Álemge әigili qytay jazushysy, әdebiyet atalymy boyynsha Nobeli syilyghynyng iyegeri Mo Yani Qazaqstangha alghash ret kelgeli otyr.

Jazushy QR Mәdeniyet aqparat ministrligi men Qazaqstan Jazushylar odaghynyng úiymdastyruymen 22 mausym kýni Ál-Faraby atyndaghy Qazaq Últtyq uniyversiytetining bas ghimaratynda elimizding týkpir-týkpirinen jinalghan jas qalamgerlerge sheberlik dәrisin oqidy.

Shygharmalary әlem oqyrmandarynyng ystyq yqylasyna bólengen Mo Yanmen birge Qytay Memlekettik syilyghynyn, Halyqaralyq «Alash» әdeby syilyghynyng iyegeri, jazushy, audarmashy Ákbar Mәjiyt, Beyjing Til jәne Mәdeniyet uniyversiytetining professory, ghalym Lu Shisini qazaq topyraghyna at basyn búrady.

Atalghan sharalar 2024 jyldan beri Qazaqstan Jazushylar odaghy men Qazaqstan Respublikasy Mәdeniyet jәne aqparat ministrliginin  strategiyalyq әriptestigi ayasynda jyl sayyn ótkizilip kele jatqan «Jas jazushylardyng әdeby sheberlik mektebi» kursynyng ayasynda jýzege asady.

ROMANNYNG IYISI

(Parijdegi Fransiya Últtyq kitaphanasynda sóilegen sózi)

Napoleon birde «Tughan jerim – Korsika aralyn kózimdi tanyp tastasa da iyiskep jýrip tabaredim», – degen eken. Óitkeni Korsikada erekshe ósimdik ósetin kórinedi, jel onyng júparyn jan-jaqqa taratady eken.

Orys jazushysy Mihail Sholohov ta ózining «Tynyq Don» romanynda iyis sezu qabiletining erekshe damyghanyn kórsetti. Ol Don suynyn, dala shópterinin, jas pishen men shirigen shóptin, at terinin, kazaktar men kazak әielderining iyisin sheber surettegen. Romannyng epigrafynda «Shirkin, bizding qart әkemiz tynyq Don!» dep jazylghan. Donnyng iyisi, kazak dalasynyng iyisi, shyn mәnisinde, onyng óz Otanynyng iyisi edi.

Ussury ózeninde tirshilik etetin keta balyghy múhiytqa attanyp, sonda jetilip, iri balyqqa ainalady. Uyldyryq shashatyn shaq tayaghanda,óz úrpaghyn jalghastyru ýshin tughan jerine qayta oralady. Olar osy jolda sansyz kedergiden ótip, myndaghan shaqyrym qashyqtyqty artqa tastay alady. Balyqtardyng búl tanghajayyp qasiyeti shynymen de tanday qaqtyrady.

Keyingi jyldary ihtiologtar múnyng sebebin anyqtapty: balyqtarda múryn bolmasa da,olardyng iyis sezu qabileti jaqsy damyghan әri iyisterdi este saqtay alady eken. Dәl osy qabileti men tughan ózenining iyisin este saqtau arqyly olar asau múhit tolqyndarymen alysyp, jolda jantәsilim etuden de qoryqpay aghysqa qarsy jýzip, algha úmtylady. Aman qalghan balyqtar atamekenine oralyp, úrpaq órbitu paryzyn oryndaghan song esh ókinishsiz kóz júmady. Tughan ózenining iyisi olargha baghyt qana siltep qoymay, qiyndyqtarmen kýresuge kýsh beredi.

Keta balyghynyng tirshiligi jazushynyng ómirine óte qatty úqsaydy. Ádeby shygharmashylyq ta – Otannyng iyisi jayly estelikterge sýiene otyryp, ony izdeu prosesi.

Býgingi diktofon, beynekamera men internet zamanynda zattardy, tabighat kórinisi men boyaulardy sipattau deytin romannyng negizgi qyzmeti ýlken synaq aldynda túr. Sóziniz qanshalyqty bay әri naqty bolsa da, ol beynekameranyng obektiyvinen asyp týse almaydy. alayda,iyis – kamera әli kýnge deyin jetkize almaytyn jalghyz nәrse. Búl – bizdin, qazirgi prozashylardyng eng songhy erkin aimaghy.

