مەملەكەتتىڭ ءتول اتاۋى تۋرالى

سوڭعى كەزدە XIII–XV عاسىرلارداعى جوشى اۋلەتى بيلەگەن الىپ مەملەكەتتى «التىن وردا مەملەكەتى» دەپ اتاۋ جاپپاي قالىپتاستى. وقۋلىقتاردا دا، عىلىمي-كوپشىلىك ەڭبەكتەردە دە، الەۋمەتتىك جەلىلەردە دە وسى اتاۋ ءجيى قولدانىلادى.

ارينە، «التىن وردا» اتاۋى تاريحنامادا الدەقاشان ورنىققان تەرمين. سوندىقتان ونى مۇلدە قاتە اتاۋ نەمەسە قولدانۋعا بولمايدى دەۋدەن اۋلاقپىز. ماسەلە باسقادا: كەيىنگى تاريحنامادا قالىپتاسقان اتاۋ مەن مەملەكەتتىڭ ءوز داۋىرىندە قولدانىلعان ساياسي اتاۋلاردى اجىراتا ءبىلۋىمىز كەرەك.

مەنىڭشە، جوشى اۋلەتى بيلەگەن الىپ ساياسي قۇرىلىمنىڭ تاريحي تابيعاتىن دالىرەك بىلدىرەتىن اتاۋ – ۇلى ۇلىس.

وردا ما، ۇلىس پا؟

الدىمەن وسى ەكى ءسوزدىڭ ماعىناسىن اجىراتىپ العان ءجون. قازاق تىلىندەگى وردا ءسوزىنىڭ بايىرعى ماعىنالارىنىڭ ءبىرى – حاننىڭ، بيلەۋشىنىڭ تۇراعى، اكىمشىلىك-ساياسي باسقارۋ ورتالىعى، ساراي. ال ۇلىس ورتاعاسىرلىق تۇركى-موڭعول ساياسي داستۇرىندە بەلگىلى ءبىر اۋلەت بيلەگەن ەلدى، جەردى، حالىقتى، ساياسي قۇرىلىمدى بىلدىرەتىن ۇعىم رەتىندە قولدانىلعان. دەمەك، باستاپقى ساياسي تەرمينولوگيا تۇرعىسىنان: وردا – بيلىك جۇرگىزەتىن ورتالىق، ۇلىس – سول بيلىككە قارايتىن ەل، ساياسي قۇرىلىم.

كەيىن بيلەۋشىنىڭ ورداسىنىڭ اتاۋى بۇكىل مەملەكەتكە اۋىسىپ قولدانىلۋى ابدەن مۇمكىن. مۇنداي قۇبىلىس تىلدە قازىر دە بار. مىسالى، «كرەمل مالىمدەدى» دەسەك – كرەمل عيماراتىن ەمەس، رەسەي بيلىگىن; «اق ءۇي مالىمدەدى» دەسەك – عيماراتتى ەمەس، اقش اكىمشىلىگىن; «بەيجىڭنىڭ ۇستانىمى» دەسەك – قالانىڭ ءوزىن ەمەس، قىتاي مەملەكەتىن ايتىپ تۇرعانىمىز تۇسىنىكتى. سوندىقتان «وردا» اتاۋىنىڭ كەيىن تۇتاس مەملەكەتتى بىلدىرەتىن تاريحنامالىق اتاۋعا اينالۋى ونىڭ باستاپقى لەكسيكالىق ماعىناسى دا «مەملەكەت» بولعانىن بىلدىرمەيدى.

