جولامان جانە جەر ماسەلەسى
ورىس پاتشالىعىنىڭ قازاق دالاسىنا ەندەپ كىرگەندەگى نەگىزگى ماقساتى جەرگە يە بولۋ ەدى. الدىمەن قازاق دالاسىندا بەكىنىستەرىن سالىپ الىپ قورعانىستا بولعان ولار كەيىننەن بەكىنىستەن شىعار الدىندا وزدەرىنىڭ بوداندىعىنداعى ەلدەردىڭ حالقىن قازاق دالاسىنا كوشىرە باستاعان بولاتىن.
قازاق تۇرمىسىنان، ولاردىڭ شارۋاشىلىق جۇرگىزۋىنەن بەيحابار ورىستارعا قازاق دالاسى بوس جاتقان جەردەي كورىندى. شۇرايلى جەرلەرگە ءوز پاتشالىعىنداعى سانى از ۇلتتاردى اتامەكەندەرىنەن بوسقىندىققا ۇشىراتا وتىرىپ قازاق دالاسىنا قونىستاندىرا باستايدى. اۋەلدە تەك «جەر شولعىنشىلارىن» جىبەرە وتىرىپ قونىستاندىرۋدى باستاعان ورىس پاتشالىعى كەيىننەن،1896 جىلى رەسمي تۇردە ىشكى ىستەر مينيسترلىگى جانىنان قونىستاندىرۋ باسقارماسىن (پەرەسەلەنچەسكوە ۋپراۆلەنيە) قۇرعان. بۇل باسقارمانىڭ باستى مىندەتى ورتا ازيا مەن ءسىبىر، كاۆكاز، قىرىم مەن رەسەيدىڭ شىعىس ەۆروپالىق شەكارا اۋماقتارىنا وزدەرىنىڭ ىشكى اۋماقتارىنداعى ۇلتتارمەن ۇلىستاردى قونىس اۋدارتۋ ەدى. بۇل باسقارما كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن دە ءوز جۇمىسىن توقتاتپاعان.
XIX عاسىردىڭ باسىندا ورىس پاتشالىعىنىڭ قازاق جەرىن ەمىن ەركىن بيلەي باستاعانىنا قارسىلىق تانىتىپ جولامان سەكىلدى كورەگەن جاندار ءار جەرلەرگە ەل قوندىرىپ، وتىرىقشىلىق نەگىزدەگى قونىستاندىرۋمەن اينالىسا باستايدى. جولاماننىڭ ءوزى ەرتىس بويىنا ءۇي سالىپ وتىرىقشىلىققا بەيىمدەلە باستاعان. ەرتىس وزەنىمەن قۇرتوعان وزەندەرىنىڭ ساعاسىندا بىرنەشە جەردە قورا – جايى بولىپتى. بۇل جەرلەردى مۇراعاتتىق قۇجاتتاردا كەزدەسەتىن دەرەكتەردە ورىس پاتشالىعى ۇكىمەتىنىڭ شەنەۋنىكتەرى «ۆەرتوۆسكي وستروۆ»، «لەكارسكي وستروۆ»، «پلاتس –مايورسكي (زابايكي) وستروۆ»، «ديرەكتورسكي وستروۆ» دەپ اتاعانىن بىلۋگە بولادى. بۇل جەردەگى «وستروۆ» دەپ وتىرعاندارى ەشقاندايدا ارال ەمەس، جوعارىدا جازعانىمداي ەكى وزەننىڭ ساعاسى مەن سول وزەندەردىڭ جايىلما تۇبەكتەرى بولۋى كەرەك. وسى جەرلەردىڭ بىرىنە قونىستانىپ، ءبىرىن شابىندىق، ەندى ءبىرىن قولداعى مالىنىڭ جايىلىم جەرى رەتىندە پايدالانىپ وتىرعان جولاماندى بۇل جەرلەردەن پاتشا ۇكىمەتىنىڭ شەندىلەرى ىعىستىرا باستايدى. مۇحامەتبەك اسىلبەكوۆ «جولامان جانداربەكوۆ – قازاق كاسىپكەرى» ماقالاسىندا «ووتم مم. قور 3, ءتىزىم 3, ءىس 1755» مۇراعاتتىق قۇجاتىنا سىلتەمە جاساي وتىرىپ بىلاي جازادى: «العاشقىدا ەرتىستىڭ سول جاعالاۋى داۋسىز قازاقتارعا تيەسىلى دەگەن ۇكىمەت ەندى سول جاعالاۋداعى ارالداردىڭ بىرەۋى عانا جولامانعا تيەسىلى دەگەندى شىعارادى. قازاقتاردىڭ مالدارى جىل سايىن جايىلىمدا باعىلادى. ال، ءمىنىس اتتارىن قىزمەت بابىنا قاراي قولدا ۇستايتىن اسكەريلەر، قالا تۇرعىندارى مەن كازاكتار قىستاماعا پىشەن دايىنداماي تۇرا المايدى. ەگەر بۇل شابىندىقتار جولامانعا بەرىلەتىن بولسا، سەمەي گارنيزونىنىڭ اتتارىنا دا ازىق بولماي قالادى. وسى جاعدايلاردى سارالاي كەلە گەنەرال – گۋبەرناتور ۆەليامينوۆ كەلەشەكتە جۇرگىزىلەتىن جەر بولىنىسىنە دەيىن ديرەكتورسكي ارالىن – كازاكتارعا، پلاتس – مايورسكيدى – لينيا باتالونىنا، لەكارسكيدى – قالا تۇرعىندارىنا، ۆەرتەۆسكيدى قازاق ستارشىنى جانداربەكوۆكە بەرۋدى ۇيعارادى».1
