MEMLEKETTING TÓL ATAUY TURALY

Songhy kezde XIII–XV ghasyrlardaghy Joshy әuleti biylegen alyp memleketti «Altyn Orda memleketi» dep atau jappay qalyptasty. Oqulyqtarda da, ghylymiy-kópshilik enbekterde de, әleumettik jelilerde de osy atau jii qoldanylady.

Áriyne, «Altyn Orda» atauy tarihnamada әldeqashan ornyqqan termiyn. Sondyqtan ony mýlde qate atau nemese qoldanugha bolmaydy deuden aulaqpyz. Mәsele basqada: keyingi tarihnamada qalyptasqan atau men memleketting óz dәuirinde qoldanylghan sayasy ataulardy ajyrata biluimiz kerek.

Meninshe, Joshy әuleti biylegen alyp sayasy qúrylymnyng tarihy tabighatyn dәlirek bildiretin atau – Úly Úlys.

ORDA MA, ÚLYS PA?

Aldymen osy eki sózding maghynasyn ajyratyp alghan jón. Qazaq tilindegi orda sózining bayyrghy maghynalarynyng biri – hannyn, biyleushining túraghy, әkimshilik-sayasy basqaru ortalyghy, saray. Al úlys ortaghasyrlyq týrki-monghol sayasy dәstýrinde belgili bir әulet biylegen eldi, jerdi, halyqty, sayasy qúrylymdy bildiretin úghym retinde qoldanylghan. Demek, bastapqy sayasy terminologiya túrghysynan: orda – biylik jýrgizetin ortalyq, úlys – sol biylikke qaraytyn el, sayasy qúrylym.

Keyin biyleushining ordasynyng atauy býkil memleketke auysyp qoldanyluy әbden mýmkin. Múnday qúbylys tilde qazir de bar. Mysaly, «Kremli mәlimdedi» desek – Kremli ghimaratyn emes, Resey biyligin; «Aq ýy mәlimdedi» desek – ghimaratty emes, AQSh әkimshiligin; «Beyjinning ústanymy» desek – qalanyng ózin emes, Qytay memleketin aityp túrghanymyz týsinikti. Sondyqtan «orda» atauynyng keyin tútas memleketti bildiretin tarihnamalyq ataugha ainaluy onyng bastapqy leksikalyq maghynasy da «memleket» bolghanyn bildirmeydi.

«ÚLYS» SÓZINING TÓRKINI NENI ANGhARTADY JÁNE NEGE «ÚLY ÚLYS» DEP ATAU KEREK?

Úlys atauynyng ózi de búl mәseleni tildik túrghydan aiqynday týsedi. Búl sózdi tek Shynghys han dәuirinde payda bolghan mongholdyq sayasy termin dep qarau birjaqty. Onyng kóne týrki tilindegi uluš túlghasy XIII ghasyrgha deyingi jazba múralarda kezdesip, «el, jer, júrt, qonys, iyelik» tәrizdi ózara sabaqtas maghynalardy bildirgen. Demek, úlys úghymynyng tildik tarihy Shynghys han dәuirinen búryn bastalady.

Keyin týrki-monghol sayasy kenistiginde búl ataudyng maghynalyq ayasy keneyip, belgili bir biyleushi әuletke qaraytyn eldi, halyqty, jerdi jәne sayasy iyelikti tútastay bildiretin terminge ainaldy. Shynghys han imperiyasyndaghy Joshy úlysy, Shaghatay úlysy, Ýgedey úlysy, Tóle úlysy tәrizdi ataular osy memlekettik-sayasy maghynanyng ornyqqanyn kórsetedi.

Shynghys han qúrghan imperiyada jer men el onyng úldaryna úlystar týrinde bólinip berildi. Joshygha qaraghan úlan-ghayyr kenistik osyghan sәikes Joshy úlysy dep ataldy. Joshy qaytys bolghannan keyin de búl sayasy qúrylym ómir sýruin toqtatqan joq. Onyng úrpaqtary biylikti jalghastyryp, Batu, Berke, Mengu Temir, Ózbek, Jәnibek, Toqtamys jәne basqa handar túsynda memleket odan әri damydy.