«ۇلىس» ءسوزىنىڭ توركىنى نەنى اڭعارتادى جانە نەگە «ۇلى ۇلىس» دەپ اتاۋ كەرەك؟

ۇلىس اتاۋىنىڭ ءوزى دە بۇل ماسەلەنى تىلدىك تۇرعىدان ايقىنداي تۇسەدى. بۇل ءسوزدى تەك شىڭعىس حان داۋىرىندە پايدا بولعان موڭعولدىق ساياسي تەرمين دەپ قاراۋ بىرجاقتى. ونىڭ كونە تۇركى تىلىندەگى uluš تۇلعاسى XIII عاسىرعا دەيىنگى جازبا مۇرالاردا كەزدەسىپ، «ەل، جەر، جۇرت، قونىس، يەلىك» ءتارىزدى ءوزارا ساباقتاس ماعىنالاردى بىلدىرگەن. دەمەك، ۇلىس ۇعىمىنىڭ تىلدىك تاريحى شىڭعىس حان داۋىرىنەن بۇرىن باستالادى.

كەيىن تۇركى-موڭعول ساياسي كەڭىستىگىندە بۇل اتاۋدىڭ ماعىنالىق اياسى كەڭەيىپ، بەلگىلى ءبىر بيلەۋشى اۋلەتكە قارايتىن ەلدى، حالىقتى، جەردى جانە ساياسي يەلىكتى تۇتاستاي بىلدىرەتىن تەرمينگە اينالدى. شىڭعىس حان يمپەرياسىنداعى جوشى ۇلىسى، شاعاتاي ۇلىسى، ۇگەدەي ۇلىسى، تولە ۇلىسى ءتارىزدى اتاۋلار وسى مەملەكەتتىك-ساياسي ماعىنانىڭ ورنىققانىن كورسەتەدى.

شىڭعىس حان قۇرعان يمپەريادا جەر مەن ەل ونىڭ ۇلدارىنا ۇلىستار تۇرىندە ءبولىنىپ بەرىلدى. جوشىعا قاراعان ۇلان-عايىر كەڭىستىك وسىعان سايكەس جوشى ۇلىسى دەپ اتالدى. جوشى قايتىس بولعاننان كەيىن دە بۇل ساياسي قۇرىلىم ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتقان جوق. ونىڭ ۇرپاقتارى بيلىكتى جالعاستىرىپ، باتۋ، بەركە، مەڭگۋ تەمىر، وزبەك، جانىبەك، توقتامىس جانە باسقا حاندار تۇسىندا مەملەكەت ودان ءارى دامىدى.

وسى سەبەپتى بىرنەشە عاسىر ءومىر سۇرگەن مەملەكەتتىڭ بۇكىل تاريحىن تەك «جوشى ۇلىسى» اتاۋىمەن شەكتەۋ دە ونىڭ كەيىنگى ساياسي دامۋ اۋقىمىن تولىق كورسەتە بەرمەيدى. جوشىدان باستالعان ۇلىستىق جۇيە ۋاقىت وتە كەلە كوپتەگەن اۋلەتتىك يەلىكتەردى، قاناتتاردى جانە وراسان زور اۋماقتى بىرىكتىرگەن ءىرى مەملەكەتتىك قۇرىلىمعا اينالدى.

مىنە، وسى تۇستا ۇلى ۇلىس اتاۋىنىڭ ءمانى اشىلادى. مۇنداعى ۇلى ءسوزىنىڭ ماعىناسى قازاققا تۇسىنىكتى. ۇلى دالا، ۇلى ءجۇز، ۇلى قۇرىلتاي ءتارىزدى تىركەستەردەگى ۇلى – «ۇلكەن، اۋقىمدى، مارتەبەلى» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. سوندىقتان ۇلى ۇلىس اتاۋىن ماعىنالىق جاعىنان «ۇلكەن ۇلىس»، «الىپ ەل»، «ءىرى مەملەكەتتىك-ساياسي قۇرىلىم» دەپ تۇسىنۋگە بولادى.