ەندى وسى جەرلەردىڭ ورنالاسۋ ورىندارىن ايقىنداپ كورسەك. ەل اۋزىنداعى اڭگىمەلەرمەن مۇراعاتتىق قۇجاتتارداعى كەيبىر ماعلۇماتتاردى سارالاي كەلە «ۆەرتوۆسكي وستروۆ» قازىرگى جولامان كەنتىنىڭ ماڭىنداعى سۋ سورعىسى ورنالاسقان جەر عوي دەپ بولجايمىن. سونداي اق «پلاتس – مايورسكي» قۇرتوعان سالاسىنداعى قازىرگى ساياجايلار ورنالاسقان جەر بولۋى مۇمكىن، «ديرەكتورسكي» سول ساياجايلارعا اپارار كوپىر اۋزىنان ەرتىس وزەنىنە قارايعى اۋماق شىعار دەپ ويلايمىن. «لەكارسكي» سۋىقباستاۋ كەنتىنىڭ شار كوشەلەرىنەن ەرتىسكە دەيىنگى اۋماق بولۋى مۇمكىن. بۇل جەرلەردىڭ سول كەزەڭدەگى قاندايدا ءبىر كارتاسىن بولماسا سىزبا – جوسپارىن كەزدەستىرمەگەندىگىمنەن اتاۋلارىن الماستىرىپ الۋىم مۇمكىن ەكەندىگىن ەسكەرگەيسىزدەر. بىراق وسى اتالعان ءتورت جەردە وسى ماڭاي ەكەندىگى انىق.
شامامەن 1841–1842 جىلدار بولۋى كەرەك، بەلگىسىز سەبەپتەرمەن جولاماننىڭ ورىستار ۆەرتوۆسكي دەپ اتاعان جەردەگى ءۇيى ورتەنىپ كەتەدى. جاڭادان ءۇي سالۋىنا پاتشا ۇكىمەتى ءارتۇرلى سىلتاۋلار ايتىپ قارسى ارەكەتتەر جاسايدى، تىپتەن باتىس – ءسىبىر گەنەرال – گۋبەرناتورى پ.د.گورچاكوۆتىڭ 1839 جىلى حالاتپەن (قازاق داستۇرىنە ساي شاپان بولسا كەرەك) ماراپاتتاعانىن كولدەنەڭ تارتىپ تاپ وسى جەردىڭ ءسىبىر جەلىلىك كازاك اسكەرىن باسقارۋ ءۇشىن قولايلى ەكەندىگىن جەلەۋ ەتەدى. ىشكى ىستەر ءمينيسترىنىڭ 1846 جىلعى 5 جەلتوقسانىنداعى ءسىبىر اسكەرلەرى ەرەجەسىنە سايكەس، اسكەر ورنالاسقان اۋماققا كىمنىڭ بولسادا قونىستانۋىنا تيىم سالىناتىندىعىن جازادى. جالپى رەسەي يمپەرياسىندا 1791 جىلى ەكاتەرينا II جازعان جارلىق بويىنشا «قونىستانۋ اۋماعى» (چەرتا وسەدلوستي) دەگەن بولعان، ول جارلىق بويىنشا بەلگىلى ءبىر ۇلت وكىلدەرىنىڭ بەلگىلى ءبىر ايماققا قونىستانۋلارىنا شەكتەۋ قوياتىن. بىراق قازاق دالاسىندا ول جارلىق اشىق تۇردە ايتىلمادى، تىپتەن «10 شاقىرىمدىق اۋماق» (10 ۆەرستنايا پولوسا) 1839 جىلدارى كۇشەيتىلگەنىمەن سەمەي وڭىرىندە كەڭ قولدانىلمادى دەپ ايتۋعا دا بولادى. ونىڭ باستى سەبەبى جولامان سەكىلدى ەل مەن جەرىنە قورعان بولا بىلگەن قازاقتاردىڭ باتىرلىعىمەن ساۋاتتى كۇرەسىنىڭ ناتيجەسى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك.
جولامان جانداربەكۇلىنىڭ ورتەنگەن ءۇيىنىڭ ورنىنا جاڭادان ءۇي سالۋعا رۇقسات سۇراپ 1843 جىلى جازعان وتىنىشىنە جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن 1847 جىلى ومبى قالاسىنداعى ءسىبىر قازاقتارىن باسقارۋ باسقارماسىنىڭ شەكارا باسقارماسىمەن جازىسقان قاتىناس جازبالارىندا بىلاي جازىلىپتى.