Biraq, meninshe, búl da úzaqqa barmaydy: juyrda ghalymdar iyisti jazyp alatyn qúrylghy oilap tabady. IYisti jetkize alatyn kino men televiziya óte jaqyn arada payda bolady. Onday mashinalar әli jasalmay túrghanda, biz iyisterding bay palitrasyna toly romandar jazugha asyghuymyz kerek.

Maghan iyisi bar kitaptardy oqyghan únaydy. Boyynda iyisi bar prozany – jaqsy proza dep esepteymin. Ózine tәn biregey iyisi bar  roman – eng ýzdik proza. Óz tuyndylaryn týrli iyispen bayyta bilgen jazushy – jaqsy jazushy, al kitaptarynan qaytalanbas iyis shyghatyn jazushy – jazushylardyng ishindegi eng ýzdigi.

Jazushygha iyisshil múryn kerek, biraq búl múrny iyisshil adamnyng bәri birdey jazushy bola beredi degen sóz emes.Itting de iyis sezu qabileti óte myqty, biraq ol jazushy emes qoy. Nebir talantty jazushy túmaumen auyruy mýmkin, biraq búl olardyng biregey iyisi bar romandar jazuyna esh kedergi keltirmeydi. Mening aitpaghym, jazushynyng iyisterge kelgende qiyaly úshqyr boluy tiyis. Shygharmashylyq quaty myqty jazushy jazu barysynda keyipkerlermen tabighat kórinisterine tәn iyisterdi sezindire aluy kerek. Tipti iyisi joq jansyz nәrselerge de óz qiyalymen iyis darytu qajet.Múnday mysaldar jetip artylady.

Nemis jazushysy Patrik Zuskind ózining «Parfumer» romanynda ghalamat iyis sezu qabileti bar adam jayly jazady. Ol iyis ataulyny tauyp, әtir jasaudyng naghyz sheberi bolatyn әri múnday danyshpan tek Parijde ghana dýniyege kelui mýmkin edi. Onyng esinde dýniyedegi bar nәrsening iyisi saqtalghan. Ol barlyq iyisti salystyra kele, әlemdegi eng ghajap iyis – jas qyzdardyng iyisi degen qorytyndygha keledi. Sóitip ózining ghalamat iyis sezu qabiletine sýiene otyryp, minsiz әtir jasau ýshin jiyrma tórt arudyng ómirin jalmaydy. Osy bir keremet әtirdi sepkende adamdar onyng úsqynsyzdyghyn úmytyp, oghan esteri kete ghashyq bolady. Búltartpas aighaqtargha qaramastan, onyng qatygez qanisher ekenine eshkimning sengisi kelmedi. Tipti qazatapqan qyzdyng әkesi de ony óz perzentinen artyq jaqsy kórip ketedi. Ol adamdardyng iyis sezu sezimin basqara alatyn jan – býkil әlemge iyelik etedi dep eseptedi.

Gabriyeli Garsia Markesting «Jýz jyldyq jalghyzdyq» romanynda keyipkerlerden shyghatyn iyisting jaghymsyzdyghy sonday, odan gýlderding ózi solyp qalatyn. Alayda olar dәl osy iyis sezu qabiletining arqasynda tas qaranghy týnde adaspay, sýiikti әielderine barar joldy dәl tabatyn.

Uiliyam Folknerding «Shu men ashu» romanyndaghy keyipkerlerding biri tipti suyqtyng iyisin de seze alatyn. Negizi suyqtyng iyisi bolmaydy ghoy, biraq Folkner dәl osylay jazghan, әri biz múny eshqanday әsireleu dep sanamaymyz. Kerisinshe, búl óte tereng әser qaldyryp, tanghalarlyqtay shynayy kórinedi. Al múnyng syry suyqtyng iyisin sezetin keyipkerding aqyl-esi kem boluynda edi.

Osy mysaldar men qysqasha taldaugha sýiene otyryp, kórkem prozada is jýzinde iyispen júmys isteuding eki týri nemese eki әdisi bar ekenin bayqaugha bolady. Birinshisi – jazushynyng ómirlik tәjiriybesine, әsirese tughan jer turaly estelikterine negizdelgen realistik әdis. Múnda avtor ózi sipattaytyn zattargha belgili bir iyis beredi nemese olardyng mәnin iyis arqyly ashady. Ekinshi әdis kórkem qiyalgha sýienedi: jazushy iyisi joq nәrselerge iyis beredi nemese zattardyng tabighy iyisin basqasha ózgertedi. Suyqtyng iyisi joq, óitkeni ol materialdyq nysan emes. Biraq Folkner batyl týrde suyqty iyispen sipattady. Ólimning de iyisi bolmaydy, alayda Markes keyipkerlerine ólim iyisin sezindire aldy.

