma.

El aralap jýretin, aq qiyimdi, aq saqaldy әulie Qyzyr-Iliyasqa baylanysty aitylsa, Qydyr baba beynesi de oghan úqsas, biraq, ol mindetti týrde aq kiyim kiyedi, jasy úlghayghan jasamys kisi nemese aq saqaldy qariya degen úghym qazaqta joqtyng qasy.

Búl eki keyipkerdi shatystyru ekeuining de adamgha yrys-nesibe әkelushi, dәulet berushi, qamqorshy bolushy degen úghymdargha say kelgeninen bolsa kerek.

Qazaq balasyna meyirimdi ata bolatyn Qydyr baba beynesin somdau – әdebiyetshilerding de, suretshilerding de, kinogerlerding de paryzy. Qydyr turaly mulitfilimder shygharylyp, oiynshyqtar jasalyp, onyng obrazy mektep oqulyqtaryna engizilui kerek dep esepteymin.

Aqylbek Shayahmet,

jazushy, Ahmet Baytúrsynúly atyndaghy QÓU professory

Abai.kz