«وبششەە ۋپراۆلەنيە
سيبيرسكيمي كيرگيزامي
كانتسەلياريا
پوگرانيچنوگو ناچالنيكا
22 مايا 1847 گودا
№1466
گ. ومسك
پوگرانيچنومۋ ۋپراۆلەنيۋ سيبيرسكيمي كيرگيزامي
ۆ سلەدستۆيە پەرەدانناگو چلەنوم كوميسسي پروشەني تاينىم سوۆەتنيكوم نوروۆىم ك مينيسترۋ ۆنۋترەننيح دەل، پو ۆىسوچايشيەمۋ پوۆەلەنيۋ، ۆسە پود........ناگو پروشەنيا كيرگيزسكاگو ستارشينى كوكبەكتينسكوگو وكرۋگا يۋلامانا دجاندىربەكوۆا، و دوزۆولەني ەمۋ پوسترويت، ۆوزلە ۆەرستاح. وت گ.سەميپالاتينسكا، نا ۆەرتوۆسكوم وستروۆە نوۆىي دوم نا مەستە پوسۋششەستۆوۆاۆشاگو دوما، نو يسترابلەنناگو پوجاروم دوما ەگو، ەگو ۆىسوكوپرەۆوسحوديتەلستۆو، وتنوشەنيە وت 25 اۆگۋستا 1843 گودا №2429 ترەبوۆات زاكليۋچەنيا زاپادنوي سيبيري.»2 دەپ باستالعان 4 بەتتىك حاتتا ءتۇرلى سىلتاۋلار ايتا كەلىپ «ۆ پروشەني دجانداربەكوۆۋ وتكازات، تاك كاك ون چيسليتسيا ۆ سوستاۆە ۆولوستەي زاگرانيچنىح» دەپ جازادى. وسى جەردەن ورىس پاتشالىعى ۇكىمەتىنىڭ اكىمشىلىك – باسقارۋ جۇيەسىنىڭ وسال تۇسىن بايقاۋعا بولادى. جولامان جانداربەكۇلى ءۇي سالماق بولىپ تاڭداپ وتىرعان جەرى (ۆەرتوۆ) ەرتىستىڭ سول جاعالاۋىندا، سەمەي قالاسىنا قاراما – قارسى ورنالاسقان ورىس پاتشالىعى «زارەچنايا سلوبودكا» اتاعان ەلدىمەكەندەگى جولامان اۋىلى ماڭىندا ەدى. بىراق جولاماننىڭ كوكبەكتى وكرۋگى قۇرامىنداعى تەرىستاڭبالى بولىسىنىڭ ستارشيناسى دەگەن لاۋازىمى بولعاندىقتان وعان ۆەرتوۆ اتانعان جەردەن ءۇي سالۋعا بولمايتىن بولىپ شىعادى. بىراق ول جاڭا ءۇي ەمەس، ورتەنگەن ءۇيدىڭ ورنىنا سالىنباقشى ءۇي بولاتىن. جانە قر ومم، 478 قور. 1 تىزىمدەمە. 1 ءىس، 33 – 34 پاراقتارىنداعى «سپيسوك ستروەننىم زا رەكويۋ يرتىشوم وكازاۆشيەسيا پو سۆيدەتەلستۆۋ
سدەلاننامۋ 4گو چيسلا دەكابريا 1841 گودا ...» قۇجاتىنداعى دەرەكتەردە وسى ۋاقىتتا جولامان جانداربەكۇلىنىڭ قورا – قوپسىسىمەن 5 ءۇيى، 1 اس پىسىرەتىن ءۇيى، 1 مەكتەبى (مەدىرەسە), 1 دۇكەنى بولعانى جازىلادى. وسىدان كەيىن «زاگرانيچنىي» بولىستىقتىڭ ادامى بۇرىن «شەكارا اۋماعى» جەرىنە وزگەدە ۇيلەرىن قالاي سالعان، دەگەن ويعا قالارىمىز انىق. جولامان اۋىلىنىڭ، جالپى «زارەچنايا سلوبودكانىڭ» ورنالاسقان جەرىنىڭ اكىمشىلىك – باسقارۋ جۇيەسى بويىنشا كىمگە باعىنىشتى بولعانى تۇسىنىكسىز. توپوگراف كوكوۋليننىڭ 1839 جىلعى سىزباسىندا بۇل جەرلەر اسكەري – كازاكتار جەرى دەپ كورسەتىلسە، 1854 جىلى سەمەي وبلىسى قۇرىلعان كەزدە كوكەن بولىسىنىڭ جەرى دەپ جازىلعان. سوندىقتان بولار «پامياتنايا كنيجكا سەميپالاتينسكوي وبلاستي نا 1898 گ.» شىعارىلىمىندا جولامان اۋىلى كوكەن بولىسىندا دەپ كورسەتىلەدى. سەمەي سىرتقى دۋانى قۇرىلعاندا جاسالعان كارتا بويىنشا كوكەن بولىسىنىڭ جەرى كوكەن تاۋىنان ەرتىسكە دەيىنگى اۋماقتا بولىپ سولتۇستىك – باتىسىندا سەمەيتاۋ، وڭتۇستىك – شىعىسىندا دەلبەگەتەي (بۇرىنعى تەرىستاڭبالى) جانە ايعىرجال بولىستىقتارىمەن ىرگەلەس كورسەتىلەدى.
