قازاقستان ءۇشىن سوڭعى جىلدار جۇيەلى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ترانسفورماتسيا كەزەڭىنە اينالدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ باستاماشى بولعان رەفورمالار ەلدىڭ مەملەكەتتىك باسقارۋ مودەلىن جاڭارتۋعا، ساياسي اشىقتىقتى ارتتىرۋعا جانە ۇزاقمەرزىمدى ورنىقتى دامۋ نەگىزدەرىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالدى. كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەر، پارتيالىق جۇيەنى ىرىقتاندىرۋ، جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋدى كۇشەيتۋ، سونداي-اق تسيفرلاندىرۋ مەن جاساندى ينتەللەكت سالاسىنا باسىمدىق بەرۋ — مۇنىڭ بارلىعى جاڭا قوعامدىق كەلىسىم مەن زاماناۋي مەملەكەت قۇرۋ لوگيكاسىنا ساي كەلەدى.

وسى تۇرعىدا ساياسي رەفورمالاردىڭ مازمۇنى، ولاردىڭ بولاشاققا اسەرى، سونداي-اق ىشكى وزگەرىستەردىڭ قازاقستاننىڭ حالىقارالىق پوزيتسيالارىمەن بايلانىسى جونىندە ءبىز ساياساتتانۋشى شاريپ يشمۇحامەدوۆپەن سۇحباتتاسىپ، پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ رەفورمالار كۇن تارتىبىنە كەشەندى باعا بەرۋدى ءجون كوردىك.

– پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ باسشىلىعىمەن جۇزەگە اسىرىلعان قانداي رەفورمالاردى ەلدىڭ ورنىقتى دامۋى مەن اشىقتىعى تۇرعىسىنان ەڭ ماڭىزدى دەپ سانايسىز؟

– 2020–2022 جىلدارى كەڭىنەن تالقىلانعان رەفورمالار كونستيتۋتسيالىق رەفورما مەن رەفەرەندۋممەن اياقتالدى. ءدال وسى كەزەڭدە، مەنىڭ ويىمشا، ەلدىڭ ورنىقتى دامۋى مەن اشىقتىعىنا ناقتى اسەر ەتكەن ەڭ ماڭىزدى وزگەرىستەر جۇزەگە استى. اشىقتىق دەگەندە مەن ەڭ الدىمەن دەموكراتيالاندىرۋدى، ازاماتتىق قوعامنىڭ ءرولىنىڭ ارتۋىن جانە ونىڭ دامۋىن مەڭزەيمىن.

بۇل باعىتتاعى العاشقى ءارى ەڭ ماڭىزدى قادام – ساياسي پارتيالارعا قاتىستى وزگەرىستەر بولدى. مەملەكەتتىڭ اشىقتىعى مەن ورنىقتىلىعى تەك ساياسي جاعدايدى اشىق تالقىلاۋ مەن سىن بولعان جاعدايدا عانا مۇمكىن، ال بۇل ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار، اسىرەسە ساياسي پارتيالار بار كەزدە جۇزەگە اسادى. وپپوزيتسيالىق پارتيالاردىڭ سايلاۋعا قاتىسۋىنا مۇمكىندىك بەرىلۋى، پارلامەنتكە ءوتۋ شەگىنىڭ تومەندەتىلۋى جانە وزگە دە شارالار، مەنىڭشە، بۇرىن-سوڭدى بولماعان قادامدار. قازاقستان تاريحىندا العاش رەت پارلامەنتتە شىنايى ءارى رەسمي وپپوزيتسيالىق پارتيا — جالپىۇلتتىق سوتسيال-دەموكراتيالىق پارتيا (جسدپ) بار. دەپۋتاتتار سانى كوپ بولماسا دا، ولار ساياسي ۇدەرىستەر مەن ەلدەگى جاعدايدى تالقىلاۋدا ەڭ بەلسەندى ءارى ناتيجەلى قاتىسۋشىلاردىڭ ءبىرى.

سونداي-اق اۋىلدار، كەنتتەر جانە شاعىن قالالار اكىمدەرىن سايلاۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ پروتسەسى جالعاسىپ، تولىق اياقتالادى دەپ ۇمىتتەنەمىن. بۇل دەموكراتيانى، اشىقتىقتى جانە جەرگىلىكتى دەڭگەيدە پىكىر ايتۋ مەن سىن مۇمكىندىگىن كەڭەيتكەن ەكىنشى اسا ماڭىزدى وزگەرىس. كەڭەس وداعى كەزەڭىنەن باستاپ، كەيىن تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى 30 جىلىندا بۇل اۋماقتار ساياسي وزگەرىستەردەن شەت قالىپ كەلدى. ال دەموكراتيالىق قاعيداتتار ەڭ الدىمەن جەرگىلىكتى دەڭگەيدە قالىپتاسىپ، نىعاياتىنىن ەسكەرسەك، بۇل قادامنىڭ ماڭىزى ەرەكشە. دەموكراتيا ءبىر عانا شەشىممەن ورنامايدى — ول ۋاقىت وتە كەلە قوعامدا قالىپتاساتىن ۇزاق پروتسەسس.