Osy sebepti birneshe ghasyr ómir sýrgen memleketting býkil tarihyn tek «Joshy úlysy» atauymen shekteu de onyng keyingi sayasy damu auqymyn tolyq kórsete bermeydi. Joshydan bastalghan úlystyq jýie uaqyt óte kele kóptegen әulettik iyelikterdi, qanattardy jәne orasan zor aumaqty biriktirgen iri memlekettik qúrylymgha ainaldy.

Mine, osy tústa Úly Úlys atauynyng mәni ashylady. Múndaghy úly sózining maghynasy qazaqqa týsinikti. Úly dala, Úly jýz, Úly qúryltay tәrizdi tirkesterdegi úly – «ýlken, auqymdy, mәrtebeli» degen maghynany bildiredi. Sondyqtan Úly Úlys atauyn maghynalyq jaghynan «ýlken úlys», «alyp el», «iri memlekettik-sayasy qúrylym» dep týsinuge bolady.

Onyng ýstine búl atau memleketti belgili bir hannyng esimimen ghana shektemeydi. Joshy úlysy degen atau onyng negizin salghan Joshygha qatysty bolsa, Úly Úlys keyingi Batu, Berke, Ózbek, Jәnibek, Toqtamys jәne basqa handar biylegen tústa da jalghasqan keng memlekettik-sayasy qúrylymdy qamtityn atau retinde әldeqayda auqymdy.

Qazirgi qazaq tilining ózinde de úlys sózining kóne «el, júrt, halyq» maghynasynyng izi saqtalghan. «Úlystyng úly kýni» degen túraqty tirkestegi úlys – han sarayy nemese orda emes, el-júrt, halyq degen úghymdy bildiredi. Búl da sózding tarihy semantikasynyng qazaq tilindegi jalghastyghyn anghartady.

Sondyqtan Úly Úlys atauy kezdeysoq qoyylghan sóz tirkesi emes. Ol memleketting sayasy qúrylymyn da, auqymyn da, tarihy sabaqtastyghyn da bildire alady.

ALTYN ORDA, AQ ORDA, KÓK ORDA DEGENDER NE?

Búl jerde kóshpeli halyqtardyng memleketti basqaru dәstýrin de eskeruimiz kerek. Euraziya kóshpelilerinde memleketti qanattargha bólip basqaru dәstýri óte erteden kele jatyr. Qytay jazba derekterinde Ghún memleketining on, sol jәne ortalyq bólikterge bólingeni aitylady. Ortalyq biylik Tәnirqúttyng ózinde bolyp, eki qanatty onyng jaqyn tuystary basqarghan. Týrki qaghanatynda da osyghan úqsas qanattyq-әkimshilik jýie bolghan.

Joshy úlysynda da alyp aumaqty әuletting әr tarmaghy basqardy. Batu әuleti men Orda Ejen әuletining iyelikteri osy keng sayasy jýiening negizgi qanattaryna ainaldy.

Keyingi derekter men tarihnamada osy biylik kenistikterine baylanysty Altyn Orda, Aq Orda, Kók Orda ataulary qalyptasty. Biraq osy ýsh ataudy bastapqy kezden-aq bir-birinen tәuelsiz ýsh memleketting resmy atauy bolghanday qabyldau dúrys bola bermeydi. Olardyng qúramyndaghy altyn, aq, kók sózderining ózine de nazar audaru kerek. Týster – tek týs emes.

Kóne týrkilik jәne jalpy Euraziya kóshpelilerining dýniyetanymynda týster zattyng syrtqy renin ghana emes, kenistik pen baghytty da bildirgen. Múny týsterding geosimvolikalyq qyzmeti deymiz. Dәstýrli geosimvolikalyq jýiede belgili bir kezender men mәdeny ortalarda: kók – shyghys, aq – batys, qyzyl – ontýstik, qara – soltýstik, sary – ortalyq úghymdarymen baylanystyrylghan.