ورىس پاتشاسىنىڭ جارلىعى بويىنشا ءسىبىر ورىس – كازاكتارىنا دالالىق القاپتاعى جەرلەردەن ورتا ەسەپپەن العاندا 30 «دەسياتينا» جەر تەلىمدەرى تەگىن بەرىلەتىن بولعان، ال ءسىبىر كازاك اسكەرىنىڭ وفيتسەرلەرىنە جەر الدەقايدا كوپ مولشەردە بەرىلگەن. ولارعا بۇل جەرلەر «ماڭگىلىك مەنشىككە» بەرىلەدى دەلىنگەن. وزەن جاعالاۋلارىمەن قۇنارلى جەرلەردى تاڭداپ العان ولار كەيىننەن بۇل جەرلەردى قازاقتارمەن بوسىپ كەلگەن ورىستارعا جالعا بەرىپ وتىرعان. ونداي جاعدايلاردىڭ ەرتىس بويىنداعى سەمەيگە جاقىن تەمىرقاش (جەلەزينسك), جەتىجار، قىزىلاعاش (كانونەركا), قاراكەمەر، تىنىم ورمانى مەن بەلاعاش دالاسىندا، جالقاراعاي (نوۆو-شۋلبا), قاراوزەك (رەمكي) ماڭىندا بولىپ جاتقانىن كورگەن جولاماننىڭ ءوزى قونىستانعان اۋماقتا قازاقتارعا اتامەكەن جەرىنىڭ جالعا بەرىلۋىنە قارسىلىق كۇرەسىن جۇرگىزگەنى انىق. سول كۇرەسىنىڭ دالەلى جوعارىدا جازىلعان «ۆەرتوۆتاعى» ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى جايلى وقيعا. ورىس شەنەۋنىكتەرىنىڭ «ۆ پروشەني دجانداربەكوۆۋ وتكازات، تاك كاك ون چيسليتسيا ۆ سوستاۆە ۆولوستەي زاگرانيچنىح» دەپ جازعان حاتتارى «گ.پرەدسەداتەلستۆۋيۋششي ۆ سوۆەتە گلاۆناگو ۋپراۆلەنيا زاپادنوي سيبيري، پرەدلوجەنيەم ، وت 17ەيۋ مايا زا №944 .... ... وت گ.پوگرانيچناگو ناچالنيكا، پروسيت ۆ يسپولنەنيۋ سكازانناگو وتنوشەنيا دەيستۆيتەلناگو تايناگو سوۆەتنيكا لۆا الەكسەەۆيچا، پوناستوياششەمۋ پرەدسموترۋ، سدەلات نادلەجاششەە راسپورياجەنيە.
ۋۆەدوميلا وب ەتوم پوگرانيچنوە ۋپراۆلەنيە يا پرەدلاگايۋ ۆ يسپولنەنيۋ سكازانناگو وتنوشەنيا دەيستۆيتەلناگو تايناگو سوۆەتنيكا لۆا الەكسەەۆيچا پوناستوياششەمۋ .... سدەلات سو ستورونى سۆوەي نادلەجاششەە راسپورياجەنيە.
زا وتسۋتستۆيەم ۆ دولجنوستي پوگرانيچناگو ناچالنيكا
پودپولكوۆنيك سپريدونوۆ زا سەكرەتاريا فەدوروۆسكي»3 دەپ اياقتالعانىمەن بۇل ىسكە نۇكتە قويىلماعان. سەمەي شەنەۋنىكتەرىنىڭ قانداي جاۋاپ جازعانى بەلگىسىز. ول جاۋاپتارى ومبى مۇراعاتتارىنداعى قۇجاتتاردا بولۋى مۇمكىن دەپ ويلايمىن. قالاي بولعاندادا جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ قاندايدا ءبىر قاتىناس قاعازىن جىبەرگەنى انىق. ويتكەنى وسى جىلدىڭ 9 شىلدە كۇنى جازىلعان جولامان ءۇيىنىڭ قۇرىلىسى جونىندەگى تاعى دا ءبىر حات كەلەدى.
