Qoghamnyng ýlken mәseleleri keyde kýndelikti ómirdegi qarapayym әdetterden bastalady. Amandasu mәdeniyeti, dastarqan basyndaghy әdep, óz ómirine jauapkershilikpen qarau – syrt kózge úsaq-týiek kóringenimen, últtyng mәdeniyeti men qoghamdyq sanasyn aiqyndaytyn manyzdy qúndylyqtar.

Jurnalist Biygeldi Ghabdullin qoghamdaghy osynday eki mәselege nazar audaryp, amandasu mәdeniyeti men jauapkershilik mәselesine qatysty ótkir pikir bildirdi. Onyng payymynsha, qazaq qoghamy bir jaghynan últtyq әdepting ózegin saqtauy kerek bolsa, ekinshi jaghynan masyldyq psihologiyadan arylyp, «súraushy emes, jasaushy últqa» ainaluy qajet.

Ghabdullin eng aldymen qoghamdaghy amandasu mәdeniyetining ala-qúlalyghyna toqtalady. Onyng pikirinshe, sәlemdesuding san týrli formasy kóbeygenimen, onyng ózeginde qarapayym әri týsinikti әdep jýiesi bolghany jón.

«Negizinde, ghasyrlar boyy qalyptasqan, sýiekke singen әdepting arqauy ekeu-aq boluy kerek edi», – deydi ol.

Avtordyng payymynsha, ýlkenge izet bildirip, «Assalaumaghaleykým!» dep amandasu, al resmy әri jalpy ortada «Sәlemetsiz be?» nemese «Salamatsyz ba?» deu – qazaq qoghamyndaghy negizgi sәlemdesu ýlgisi boluy kerek.

Búl jerde mәsele sózding kóptiginde emes, mәdeniyetting mәninde. Óitkeni amandasu – adamnyng bir-birine degen qúrmetin kórsetetin alghashqy qadam. Al sol qarapayym әdetting ózi jýiesizdikke ainalsa, onyng tәrbiyelik mәni de әlsirey bastaydy.

Ghabdullin búghan qosa songhy jyldary jiyilegen shamadan tys qúshaqtasyp, betten sýiisip amandasu mәdeniyetine de syn kózben qaraydy. Onyng pikirinshe, әr kezdesken sayyn qúshaqtasyp, sýiisu – mindetti týrde jaqyndyq pen syilastyqtyng belgisi emes.

«Qazaqta kórisuding de ózindik orny men jóni bar: ol – kópten kórmegen tuysqa, alystan kelgen qonaqqa nemese aman-saulyq súrasar arnayy sәtterge tәn», – dep jazady ol.

Avtordyng búl pikiri әsirese qoghamdyq ortadaghy әdep pen jeke shekara mәselesin qayta oilanugha jeteleydi. Onyng aituynsha, key jaghdayda qarapayym ghana bas iyzep, jýrek túsyna ong qoldy qoyyp amandasudyng ózi jetkilikti.

Búl mәsele dastarqan basyndaghy әdepke de qatysty. Ghabdullin tamaqtanyp otyrghan adamdardyng әrqaysysymen qol alysyp, qúshaqtasyp shyghatyn keshigip kelgen qonaqtardyng әreketin de syngha alady. Onyng pikirinshe, múnday jaghdayda býkil qauymgha ortaq sәlem beruding ózi jetkilikti.

Yaghny avtor kóterip otyrghan birinshi mәselening týiini – mәdeniyet degenimiz danghaza qimyl emes, óz ornyn biletin qarapayym әdep.

Alayda Biygeldi Ghabdullinning qoghamgha aitqan syny múnymen shektelmeydi. Ol ekinshi mәsele retinde jauapkershilikten qashyp, memleketke qol jayyp ýirenu ýrdisin ótkir syngha alady.

Onyng aituynsha, qoghamda enbek etuge qabiletti bola túra, ýnemi kómek talap etetin azamattardyng qatary kóbeyip barady. Múnday ústanym әleumettik qoldaugha shyn múqtaj adamdardyng mәselesimen aralasyp ketpeui kerek.

«Shyn mәninde kómekke múqtajdar bar: memleket eng aldymen mýmkindigi shekteuli jandargha, jetimderge, auyr dertke shaldyqqandargha qoldau kórsetui tiyis», – deydi Ghabdulliyn.

Al enbekke qabiletti azamattardyng óz ómirine jauapkershilikpen qarauy qajet dep esepteydi. Avtordyng oiynsha, memleketting әleumettik mindeti bar bolghanymen, onyng resursy sheksiz emes.

«Memleket – sauyn siyr emes: barsha halyqty tegin asyrap otyratyn sheksiz qazyna joq», – degen ol qoghamdaghy masyldyq psihologiyadan arylu qajettigin algha tartady.

Búl – әleumettik sayasatty joqqa shygharu emes, azamattyq jauapkershilikti kýsheytu turaly mәsele. Memleket qoldaugha múqtaj jangha qol úshyn berui tiyis. Biraq kómekke shynymen múqtaj adam men enbektenuge mýmkindigi bola túra, dayyn dýniyege ýirenip ketken adamnyng arasyn ajyrata bilu de manyzdy.

Ghabdullinning pikirinshe, elding ensesin kóteretin nәrse – tek әleumettik tólem nemese memlekettik kómek emes, adamnyng óz kýshine degen senimi men enbegi.

«Óz otbasyn, óz ómirin óz enbegimen asyrau – әrkimning azamattyq boryshy», – deydi ol.

Biygeldi Ghabdullin kótergen eki mәsele – bir qaraghanda eki bólek taqyryp. Biri – amandasu, ekinshisi – enbek pen jauapkershilik. Alayda ekeuining astarynda bir ghana úghym jatyr. Ol – ózin jәne ózgeni syilau mәdeniyeti.

Ózin syilaghan adam ózgening jeke kenistigin qúrmetteydi. Óz ómirin baghalaghan adam óz bolashaghyna kómek turaly pikir emes. Búl – qoghamnyng qanday qúndylyqtargha sýienip ómir sýretini turaly súraq.

«Ózimizdi syilau – sәlemning retin biluden, al ózgeni syilau – masyldyqtan arylyp, óz kýshine senuden bastalady», – deydi ol.

Qarapayym әdepten bastalyp, azamattyq jauapkershilikke úlasatyn búl oidyng týiini bireu: últtyng ruhyn biyiktetetin de, memleketti algha sýireytin de – ózine jauap bere alatyn, enbektenuden qashpaytyn, ózgege qúrmetpen qaraytyn azamat.

Abai.kz