Búl qúbylystyng izderin qazaq tilindegi jer-su, ru-taypa ataularynan da bayqaugha bolady. Aqtau, Qaratau, Saryarqa, aq ýisin, qara ýisin, sary ýisin tәrizdi ataulardaghy týs ataularynyng bәrin tek naqty boyaumen týsindiru jetkiliksiz. Olardyng keybirinde kenistik, baghyt, ornalasu tәrizdi kóne maghynalardyng izi jatuy mýmkin. Mysaly, Saryarqa – Ortalyq Qazaqstangha qatysty qalyptasqan tarihiy-geografiyalyq atau. Múndaghy sary komponentin de geosimvolikalyq túrghydan qarastyrugha negiz bar.

Osy túrghydan kelgende, Aq Orda, Kók Orda ataularyndaghy aq, kók sózderi de ordanyng qabyrghasynyng nemese tuynyng týsin ghana bildirmey, belgili bir geografiyalyq baghytpen baylanysty boluy yqtimal. Aq Orda men Kók Ordanyng naqty qay qanatqa sәikes keletini jóninde tarihnamada birizdi pikir joq. Sondyqtan «aq – mindetti týrde myna qanat, kók – mindetti týrde ana qanat» dep kesip aitudan góri, búl ataulardyng qalyptasuynda kóne týs-baghyt geosimvolikasynyng yqpaly boluy mýmkin degen tújyrym ghylymy saqtyqqa say keledi.

AL «ALTYN» NENI BILDIREDI?

Altyn Orda atauyndaghy altyn sózi de nazar audarugha túrarlyq. Altyn – sary týsti baghaly metall. Al dәstýrli týs geosimvolikasynda sary týs ortalyqpen baylanystyrylady. Sonymen qatar altynnyng ózi baghalylyqtyn, joghary mәrtebenin, biylikting simvoly. Sondyqtan Altyn Orda atauyndaghy altyn komponentin «ortalyq», «bas», «mәrtebeli», «úly orda» tәrizdi semantikalyq úghymdarmen baylanystyra qarastyrugha bolady.

Biraq múny da dәleldengen jalghyz týsinik retinde emes, lingvistikalyq-etnomәdeny túrghydan qarastyrugha bolatyn joramal retinde úsynghan jón. Eger osynday týsindiru dúrys bolsa, Altyn Orda atauynyng ózi de býkil memleketting atauynan góri ortalyq nemese bas ordagha qatysty atau bolghan degen pikirdi kýsheyte týsedi.

«ÚLY ÚLYS» – BIRTÚTAS MEMLEKETTIK-SAYaSY QÚRYLYM

Joshydan keyin Batu bastaghan sayasy jýie Berke, Mengu Temir, Ózbek, Jәnibek jәne basqa handar túsynda jalghasty. Shyghys bólikte Orda Ejen әuleti biylik jýrgizdi. Keyin Úrys han әuleti kýsheydi. Toqtamys han eki qanattaghy biylikti qayta biriktirip, Saraydaghy jogharghy biylikti iyelendi.

«Ulugh Ulus / Úly Úlys» atauynyng naqty qay kezennen bastap túraqty memlekettik atau retinde qoldanylghany jóninde zertteushiler arasynda birizdi pikir joq. Onyng bizge jetken eng aiqyn jazba kuәlikterining biri Toqtamys hannyng 1393 jylghy jarlyghynda kezdesedi. Alayda saqtalghan eng erte qújatty ataudyng payda bolghan uaqytymen tenestiruge bolmaydy. XIII–XIV ghasyrlardyng erterektegi derekterinde memleket kóbine «Joshy úlysy» dep atalghanymen, Joshy әuletining sayasy qúrylymynyng kóptegen úlystyq iyelikterden túruy jәne úlys sózining kóne memlekettik-sayasy semantikasy «Úly Úlys» úghymynyng negizi odan erterek qalyptasuy mýmkin ekenin joqqa shygharmaydy. Sondyqtan búl mәsele әli de arnayy derektanulyq zertteudi qajet etedi.