«وبششەە ۋپراۆلەنيە
سيبيرسكيمي كيرگيزامي
كانتسەلياريا
پوگرانيچنوگو ناچالنيكا
9 يۋليا 1847 گودا
№1827
گ. ومسك
پوگرانيچنومۋ ۋپراۆلەنيۋ سيبيرسكيمي كيرگيزامي
پو ۆستۋپيۆشەي ك گ.مينيسترۋ گوسۋدارستۆەننىم يمۋششەستۆ پروسبى كيرگيزسكاگو ستارشينى كوكبەكتينسكاگو وكرۋگا دجۋلامانا دجاندىربەكوۆا، وب وستاۆلەني ۆ ەگو س رودوۆيچامي پولزوۆاني ۆەرتوۆسكاگو وستروۆا، ناحودياششەگوسيا پروتيۆ گورودا سەميپالاتينسكا، ي سووبششەننوي گ. گەنارال-گۋبەرناتورۋ زاپادنوي-سيبيري، ترەبوۆانو بىلو ەگو سياتەلستۆوم نادلەجاششەە زاكليۋچەنيە وت ۆويسكوۆوي كانتسەلياري سيبيرسكاگو لينەيناگو كازاچەگو ۆويسكا.
ەگو سياتەلستۆو ۋسموتريۆايا يز پولۋچەنناگو يم دونەسەنيا ۆويسكوۆوي كانتسەلياري چتو ونا نە موجەت سوگلاسيتسيا نا ۋستۋپكۋ پوميانۋتومۋ ستارشينە دجاندىربەكوۆۋ ۆەرتوۆسكاگو وستروۆا، پو نادوبنوستي وناگو كازاچيم جيتەليام گورودا سەميپالاتينسكا، ي يمەيا پريتوم ۆ ۆيدۋ، چتو پو پولوجەنيۋ و سيبيرسكوم لينەينوم ۆويسك، ۆىسوچايشيە ۋتۆەرجدەننومۋ ۆ 5ي دەن دەكابريا 1846 گ.، ۆسە زەملي پو كوردوننوي ليني يمەيۋشيا پوستۋپايۋت ۆ نەپوسرەدستۆەننوە ۆلادەنيە ۆويسكوۆاگو ناچالنيكا، ەگو سياتەلستۆو پرەدپيسال سكازاننوي كانتسەلياري پوستۋپيت ۆ وتنوشەني دجاندىربەكوۆا ي پودۆەدومستۆەننىم ەمۋ كيرگيزوۆ پو توچنوي سيم 7& وبوزناچەنناگو پولوجەنيا، منەنيە وت 28 يۋنيا №1336 پرەپروۆوجدايا پودليننوە پيسمو و
ناگراجدەني ستارشينى دجاندىربەكوۆا ۆ 1839 گودۋ سۋكوننوم حالاتوم، پرەدلوجەنيە و توم ەمۋ وبياۆيت.
و چەم يزۆەستيم پوگرانيچنوە ۋپراۆلەنيە پرەدلاگايۋ پرەدپيسات كوكبەكتينسكومۋ وكرۋجنومۋ پريكازۋ و ۆىشەيزلوجەننوم وبياۆيت ستارشينە دجاندىربەكوۆۋ س ۆىداچەيۋ ەمۋ پريلاگاەماگو ۋ سەگو پيسما زا پودپيسوم كنيازيا پەترا دميتريەۆيچا، و ناگراجدەني ەگو حالاتوم ۆ 1839 گودۋ.
زا وتسۋتستۆيەم ۆ دولجنوستي پوگرانيچناگو ناچالنيكا،
پودپولكوۆنيك سپيريدونوۆ
زا سەكرەتاريا فەدوروۆسكي»4
ورتالىق مەمەلەكەتتىك مۇراعاتىندا وسى حاتتان كەيىن 14 شىلدە كۇنى جازىلعان تاعى ءبىر حات ساقتالىپتى. نەگىزگى ءماتىنى جوعارىداعى ەكى حاتتاعى سوزدەردى قايتالاۋ بولعانىمەن سوڭىندا «پريكازالي. سوگلاسنو ناستوياششەمۋ پرەدلوجەنيۋ گ.يسپراۆ: دولوجەنو پوگرانيچناگو ناچالنيكا دات زنات كوكبەكتينسكومۋ وكرۋجنومۋ پريكازۋ، سو پرەپروۆوجدەنيەم ناستوياششاگو پيسما و ناگراجدەني ستارشينى دجاندىربەكوۆا ۆ 1839 گودۋ سۋكوننىم حالاتوم، دليا وبياۆلياەتسيا ەمۋ ۆولي ەگو سياتەلستۆو كنيازيا پەترا دميتريەۆيچا س پودپيسيۋ ي زاتەم ناستوياششەە پيسمو، پوۆەلەنو پريسوەدينيت ك پرەجنەي پەرەپيسكە پو سەمۋ پرەدمەتۋ. پودليننىي جۋرنالە پودپيساليس گ.پ. چلەنوۆ يسكرەنناگو سەكرەتاريا.