ونىڭ ۇستىنە بۇل اتاۋ مەملەكەتتى بەلگىلى ءبىر حاننىڭ ەسىمىمەن عانا شەكتەمەيدى. جوشى ۇلىسى دەگەن اتاۋ ونىڭ نەگىزىن سالعان جوشىعا قاتىستى بولسا، ۇلى ۇلىس كەيىنگى باتۋ، بەركە، وزبەك، جانىبەك، توقتامىس جانە باسقا حاندار بيلەگەن تۇستا دا جالعاسقان كەڭ مەملەكەتتىك-ساياسي قۇرىلىمدى قامتيتىن اتاۋ رەتىندە الدەقايدا اۋقىمدى.

قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ وزىندە دە ۇلىس ءسوزىنىڭ كونە «ەل، جۇرت، حالىق» ماعىناسىنىڭ ءىزى ساقتالعان. «ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى» دەگەن تۇراقتى تىركەستەگى ۇلىس – حان سارايى نەمەسە وردا ەمەس، ەل-جۇرت، حالىق دەگەن ۇعىمدى بىلدىرەدى. بۇل دا ءسوزدىڭ تاريحي سەمانتيكاسىنىڭ قازاق تىلىندەگى جالعاستىعىن اڭعارتادى.

سوندىقتان ۇلى ۇلىس اتاۋى كەزدەيسوق قويىلعان ءسوز تىركەسى ەمەس. ول مەملەكەتتىڭ ساياسي قۇرىلىمىن دا، اۋقىمىن دا، تاريحي ساباقتاستىعىن دا بىلدىرە الادى.

التىن وردا، اق وردا، كوك وردا دەگەندەر نە؟

بۇل جەردە كوشپەلى حالىقتاردىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ ءداستۇرىن دە ەسكەرۋىمىز كەرەك. ەۋرازيا كوشپەلىلەرىندە مەملەكەتتى قاناتتارعا ءبولىپ باسقارۋ ءداستۇرى وتە ەرتەدەن كەلە جاتىر. قىتاي جازبا دەرەكتەرىندە عۇن مەملەكەتىنىڭ وڭ، سول جانە ورتالىق بولىكتەرگە بولىنگەنى ايتىلادى. ورتالىق بيلىك تاڭىرقۇتتىڭ وزىندە بولىپ، ەكى قاناتتى ونىڭ جاقىن تۋىستارى باسقارعان. تۇركى قاعاناتىندا دا وسىعان ۇقساس قاناتتىق-اكىمشىلىك جۇيە بولعان.

جوشى ۇلىسىندا دا الىپ اۋماقتى اۋلەتتىڭ ءار تارماعى باسقاردى. باتۋ اۋلەتى مەن وردا ەجەن اۋلەتىنىڭ يەلىكتەرى وسى كەڭ ساياسي جۇيەنىڭ نەگىزگى قاناتتارىنا اينالدى.

كەيىنگى دەرەكتەر مەن تاريحنامادا وسى بيلىك كەڭىستىكتەرىنە بايلانىستى التىن وردا، اق وردا، كوك وردا اتاۋلارى قالىپتاستى. بىراق وسى ءۇش اتاۋدى باستاپقى كەزدەن-اق ءبىر-بىرىنەن تاۋەلسىز ءۇش مەملەكەتتىڭ رەسمي اتاۋى بولعانداي قابىلداۋ دۇرىس بولا بەرمەيدى. ولاردىڭ قۇرامىنداعى التىن، اق، كوك سوزدەرىنىڭ وزىنە دە نازار اۋدارۋ كەرەك. تۇستەر – تەك ءتۇس ەمەس.

كونە تۇركىلىك جانە جالپى ەۋرازيا كوشپەلىلەرىنىڭ دۇنيەتانىمىندا تۇستەر زاتتىڭ سىرتقى رەڭىن عانا ەمەس، كەڭىستىك پەن باعىتتى دا بىلدىرگەن. مۇنى تۇستەردىڭ گەوسيمۆوليكالىق قىزمەتى دەيمىز. ءداستۇرلى گەوسيمۆوليكالىق جۇيەدە بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەر مەن مادەني ورتالاردا: كوك – شىعىس، اق – باتىس، قىزىل – وڭتۇستىك، قارا – سولتۇستىك، سارى – ورتالىق ۇعىمدارىمەن بايلانىستىرىلعان.

