وڭتۇستىك قازاقستاندا ءومىر ءسۇرىپ، الەمنەن وزعان مادەلى قوجا جۇسىپقوجا ۇلى 1816 جىلى دۇنيەگە كەلىپ 1888 جىلى 72 جاسىندا قازىرگى بادام ستانتسياسىنىڭ ماڭىندا «اق بۇلاق» دەگەن جەردە دۇنيەدەن ءوتىپ، قاراباستاۋ دەگەن جەردەگى «ءمالىم مولا» اتتى قورىمعا ءوزى كوزى تىرىسىندە سالدىرعان كەسەنەسىنە قويىلعان.

مادەلى قوجانىڭ ءومىرى شىم-شىتىراق ءتىپتى كەي-كەزدە قاراما-قايشىلىق وقيعالارعا تولى بولدى. ءبىر جاعىنان قازاق حاندىعىنان بەرەكە كەتىپ، كۇندەلىكتى اۋىسىپ وتىرعان ساياسات، ءبىر جاعى از اتانىڭ ىشىنەن شىققان وت اۋىزدى، وراق ءتىلدىڭ دە كەسىرى ءتيىپ وتىرعانى كورىنەدى. ەكى تالاي ءىس بولىپ ەلگە ناۋبەت-ەرگە سىن بولاتىن كەزدە وراسان قايرات كورسەتكەنىمەن ەرتەسىنە ەل ىشىندە توعىشار كوزگە ىلمەي شىعا كەلەدى. تىنىش تىرلىكتە مەنسىنبەي، توپقا قوسپايدى، بۇل جايدىڭ بارلىعى اقىن، باتىر، كوزى اشىق، كوكىرەگى وياۋ جانعا وڭايعا تيمەيدى. مادەلىقوجا ءوز قولىمەن ىستەگەنىن اۋزىمەن ايتىپ جۇرگەن ازعانا توپتىڭ وكىلى. بۇل قازتۋعان، شالكيىز، اقتامبەردى، ماحامبەت سەكىلدى قولىنان دا تىلىنەن دە كەلەتىن ازعانا توپ. ءبىر مىڭ سەگىز ءجۇز سەگىزىنشى-جىلدار شاماسىندا تاشكەنتتى جاۋلاپ العان قوقان بيلىگى ءبىر مىڭ سەگىز ءجۇز  وتىزىنشى  جىلدارى-قازالىعا دەيىنگى جەردى ءوز بيلىگىنە قاراتتى. جالپى قازاقستاننىڭ ءار جەرىنەن ازعانا توپتار قوقانعا قارسىلىق، ءدوڭ ايبات كورسەتكەنىمەن ەل بولىپ قارسى شىعا المادى.  مادەلىقوجا قوقانعا قارسى ەكى رەت شاپتى. ءبىرىنشى قوقان حاندىعى وسى كۇنى تۇركىستان قالاسىنداعى ازىرەت سۇلتان قاسيەتتى  ورىندا تۇرعان «تاي قازاندى»الىپ كەتپەكشى بولىپ ارەكەت جاسايدى. جەرگىلىكتى حالىق وعان قارسى بولعان سوڭ قوقاننان اسكەر الدىرىپ ازىرەت سۇلتاندى قورشاپ تۇرىپ ارباعا «تاي قازاندى» سالىڭدار دەپ جارلىق بەرەدى. وسى ساتتە ەلدەن ەكى جۇزدەي اسكەر جيىپ ۇلگەرگەن مادەلى قوجا تۇتقىيىلدان شابۋىل جاساپ ازىرەت سۇلتاننىڭ سىرتقى قورشاۋىن بۇزىپ قاقپانىڭ الدىنا جەتىپ «تاي قازاندى» سىرتقا شىعارۋعا مۇرسات بەرمەيدى. جاۋدىڭ بەتىن قايتارۋعا ۇمتىلعان قوقاندىقتار قازاق قولىنا قاراي زەڭبىرەكتەن وق اتادى. زەڭبىرەكتى ەكىنشى وقتاۋعا نە ءداۋىر ۋاقىت كەرەك ەكەنىن بايقاعان باتىر ەندى زەڭبىرەككە شابۋىل جاسايدى. قىل شىلبىردى الىستان لاقتىرىپ الىپ كەتپەك بولعان باتىر اتىلعان وقتىڭ جارىقشاعىنا ۇرىندى. ەت قىزۋمەن وقتى ەلەمەي زەڭبىرەكتى سۇيرەپ كەتەدى. (زەڭبىرەك وسى كۇنى شاۋىلدىردەگى مۇزەيدە تۇر).