ۆەرنو ۋپراۆ.ستولوم (قولى)
يسپولنەنو يۋليا 17 دنيا 1847 گودا»5 دەپ جازىلعانىنان ۇققانىم سەمەيدەگى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ شەنەۋنىكتەرى جولامان ءۇي سالماق جەردىڭ كوكەن بولىسىنا، ياعني ۋاق رۋىنىڭ جەرى بولعاندىقتان كوكبەكتى دۋانى ارقىلى «رۋلاستارىڭدى نيەتىنەن قايتارىڭدار» دەگەندەي ارەكەت جاساعان اۋ دەپ توپشىلايمىن. جوعارىدا جولامان اۋىلىنىڭ، «زارەچنايا سلوبودكانىڭ» ورنالاسقان جەرىنىڭ اكىمشىلىك – باسقارۋ جۇيەسى بويىنشا كىمگە باعىنىشتى بولعانى تۇسىنىكسىز دەپ جازۋىمنىڭ ءبىر سەبەبى وسى ەدى.
«ءسىبىر قازاقتارى تۋرالى جارعى» بويىنشا بولىستىقتاردى قۇرۋ كەزىندە قازاق دالاسىندا عاسىرلار بويى قالىپتاسقان رۋلىق – تايپالىق نەگىزدە قاۋىمداسۋ قاعيداتى قاساقانا بۇزىلىپ ءبىر رۋدىڭ جەرى حالقىمەن باسقا ءبىر
رۋدىڭ بولىستىعىنىڭ باسقارۋىنا بەرىلگەن بولاتىن. وسى تاسىلمەن قازاقتاردى باعىندىرۋ وڭاي بولادى، دەگەن ويلارى كەيبىر جاعدايدا وڭدى ناتيجە بەرمەگەنىن وسى وقيعاداندا كورۋگە بولادى. مۇنداي جاعدايلار كوپتەپ ورىن العاندىقتان بولار ورىس زەرتتەۋشىلەرى قازاق شەجىرەسى مەن رۋلار تاريحىن جازا باستايدى.
سول كەزدەگى بولىس بەكمۋرزين ارقىلى جولامانعا جوعارعى باسشىلىقتىڭ شەشىمى جەتكىزىلگەندىگى جايلى جازىلعان قۇجات ءبىزدىڭ قولىمىزعا جەتىپ وتىر.
«ۆ پوگرانيچنوە ۋپراۆلەنيە سيبيرسكيمي كيرگيزامي
كوكبەكتينسكاگو وكرۋجناگو
پريكازا راپورت
وكرۋجنىي پريكاز ۆ يسپولنەنيە ۋكازا وت 20 مايا سەگو گودا زا №3132 و وبياۆلەني ستارشينە دجاندىربەكوۆۋ ۆولي ۆىسشاگو ناچالستۆا زاكليۋچايششەيسيا ۆ نەدوزۆولەني پوسترويكي دوما نا وستروۆە ۆەرتوۆسكوم، وتوبراۆ چەرەز ۆولوستناگو ۋپراۆيتەليا بەكمۋرزينا، وت دجاندىربەكوۆا ۆ سلىشاني ۋكازا پودپيسكۋ يمەەت چەست تاكوۆۋيۋ ۆ پودليننيكە پرەدستاۆيت ۆ پوگرانيچنوە ۋپراۆلەنيە سيبيرسكيمي كيرگيزامي.
زا زاسەداتەليا كراسۋلسكي
№6597
30 وكتيابريا 1847 گ.
كوكبەكتى
---
س پرەدستاۆلەنيەم پودپيسكي
وتوبراننىي وت ستارشينى
دجاندىربەكوۆا، ۆ سلىشاني
ۋكازا №3132. زا سەكرەتاريا كورزۋنوۆ»6
مىنە، جولاماننىڭ ءبىر ءۇيىنىڭ تاريحى وسىلاي ءوربيدى. بىراق، بۇل جەردە باستى نازار اۋداراتىن نارسە جولاماننىڭ جەكە باسىنا ءۇي سالۋ عانا ەمەس، ەرتىس بويىنداعى، قالا ماڭىنداعى شۇرايلى جەرگە قازاقتاردى ىعىستىرىپ ورىس – كازاكتارىنىڭ قونىستانۋىنا قارسى ارەكەت، كۇرەسى دەپ ءبىلۋىمىز كەرەك. وسى جەردە «پاتشا ۇكىمەتىنىڭ جولامانعا شاماسى كەلمەگەن بە، ءبىر مەكەمە ءبىر مەكەمەگە حات جازا وتىرىپ وعان 1839 جىلى،ياعني 8 جىلداي بۇرىن سىيعا بەرگەن «سۋكوننىي حالاتتارىن» نەسىنە ايتا بەرگەن» دەگەن سۇراق تۋىنداۋى دا مۇمكىن. بۇل كەزەڭ كەنەسارى باستاعان ۇلت – ازاتتىق كۇرەسىنەن ابدەن قاجىعان، 30 جىلعا جۋىق ۋاقىت ابىلاي ۇرپاعىمەن اشىق ايقاسىپ ءوز قالاۋلارى بويىنشا وڭ ناتيجەگە جەتە الماي وتىرعان ورىس پاتشالىعىنا ەندى جولاماننىڭ ەلدى كوتەرىپ وزدەرىنە اشىق تۇردە قارسى شىعۋى وتە قاۋىپتى ەدى. قاسىم سۇلتاننىڭ پاتشا ۇكىمەتىنە وزدەرى شىعارعان «ءسىبىر قازاقتارى تۋرالى جارعىسىن» وزدەرى ورىنداماي وتىرعاندىعىن جازعان حاتىنا 1824 جىلدارى باتىس ءسىبىر گۋبەرناتورى كاپتسەۆيچتىڭ ، ءسىز پاتشا ۇكىمەتىنەن ەشقانداي سىي، ماراپات الماعانسىز سوندىقتان ءسىزدىڭ حاتىڭىز نازارعا الىنبايدى، دەگەن ماعىنادا جازعان حاتى سارجان مەن كەنەسارى كوتەرىلىسىنىڭ باستاۋى بولعان ەدى. قازىر كەيبىر تاريحي دەرەكتەردى تىزبەلەۋشىلەردىڭ «كەنەسارى كوتەرىلىسى ۇلت – ازاتتىق قوزعالىسى ەمەس، جەكە باستىڭ مۇددەسى» دەپ شاتاسىپ جۇرۋىدە سوندىقتان. ادام بالاسى اۋەلى ءوز ۇيىنە، سوسىن اۋىلىنا، سودان سوڭ اتامەكەنىنە قورعان بولماۋشى ما ەدى.