Áriyne, tek iyister ghana roman jazugha jetkiliksiz. Jazushy jazu barysynda ózining barlyq sezu mýshesin – dәm sezu, kóru, estu, sipap sezudi, sonday-aq ýirenshikti qabyldanbaytyn basqa da ghajayyp týisikterdi iske qosuy tiyis. Sonda ghana kitabynyz tirshilik tynysyna ie boluy mýmkin. Ol tek óli tanbalardyng jiyntyghy boludan qalyp, boyynda iyisi, ýni, jyluy, pishini men sezimi bar tiri aghzagha ainalady.

Jas avtorlar mynaday paradoksqa jii tap bolyp jatady: ómirdegi shynayy oqigha óte shiyelenisti әri әserli boluy mýmkin, biraq ony romangha sózbe-sóz kóshirgende, mәtin jasandy kórinip,әseretukýshinjoghaltady. Sonymen birge úly shygharmalardyng kóbisi jazushynyng qiyalynan tusa da, jýregimizdi tereng tebirentedi. Búl nelikten? Sebebi, naqty oqighalardy qaghazgha týsirgende biZ jaratushylyq rólimizdi úmytyp, iyis sezu, kóru, estu jәne basqa da sezimderimizdi tolyq paydalanbaymyz. Al úly sheberlerding oidan shygharghan әlemderi shynayy kórinedi, óitkeni avtorlar barlyq týisigin júmyldyryp, qiyalyn jana, keyde tanghajayyp sezimder jasaugha baghyttaghan. Mine, dәl osy sebepti biz adamnyng qonyzgha ainaluy esh mýmkin emestigin jaqsy týsinsek te, Frans Kafkanyng «Qúbylu» povesin oqyghanda qayran qalamyz.

Kiynematograf mamandyghy payda bolghan sәtten bastap adamdar әdebiyetting bolashaghyna alandaumen keledi. Osydan jarty ghasyr búryn Qytayda roman janrynyng juyq arada joyylatyny sóz bolghan, biraq ol әli kýnge deyin ómir sýrip keledi. Teledidar әr ýiding tórinen oryn alghanda, kitaptardyng taghdyry tipti búlynghyr kóringen. Ekrandar oqyrmandardyng aitarlyqtay bóligin ózine tartyp әketkenimen, adamdar әli de kitap oqudy jalghastyryp keledi, sondyqtan romannyng juyq arada «kóz júmuy» neghaybyl. Internetting payda boluy búdan da qaterli synaq tughyzdy, biraq jeli tek mәtin jazudyng balamaly tәsili men kitap taratudyng basqasha jolyn ghana úsynady.

Roman jazudan basqa eshtene qolynan kelmeytin adam retinde, men әdebiyet tyghyryqqa tirelse de, onyng joyylyp ketetinin esh moyynday almaymyn. Búdan bólek, men romandy eshqanday óner de, tehnologiya da almastyra almaydy dep esepteymin. Tipti iyis jazatyn apparattyng oilap tabyluy da búghan qauqarsyz. Óitkeni múnday qúrylghy tek shynayy ómirde bar iyisterdi ghana tirkey alady. Beynekamera tek naqty nysandardy týsirip, beymәlim nәrseni beyneley almaytyny sekildi ol da joq nәrseni jasay almaydy. Al jazushynyng qiyaly joqtan bar jasaydy. Sheksiz qiyal kýshine sýiene otyryp, avtor ómirde joq iyister men әlemderdi tudyra alady. Bizding mәngi ólmeytin mamandyghymyzdyng negizi de,mine, osynda jatyr.

Kezinde nemis jazushysy Tomas Mann Alibert Eynshteynge Kafkanyng kitabyn syigha tartypty. Alayda fizik kelesi kýni-aq: «Adam miy múnshalyqty kýrdeli emes», – dep kitapty qaytaryp beripti. Bizding Kafka әlemning eng úly ghalymynan asyp týsti, búl – bizding qalamgerler qauymy ýshin zor mәrtebe.

Endeshe, boyynda tynysy men iyisi, jyluy men dauysy, eng bastysy – ghajayyp oy quaty bar tuyndylar jasau ýshin barlyq sezimimizdi batyl iske qosayyq.