XV ghasyrda Úrys hannyng úrpaghy Baraq han osy sayasy kenistiktegi biylikke keldi. Al Baraq hannyng úly Jәnibek pen onyng tuysy Kerey bastaghan әulettik-sayasy jeli keyin Qazaq handyghynyng qúryluyna úlasty. Demek, búl tarihty «Altyn Orda – Aq Orda – Qazaq handyghy» degen bir-birinen ýzilip qalghan ýsh memleketting qarapayym tizbegi retinde ghana týsindiru jetkiliksiz. Onyng ar jaghynda Joshy әuletining birneshe ghasyr boyy jalghasqan birtútas sayasiy-әulettik kenistigi jatyr.

Sol kenistikting ishindegi biylik ortalyqtary, qanattar men úlystyq iyelikter uaqyt óte ózgerip otyrdy. Bir әulet kýsheydi, ekinshisi әlsiredi; ortalyq biylik bir qoldan ekinshi qolgha ótti. Biraq sayasy dәstýr men әulettik legitimdilik sabaqtastyghy saqtaldy.

Áriyne, «Altyn Orda» – birneshe ghasyr boyy tarihnamada qalyptasqan, býginde býkil әlemge týsinikti ghylymy termiyn. Ony qoldanbau kerek deuden aulaqpyz. Biraq keyingi tarihnamada ornyqqan atau men memleketting óz dәuirinde qoldanylghan sayasy ataulardy ajyrata biluimiz kerek.

Sondyqtan oqulyqtarda, ghylymy jәne ghylymiy-kópshilik mәtinderde alghash ret Úly Úlys (keyingi tarihnamada «Altyn Orda» atalghan memleket) dep kórsetip, odan keyin kontekske qaray Úly Úlys atauyn qoldanu әldeqayda dәl bolar edi. Búl «Altyn Orda» termiynin joqqa shygharu emes, memleketting óz sayasy dәstýrinde qoldanylghan tarihy ataudy ghylymy jәne qoghamdyq qoldanysqa kenirek engizu bolyp tabylady.

Mәselening mәni bir ataudy ekinshi ataumen mehanikalyq týrde almastyruda emes. Mәsele – tarihy ataular men sayasy úghymdardyng bastapqy maghynasyn óz ornyna qongda. Orda men úlys bir úghym emes; týs ataularynyng da kóne dýniyetanymdaghy geosimvolikalyq qyzmeti bolghan. Al Úly Úlys – Joshy әuleti biylegen alyp sayasy kenistikting tarihy ataularynyng biri әri onyng memlekettik tabighatyn bildiretin atau. Sondyqtan «Altyn Orda» – keyingi tarihnamada ornyqqan atau, al «Úly Úlys» – memleketting óz sayasy dәstýrinde qoldanylghan tarihy ataulardyng biri dep ajyrata qoldanu ghylymy túrghydan negizdirek dep oilaymyn.

Búl ústanym tarihy jadymyzdy janghyrtugha baghyttalghan býgingi memlekettik kózqaraspen de ýndesedi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev: «Biz úlanghayyr jerimizding bayyrghy ataularyn, úly túlghalarymyzdyng esimin úrpaq sanasynda janghyrta beremiz», – degen bolatyn.

Bayyrghy ataulardy janghyrtu tek jer-su ataularymen shektelmeuge tiyis. Tarihy memleketterimiz ben sayasy qúrylymdarymyzdyng tól ataularyna da zer salu – tarihy sanany janghyrtudyng bir bóligi.

Tarihty keyin qalyptasqan ataularmen ghana emes, babalarymyzdyng ózderi qoldanghan sayasy úghymdarmen de tanyghanymyz jón. Óitkeni tól ataudy janghyrtu – tól tarihymyzdy tanudyng bir joly.

Qayrat Ghabithanúly,

Ahmet Baytúrsynúly atyndaghy Til bilimi institutynyng jetekshi ghylymy qyzmetkeri, professor

Abai.kz