ورىس پاتشالىعىنىڭ «پروسبى كيرگيزسكاگو ستارشينى كوكبەكتينسكاگو وكرۋگا دجۋلامانا دجاندىربەكوۆا، وب وستاۆلەني ۆ ەگو س رودوۆيچامي پولزوۆاني ۆەرتوۆسكاگو وستروۆا، ناحودياششەگوسيا پروتيۆ گورودا سەميپالاتينسكا» دەگەن ءىستى اسا ساقتىقپەن، مايموڭكەگە سالا وتىرىپ جۇرگىزۋلەرى سوندىقتان. ايتپەسە سول ۋاقىتتا باتىس ءسىبىر ورىس – كازاك اسكەرىنىڭ 1825, 1827, 1830, 1831 جىلدارى قارقارالى، كوكشەتاۋ ماڭىندا تۇتاس ءبىر قازاق اۋىلدارىن قىناداي قىرىپ، ءتىرى جان قالدىرماي ءولتىرىپ، اۋىلدان تۇك قالدىرماي ورتەپ كەتكەندەرىن جولامان اۋىلىنا دا قولدانار ەدى.
جولامان اۋىلى مەن ءتىنىباي، تاراقتى جاتاقتارىنىڭ اكىمشىلىك – باسقارۋ جۇيەسىن ناقتىلاي الماي وتىرعان باتىس ءسىبىر گۋبەرناتورى مەن اسكەري گۋبەرناتورىنىڭ سول ۋاقىتتا قازاقتىڭ باس كوتەرەر ادامدارىنا قارسى ءسوز ايتۋعا قاۋقارلارى جوق بولاتىن. قازاق دالاسىندا عاسىرلار بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان جەر داۋىنىڭ ءوزىن داۋلاسكەرلەرگە دۋان اشىپ بەرۋمەن شەشىپ وتىرىپتى. ول جايلى اۆتورى ن.ك. دەپ كورسەتىلگەن (نيكولاي كونشين بولۋى كەرەك) «چتو موگۋت دات سەميپالاتينسكيە ارحيۆى دليا كراەۆەدەنيە» دەگەن ماقالادا «زەمەلنىە سپورى پوبۋديلي ۆ 1829گ.، ودنوگو يز ساميح ۆلياتەلنىح نايمانسكيح سۋلتانوۆ سيۆانكۋلا حانحوجينا پروسيت «پريسلات زەملەمەرا دليا رازمەجەۆانيا زەمەل ي پرەدوستاۆيت ونىە ي ۆەچنوە پوتومستۆەننوە ۆلادەنيە». ۆ 1830 گ.، سادىر – نايمانتسى، يزياۆليايا جەلانيە وب وتكرىتي وكرۋگا، پروسيلي «پرەدوستاۆيت نام ناشي مەستا، كوتورىمي زاۆلادەلي كيرەيتسى» ي در. پريمەروۆ موجنو پريۆەستي گورازو بولشە.
كرومە پو زەمەلنىح سپوروۆ پرينياتيۋ رۋسسكوگو پوددانستۆا سپوسوبستۆوۆالي ەششە سۋلتانسكيە راسپري يز زا ۆلاستي ۆ رازنىح ۆولوستياح. ۆ وسوبەننوستي سيلنا ي پرودولجيتەلنا بىلا بوربا ۆ نايمانسكيح ۆولوستياح دۆۋح ۆلياتەلنىح سۋلتانوۆ سيۆانكۋلا حانحوجينا ي سارتا دجوچينا. ۆسە پودروبنوستي ەتوي بوربى، زاكونچيۆشەيسيا وتكرىتيەم اياگۋزسكوگو، ا پوتوم كوكپەكتينسكوگو وكرۋگوۆ، ۆ پولنە يزوبراجەنى ۆ ارحيۆنىح دەلاح، پريچەم دانى ينتەرەسنىە حاراكتەريستيكي نە تولكو منوگيح سۋلتانوۆ، نو ي رودوۆىح گرۋپ ي پر.»7 دەپ جازادى.