بۇل قۇبىلىستىڭ ىزدەرىن قازاق تىلىندەگى جەر-سۋ، رۋ-تايپا اتاۋلارىنان دا بايقاۋعا بولادى. اقتاۋ، قاراتاۋ، سارىارقا، اق ءۇيسىن، قارا ءۇيسىن، سارى ءۇيسىن ءتارىزدى اتاۋلارداعى ءتۇس اتاۋلارىنىڭ ءبارىن تەك ناقتى بوياۋمەن ءتۇسىندىرۋ جەتكىلىكسىز. ولاردىڭ كەيبىرىندە كەڭىستىك، باعىت، ورنالاسۋ ءتارىزدى كونە ماعىنالاردىڭ ءىزى جاتۋى مۇمكىن. مىسالى، سارىارقا – ورتالىق قازاقستانعا قاتىستى قالىپتاسقان تاريحي-گەوگرافيالىق اتاۋ. مۇنداعى سارى كومپونەنتىن دە گەوسيمۆوليكالىق تۇرعىدان قاراستىرۋعا نەگىز بار.

وسى تۇرعىدان كەلگەندە، اق وردا، كوك وردا اتاۋلارىنداعى اق، كوك سوزدەرى دە وردانىڭ قابىرعاسىنىڭ نەمەسە تۋىنىڭ ءتۇسىن عانا بىلدىرمەي، بەلگىلى ءبىر گەوگرافيالىق باعىتپەن بايلانىستى بولۋى ىقتيمال. اق وردا مەن كوك وردانىڭ ناقتى قاي قاناتقا سايكەس كەلەتىنى جونىندە تاريحنامادا ءبىرىزدى پىكىر جوق. سوندىقتان «اق – مىندەتتى تۇردە مىنا قانات، كوك – مىندەتتى تۇردە انا قانات» دەپ كەسىپ ايتۋدان گورى، بۇل اتاۋلاردىڭ قالىپتاسۋىندا كونە ءتۇس-باعىت گەوسيمۆوليكاسىنىڭ ىقپالى بولۋى مۇمكىن دەگەن تۇجىرىم عىلىمي ساقتىققا ساي كەلەدى.

ال «التىن» نەنى بىلدىرەدى؟

التىن وردا اتاۋىنداعى التىن ءسوزى دە نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. التىن – سارى ءتۇستى باعالى مەتالل. ال ءداستۇرلى ءتۇس گەوسيمۆوليكاسىندا سارى ءتۇس ورتالىقپەن بايلانىستىرىلادى. سونىمەن قاتار التىننىڭ ءوزى باعالىلىقتىڭ، جوعارى مارتەبەنىڭ، بيلىكتىڭ سيمۆولى. سوندىقتان التىن وردا اتاۋىنداعى التىن كومپونەنتىن «ورتالىق»، «باس»، «مارتەبەلى»، «ۇلى وردا» ءتارىزدى سەمانتيكالىق ۇعىمدارمەن بايلانىستىرا قاراستىرۋعا بولادى.

بىراق مۇنى دا دالەلدەنگەن جالعىز تۇسىنىك رەتىندە ەمەس، لينگۆيستيكالىق-ەتنومادەني تۇرعىدان قاراستىرۋعا بولاتىن جورامال رەتىندە ۇسىنعان ءجون. ەگەر وسىنداي ءتۇسىندىرۋ دۇرىس بولسا، التىن وردا اتاۋىنىڭ ءوزى دە بۇكىل مەملەكەتتىڭ اتاۋىنان گورى ورتالىق نەمەسە باس ورداعا قاتىستى اتاۋ بولعان دەگەن پىكىردى كۇشەيتە تۇسەدى.