– پرەزيدەنت جولداۋىندا قازاقستاننىڭ جاساندى ينتەللەكت پەن تسيفرلىق ترانسفورماتسيا داۋىرىنە قادام باساتىنىن اتاپ ءوتتى. بۇل قادامداردىڭ ەل مەن ءوڭىر بولاشاعى ءۇشىن ماڭىزىن قالاي باعالايسىز؟

– بۇل ماسەلە بۇگىنگى كۇنى اسا وزەكتى. اڭگىمە تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى، جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ جانە دامىتۋ، ولاردىڭ شەشىم قابىلداۋدا، بيزنەستە جانە وندىرىستە اتقاراتىن ءرولى تۋرالى بولىپ وتىر. پرەزيدەنت بۇل باعىتتىڭ ماڭىزىن جانە جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن زەرتتەۋ ورتالىقتارىن قۇرۋ قاجەتتىگىن دەر كەزىندە ءارى دۇرىس اتاپ ءوتتى.

بۇل – قازاقستاننىڭ ورنىقتى دامۋى مەن ەكونوميكادا تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جۇرگىزۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق تۇرعىدان وتە ماڭىزدى قادام. مەن بۇل شەشىمدى ۋاقتىلى ءارى بولاشاقتى كوزدەيتىن باستاما رەتىندە جوعارى باعالايمىن. ءدال وسى باعىت XXI–XXII عاسىرلاردا قازاقستانعا جاڭا دامۋ سەرپىنىن بەرەدى. ويتكەنى ءداستۇرلى تاۋارلاردىڭ، سونىڭ ىشىندە كومىرسۋتەكتەردىڭ ءرولى مەن ولاردان تۇسەتىن تابىس بىرتىندەپ تومەندەپ كەلە جاتقانىن قازىردىڭ وزىندە بايقاپ وتىرمىز. سوندىقتان تابىستى بولۋدى ماقسات ەتكەن كەز كەلگەن زاماناۋي مەملەكەت تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋى ءتيىس.

– پرەزيدەنت پارلامەنتتىڭ تيىمدىلىگى مەن اشىقتىعىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىرپالاتالى جۇيەگە كوشۋ مۇمكىندىگىن ۇسىندى. بۇل ساياسي جۇيەنىڭ دامۋىنا قالاي اسەر ەتۋى مۇمكىن؟

– ءبىرپالاتالى پارلامەنت — بۇل وتە ماڭىزدى ءارى اۋقىمدى ساياسي رەفورما. مەن ونى ۋاقتىلى قابىلدانعان شەشىم دەپ باعالايمىن. بۇل جاعدايدا تيىمدىلىك، جاۋاپكەرشىلىك جانە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ، اسىرەسە زاڭ شىعارۋشى بيلىكتىڭ ناتيجەلىلىگى الدىڭعى ورىنعا شىعادى.

ءبىرپالاتالى پارلامەنت ءاربىر دەپۋتاتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى، ويتكەنى زاڭداردىڭ، نورماتيۆتىك اكتىلەردىڭ جانە قاجەت بولعان جاعدايدا كونستيتۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ قابىلدانۋى نەمەسە قابىلدانباۋى تىكەلەي ولاردىڭ داۋىس بەرۋىنە بايلانىستى بولادى. سەنات تاۋەلسىزدىكتىڭ الدىڭعى كەزەڭدەرىندە ماڭىزدى ءرول اتقاردى، الايدا قازىرگى ساياسي جاعدايدا زاڭ شىعارۋ قىزمەتىنە مۇلدە جاڭا تالاپتار قويىلۋدا، سول سەبەپتى ونىڭ وزەكتىلىگى ءبىرشاما تومەندەدى.