قازاقتاردى قۇنارلى دا شۇرايلى جەرلەردەن ىعىستىرا وتىرىپ قاراشەكپەندى بوسقىنداردى پاتشا ۇكىمەتىنىڭ قونىستاندىرا باستاعانىنا قارسىلىق ارەكەتىن جولامان تەك سەمەي قالاسى توڭىرەگىندە عانا جۇرگىزبەگەن. تەرىستاڭبالى بولىستىعىداعى (كەيىننەن دەلبەگەتەي بولىستىعى) ءوزىنىڭ جەرلەرىنە ورىس بوسقىندارى تۇبەگەيلى قونىستانىپ العان بەلاعاش دالاسىنداعى اققۇم بولىسىندا تۇراتىن تۋىستارىن 1865 جىلدارى كوشىرىپ اكەلىپ قونىستاندىرادى. ول جايىندا ءاليحان بوكەيحان ششەربينا ەكسپەديتسياسى جۇمىسى كەزىندەگى زەرتتەۋلەر ەسەبىندە «تەرىستاڭبالى رۋى. بۇگىندە توپتىڭ بارلىق جەرى-ەگىستىك، كۇزەۋ، مەن كوكتەۋ كارپوۆ كەنتىنە (ۇزىنجال س.ب.) قاراستى. سوندا دا بۇرىنعى جەرلەرىن اقى تولەۋ ارقىلى پايدالانىپ وتىر. بۇرىنعى قىستاۋلارىنا دا قونىستانىپ وتىر، بىراق 5 ساۋىردە جايلاۋعا كوشىپ 1 قازانعا دەيىن كوشىپ كەلمەۋگە مىندەتتەلىپ، كەلىسىلگەن. كەلىسىم جىل سايىن جاسالادى; بۇرىن جىلىنا 30 سوم تولەسە، قازىر جىلىنا 40 سوم تولەپ وتىر; بۇل سوما ارقايسىسىنا مالدىڭ سانىنا قاراي بولىنەدى.
بۇل ايماققا قونىستانعاندارىنا 35 جىل بولعان; مۇندا قازىر رۋلاستارى مەكەندەيتىن اققۇم بولىسىنان كەلگەن; ول جەردەن قونىس اۋدارۋلارىنا «جەردىڭ تارلىعى» سەبەپ بولعان». بۇل جەر جولاماننىڭ بۇرىنعى جايلاۋى ەكەن، ول ەرتىس بويىنا قونىس اۋدارعاندا ءوز جەرىن رۋلاستارىنا بەرىپ كەتكەن كورىنەدى».8 بۇل جەردە تاعى دا جولامان ەرتىس بويىنا، سەمەي ماڭىنا 1865 جىلدارى قونىس اۋدارعان با، دەگەن سۇراق تۋىنداۋى مۇمكىن. جوق، جولامان 1820 جىلدارى جولامان اۋىلىنىڭ نەگىزى بولعان ەرتىس بويىنا العاش قونىستانعانىمەن دەلبەگەتەي جەرىندە دە مالىن ۇستاپ وتىرعان.
بۇل ماقالادا جولامان جانداربەكۇلىنىڭ ءبىر ءۇيىنىڭ تاريحىن مىسالعا الا وتىرىپ ونىڭ قازاق دالاسىنىڭ ءار قادام جەرىنە قالاي قورعان بولعانىن باياندادىم.
دەرەككوزدەر:
1) م.ق.اسىلبەكوۆ «حان قيسىق». سەمەي. 2020. 167 ب.
2) قر ومم 374 قور، 1 تىزىمدەمە، 5122 ءىس، 1-2 پاراقتار قايىرمالارىمەن
3) قر ومم 374 قور، 1 تىزىمدەمە، 5122 ءىس، 2 پاراقتىڭ قايىرماسى
4) قر ومم 374 قور، 1 تىزىمدەمە، 5122 ءىس، 5 پاراق قايىرماسىمەن، 6 پاراق.
5) قر ومم 374 قور، 1 تىزىمدەمە، 5122 ءىس، 7-8 پاراقتار قايىرمالارىمەن.
6) قر ومم 374 قور، 1 تىزىمدەمە، 5122 ءىس، 9 پاراق.
7) «زاپيسكي سەميپالاتينسكوگو وتدەلا گوسۋدارستۆەننوگو رۋسسكوگو گەوگرافيچەسكوگو وبششەستۆا» ۆىپۋسك XVI. سەميپالاتينسك، 1927گ. 114 ب.
8) اليحان بوكەيحان شىعارمالارى، «ەكسپەديتسيا ماتەريالدارى»،
استانا، 2018, 8 توم، 90 ب.
سەرىكبەك بولاتبەكۇلى
Abai.kz