«ۇلى ۇلىس» – ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك-ساياسي قۇرىلىم

جوشىدان كەيىن باتۋ باستاعان ساياسي جۇيە بەركە، مەڭگۋ تەمىر، وزبەك، جانىبەك جانە باسقا حاندار تۇسىندا جالعاستى. شىعىس بولىكتە وردا ەجەن اۋلەتى بيلىك جۇرگىزدى. كەيىن ۇرىس حان اۋلەتى كۇشەيدى. توقتامىس حان ەكى قاناتتاعى بيلىكتى قايتا بىرىكتىرىپ، سارايداعى جوعارعى بيلىكتى يەلەندى.

«Ulugh Ulus / ۇلى ۇلىس» اتاۋىنىڭ ناقتى قاي كەزەڭنەن باستاپ تۇراقتى مەملەكەتتىك اتاۋ رەتىندە قولدانىلعانى جونىندە زەرتتەۋشىلەر اراسىندا ءبىرىزدى پىكىر جوق. ونىڭ بىزگە جەتكەن ەڭ ايقىن جازبا كۋالىكتەرىنىڭ ءبىرى توقتامىس حاننىڭ 1393 جىلعى جارلىعىندا كەزدەسەدى. الايدا ساقتالعان ەڭ ەرتە قۇجاتتى اتاۋدىڭ پايدا بولعان ۋاقىتىمەن تەڭەستىرۋگە بولمايدى. XIII–XIV عاسىرلاردىڭ ەرتەرەكتەگى دەرەكتەرىندە مەملەكەت كوبىنە «جوشى ۇلىسى» دەپ اتالعانىمەن، جوشى اۋلەتىنىڭ ساياسي قۇرىلىمىنىڭ كوپتەگەن ۇلىستىق يەلىكتەردەن تۇرۋى جانە ۇلىس ءسوزىنىڭ كونە مەملەكەتتىك-ساياسي سەمانتيكاسى «ۇلى ۇلىس» ۇعىمىنىڭ نەگىزى ودان ەرتەرەك قالىپتاسۋى مۇمكىن ەكەنىن جوققا شىعارمايدى. سوندىقتان بۇل ماسەلە ءالى دە ارنايى دەرەكتانۋلىق زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى.

XV عاسىردا ۇرىس حاننىڭ ۇرپاعى باراق حان وسى ساياسي كەڭىستىكتەگى بيلىككە كەلدى. ال باراق حاننىڭ ۇلى جانىبەك پەن ونىڭ تۋىسى كەرەي باستاعان اۋلەتتىك-ساياسي جەلى كەيىن قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا ۇلاستى. دەمەك، بۇل تاريحتى «التىن وردا – اق وردا – قازاق حاندىعى» دەگەن ءبىر-بىرىنەن ءۇزىلىپ قالعان ءۇش مەملەكەتتىڭ قاراپايىم تىزبەگى رەتىندە عانا ءتۇسىندىرۋ جەتكىلىكسىز. ونىڭ ار جاعىندا جوشى اۋلەتىنىڭ بىرنەشە عاسىر بويى جالعاسقان ءبىرتۇتاس ساياسي-اۋلەتتىك كەڭىستىگى جاتىر.

سول كەڭىستىكتىڭ ىشىندەگى بيلىك ورتالىقتارى، قاناتتار مەن ۇلىستىق يەلىكتەر ۋاقىت وتە وزگەرىپ وتىردى. ءبىر اۋلەت كۇشەيدى، ەكىنشىسى السىرەدى; ورتالىق بيلىك ءبىر قولدان ەكىنشى قولعا ءوتتى. بىراق ساياسي ءداستۇر مەن اۋلەتتىك لەگيتيمدىلىك ساباقتاستىعى ساقتالدى.