– پرەزيدەنت ۇلتتىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋدا مەملەكەت پەن بيزنەس سەرىكتەستىگىنىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. بۇل باعىتتاعى قازاقستاننىڭ الەۋەتىن قالاي باعالايسىز؟

– پرەزيدەنت ءىرى بيزنەستىڭ، قوعامدىق جانە مەملەكەتتىك جوبالاردى قولداۋدىڭ، سونداي-اق ەڭ ءىرى سالىق تولەۋشىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ قاجەتتىگىن ۇنەمى اتاپ وتەدى. اڭگىمە ولاردىڭ وڭىرلىك، اۋىلدىق جانە قالالىق الەۋمەتتىك، گۋمانيتارلىق جانە مادەني جوبالارعا قاتىسۋى تۋرالى.

الايدا، مەنىڭ ويىمشا، تەك باستامالار مەن ۇندەۋلەر جەتكىلىكسىز. ولاردىڭ ارتىنان ناقتى زاڭنامالىق شەشىمدەر، سونىڭ ىشىندە سالىق جانە فيسكالدىق ساياساتتاعى وزگەرىستەر قابىلدانۋى ءتيىس. ءىرى بيزنەس ءۇشىن الەۋمەتتىك جوبالارعا قاتىسۋ تەك پايدالى عانا ەمەس، ەكونوميكالىق تۇرعىدان دا ءتيىمدى بولۋى قاجەت. بۇل كومپانيالارعا سالىق جۇكتەمەسىن وڭتايلاندىرۋ ارقىلى الەۋمەتتىك جوبالارعا تۇراقتى تۇردە قاتىسۋعا ىنتالاندىرار ەدى. پرەزيدەنتتىڭ بۇل ۇسىنىستارى الداعى ۋاقىتتا پارلامەنت دەڭگەيىندە تالقىلانىپ، ناقتى شەشىمدەر قابىلدانادى دەپ ۇمىتتەنەمىن.

– 2025 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قانداي باستامالارىن ەڭ ماڭىزدى دەپ سانايسىز؟ ولار جاھاندىق سىن-قاتەرلەرگە قانشالىقتى سايكەس كەلەدى؟

– 2025 جىلى كوپتەگەن شەشىمدەر مەن مالىمدەمەلەر بولدى، بىراق مەن مۇناي مەن گاز سەكتورىنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارار ەدىم. مۇناي مەن گازعا سۇرانىس ءالى دە ساقتالىپ وتىرعان كەزدە، ولاردى ءوندىرۋدى جالعاستىرۋ ماڭىزدى. الداعى ونجىلدىقتاردا بۇل رەسۋرستاردىڭ تاعدىرى مەن باعاسى قانداي بولاتىنىن ەشكىم ناقتى ايتا المايدى.

سونىمەن قاتار گاز وڭدەۋ زاۋىتتارىن سالۋ ماسەلەسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكپەن تىكەلەي بايلانىستى. قازاقستاندا گازدىڭ تولىق وڭدەلمەۋى — وتكەن جىلدارداعى ستراتەگيالىق قاتەلىكتەردىڭ سالدارى. ەلدە وندىرىلەتىن جانە تۇتىنىلاتىن گاز قازاقستان اۋماعىندا وڭدەلۋى ءتيىس، ءارى بولاشاقتا بۇل ستراتەگيالىق تاۋاردى ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ەكسپورتتاۋعا مۇمكىندىك بار.

– ءسىزدىڭ ويىڭىزشا، وتكەن جىلى پرەزيدەنتتىڭ قانداي رەفورمالارى نەمەسە سىرتقى ساياسي قادامدارى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق پوزيتسياسىن نىعايتتى؟

– حالىقارالىق يميدج ەڭ الدىمەن ەل ىشىندەگى تۇراقتىلىققا، قاۋىپسىزدىككە جانە ەكونوميكالىق ورنىقتىلىققا بايلانىستى. ەگەر ىشكى جۇيەدە شەشىلمەگەن ماسەلەلەر بولسا، سىرتقى بەدەل دە تۇراقتى بولمايدى.

مەنىڭشە، ەڭ باستى جەتىستىك — قازاقستاننىڭ ءوزىن وڭىرلىك دەرجاۆا رەتىندە ورنىقتىرۋى. ەكىنشى ماڭىزدى جەتىستىك — پرەزيدەنت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىپ جاتقان ساياسي رەفورمالاردىڭ بىرىزدىلىگى مەن قيسىندىلىعى. بۇل رەفورمالار مىندەتتى تۇردە سوڭىنا دەيىن جەتكىزىلۋى ءتيىس. مەن ولاردى ءدال وسى پرەزيدەنت اياقتاي الادى دەپ سەنەمىن. ءبىز، ساراپشىلار مەن عالىمدار، بۇل ۇدەرىستەردى قولداۋعا دايىنبىز جانە 2026 جىلى بارلىق جوسپارلانعان شەشىمدەر تولىق جۇزەگە اسادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

Abai.kz