Álbette, jazushy shygharma jazu barysynda til qúdiretine sýienui tiyis. IYister, týster, temperatura men pishinder sóz arqyly jasalady, sóz arqyly taralady. Tilsiz eshtene joq. Ádeby shygharmalardyng ózge tilderge audaryluy da tilding ishki mazmúnyna baylanysty. Audarmanyng sәtti shyghuy ýshin jazushy naqty әserler jasay otyryp, sezim týisikterin dәl jetkizuge úmtyluy tiyis. Tek sezinu arqyly ghana shynayy sezimder tuady. Onsyz kitap oqyrman jýregine eshqashan jol taba almaydy.

Endeshe, Ussury ózenindegi keta balyghy sekildi, tughan jerimizding iyisine ilesip, algha úmtylayyq.

Oylap kóreyikshi, jer betinde myndaghan alyp dinozavrlar ómir sýrgen kóne dәuirlerde jerding iyisi qanday boldy eken. Ol kezde ainalany qolqany qabatyn súmdyq jaghymsyz iyis alyp túratyn edi; tipti keybireuler dinozavrlar ózderinen shyqqan iyiske ózderi túnshyghyp qyrylyp qaldy dep әzildeydi.

Men tughan elimde ótetin Olimpiada oiyndaryna jauapty basshylargha mynaday bir úsynys tastadym: 2008 jyly Olimpiada alauy tútanghan sәtte ainalagha jýz týrli gýldin, jýz týrli aghashtyng jәne jýz týrli tandauly sharaptyng hosh iyisin taratsaq, búl Olimpiadany hosh iyisti sharagha ainaldyrar edi.

Qaneki, jadymyzda barlyq iyisti janghyrtyp, solardyng izimen kózden búlbúl úshqan ótken ómirimizdi: mahabbatymyzdy, qayghymyzdy, quanyshymyzdy, jalghyzdyghymyzdy, bozbala shaghymyzdy, analarymyzdy izdeuge attanayyq... Bir ghana madlen pecheniesi arqyly ótken shaghyna oralghan Marseli Prust sekildi, býkil bolmysymyzdy qúrap túrghan dýniyelerdi izdep tabayyq.

Bizding úly  jazushymyz Pu Sunlin ózining ólmes tuyndysy – «Lyao Chjaydyng tanghajayyp hikayalarynda» әdeby shygharmalardyng dengeyin múrnymen-aq sezip, anyqtay alatyn soqyr monah jayly bayandaydy. Emtihan tapsyrushylar oghan iyiskep kórsin dep óz shygharmalaryn әkelip beretin. Nashar shygharmany iyiskegen sәtte monahtyng qúsqysy kelip, syrtqa qaray túra úmtylatyn. Ol nashar shygharmadan qolqany qabatyn súmdyq sasyq iyis shyghady deytin kórinedi.

Alayda, keyin onyng jýregin ainytqan júmystar irikteuden sәtti ótip, jenimpaz atanatyn da, hosh iyisti dep tapqan shygharmalar mýldem iske alghysyz bolyp qalatyn. Bunun¹ (¹Bunundar–Austroneziya halyqtaryna jatatyn bayyrghy etnos.) halqynda mynaday bir anyz bar: kәdimgi auyldardyng biri ornalasqan jerding astynda iyis sezu qabileti keremet damyghan bir taypa ómir sýredi eken. Olar tanghajayyp hosh iyisti taghamdar әzirleytin sheber aspazdar kórinedi. Biraq ózderi ony jemeydi. Tamaq dayyn bola salysymen arnayy túghyrgha qoyady da, býkil taypa astyng ainalasyna jinalyp, auany toqtausyz múryndarymen tarta bastaydy. Olar tek iyispen ghana qorektenedi. Jer betindegi adamdar jiyi-jii jerastyna týsip,iyisi joq tamaqtardy úrlap әketedi eken.

Kezinde men búl anyzdy әngimege arqau etip, ózgening asyn úrlau ýshin jer astyna týsetin bala jayly jazghanmyn. Ol bala ózim edim. Alayda shygharma jaryq kórgen song qatty ókindim. Men búl oqighany qarapayym adamnyng emes, iyispen qorektenetin taypa túrghynynyng atynan jazuym kerek edi. Eger men ózimdi osy jerasty taypasynyng balasy retinde elestetkenimde, әngime әldeqayda tartymdy shyghar edi.

14 jeltoqsan,  2001 jyl, Pariyj, Fransiya

Audarghan: Álihan Mahash

Abai.kz