ارينە، «التىن وردا» – بىرنەشە عاسىر بويى تاريحنامادا قالىپتاسقان، بۇگىندە بۇكىل الەمگە تۇسىنىكتى عىلىمي تەرمين. ونى قولدانباۋ كەرەك دەۋدەن اۋلاقپىز. بىراق كەيىنگى تاريحنامادا ورنىققان اتاۋ مەن مەملەكەتتىڭ ءوز داۋىرىندە قولدانىلعان ساياسي اتاۋلاردى اجىراتا ءبىلۋىمىز كەرەك.

سوندىقتان وقۋلىقتاردا، عىلىمي جانە عىلىمي-كوپشىلىك ماتىندەردە العاش رەت ۇلى ۇلىس (كەيىنگى تاريحنامادا «التىن وردا» اتالعان مەملەكەت) دەپ كورسەتىپ، ودان كەيىن كونتەكسكە قاراي ۇلى ۇلىس اتاۋىن قولدانۋ الدەقايدا ءدال بولار ەدى. بۇل «التىن وردا» تەرمينىن جوققا شىعارۋ ەمەس، مەملەكەتتىڭ ءوز ساياسي داستۇرىندە قولدانىلعان تاريحي اتاۋدى عىلىمي جانە قوعامدىق قولدانىسقا كەڭىرەك ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى.

ماسەلەنىڭ ءمانى ءبىر اتاۋدى ەكىنشى اتاۋمەن مەحانيكالىق تۇردە الماستىرۋدا ەمەس. ماسەلە – تاريحي اتاۋلار مەن ساياسي ۇعىمداردىڭ باستاپقى ماعىناسىن ءوز ورنىنا قويۋدا. وردا مەن ۇلىس ءبىر ۇعىم ەمەس; ءتۇس اتاۋلارىنىڭ دا كونە دۇنيەتانىمداعى گەوسيمۆوليكالىق قىزمەتى بولعان. ال ۇلى ۇلىس – جوشى اۋلەتى بيلەگەن الىپ ساياسي كەڭىستىكتىڭ تاريحي اتاۋلارىنىڭ ءبىرى ءارى ونىڭ مەملەكەتتىك تابيعاتىن بىلدىرەتىن اتاۋ. سوندىقتان «التىن وردا» – كەيىنگى تاريحنامادا ورنىققان اتاۋ، ال «ۇلى ۇلىس» – مەملەكەتتىڭ ءوز ساياسي داستۇرىندە قولدانىلعان تاريحي اتاۋلاردىڭ ءبىرى دەپ اجىراتا قولدانۋ عىلىمي تۇرعىدان نەگىزدىرەك دەپ ويلايمىن.

بۇل ۇستانىم تاريحي جادىمىزدى جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان بۇگىنگى مەملەكەتتىك كوزقاراسپەن دە ۇندەسەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ: «ءبىز ۇلانعايىر جەرىمىزدىڭ بايىرعى اتاۋلارىن، ۇلى تۇلعالارىمىزدىڭ ەسىمىن ۇرپاق ساناسىندا جاڭعىرتا بەرەمىز», – دەگەن بولاتىن.

بايىرعى اتاۋلاردى جاڭعىرتۋ تەك جەر-سۋ اتاۋلارىمەن شەكتەلمەۋگە ءتيىس. تاريحي مەملەكەتتەرىمىز بەن ساياسي قۇرىلىمدارىمىزدىڭ ءتول اتاۋلارىنا دا زەر سالۋ – تاريحي سانانى جاڭعىرتۋدىڭ ءبىر بولىگى.

تاريحتى كەيىن قالىپتاسقان اتاۋلارمەن عانا ەمەس، بابالارىمىزدىڭ وزدەرى قولدانعان ساياسي ۇعىمدارمەن دە تانىعانىمىز ءجون. ويتكەنى ءتول اتاۋدى جاڭعىرتۋ – ءتول تاريحىمىزدى تانۋدىڭ ءبىر جولى.

قايرات عابيتحانۇلى،

احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى، پروفەسسور

Abai.kz