از عانا زامان اتىسىپ

ەرلىكپەنەن العانسىڭ

تۇركىستان شاھار قامالدى.

جەكەگە شىققان ۋاقىتتا،

جەتكىزدى وڭنان شامالدى.

جەكەگە كىرىپ ات شاپتىڭ،

باتىرلىق باعىڭ جامالدى.

حازىرەتتەن الدىڭ ەرلىكپەن،

باتىر باسى امالدى.

ورتاعا شاۋىپ وققا ۇردىڭ،

ءوز جانىڭا قاس قىلىپ.

باتىر اتقا ۇشىرادىڭ،

بەينەتىڭ جاۋعا اسقىنىپ.

ارانعا تالاي ۇرىندىڭ

بەتتەسكەندى قاشىرىپ

جەڭسىز ساۋىت كيىنىپ

جەلىگىپ شاپتىڭ قۇيىلىپ.

ارۋاق ساعان جار بولدى،

قاتەرلى كۇندە سىيىنىپ،-دەيدى مايدىقوجا-ەل اراسىنداعى ءبىر ءسوز تالاستا مادەلىقوجا بۇل جايدى;

الداعى جاۋ شوشىيدى ارىنىمنان

ارتتاعى جاۋ شوشىيدى سارىنىمنان.

اپ بەردىم ازىرەتتىڭ تاي قازانىن،

ساۋىت جىرتىپ وق ءتيدى قارىنىمنان-دەپ ءوز اۋزىمەن ايتادى. ياعني ەل اراسىنداعى مىس-مىس-قا ورىن جوق.قولىمەن ىستەگەن ارەكەتىن ءوز اۋزىمەن ايتىپ وتىر. مادەلىقوجاعا وق ءتيىپ اربامەن الىپ كەلەدى دەگەندى ەسىتىپ مايلىقوجا اتتانا شاۋىپ الدىنان شىعىپ،جاعداي تىم كۇردەلى ەمەس ەكەنىن كورىپ مادەلىقوجانى قايراپ ايقاي سالادى

اكەڭنىڭ شالقاسقاسىن كورگەم توپتا،

قىپقىزىل ءوزىڭ شاپتىڭ جانعان وققا.

الاشقا اتى ءمالىم مامەدالى،

كەلەسىڭ ىڭرانىپ جالعىز وققا-بۋل ءسوزدى ەسىتكەن مادەلىقوجا;

بۋل ءسوزدى ايتپاۋشى ەدى ءبىزدى بىلگەن،

اكەمىز شالقاسقا اتپەن داۋرەن سۇرگەن.

ماعان تيگەن وعى عوي قىتايشانىڭ،

اپتا سەنى زارلاتقان جيدە تىكەن-دەپ باسىن كوتەرگەن دەپ ايتاتىن.

ەكىنشى قوقانعا قارسىلىق مادەلىنىڭ «تۇرمىسىڭ امان-ەسەن، ورداباسى» دەگەن ولەڭىندە شىمكەنت ماڭىنداعى قوقان حاندىعىنىڭ ەزگىسىنە قارسى كۇرەستى ۇيىمداستىرۋشى بولعانىن جانە بۇل ماسەلەدە شەشۋشى رول اتقارعانىن دالەلدەيدى.

تۇرمىسىڭ امان-ەسەن، ورداباسى،

نە كورمەس تىرشىلىكتە باستىڭ جاسى،

الدىنان قىز-قاتىندى شۇبىرتقان سوڭ

قوقاننىڭ قىرعىن تاپتى بوزبالاسى.

 

تۇرمىسىڭ امان-ەسەن، قوتىربۇلاق،

مىرزابي زەكەت الدى جاۋداي بۇلاپ،

ءولتىرىپ ءمىرزابيدىڭ ءوتىن الىپ،

ەلىمىز تومەن اۋدى ارىس قۇلاپ.

 

تۇرمىسىڭ امان-ەسەن، بادامىم-اي،

قاھار قىپ اتقا ءمىندى ادامىم-اي،

كورگەنشە ەندى سەنى كوپ قوي دەۋشى ەك،

ءۇش جىلدا قايتىپ ءتيدى قادامىم-اي.

 

جۇسىپقوجا قولجازباسى-850 بەت.

وقيعا  1858-جىلدىڭ مامىر ايىنىڭ ىشىندە بولعان. تاشكەنت قالاسىنان ەلدەن زەكەت جيناۋعا شىققان قولباسشىسى مىرزا بي زەكەت تولەيتىن ەل ىڭ-جىڭسىز زەكەتىن ۋاقتىندا تولەسە، ارى قاراي جۇرە بەرەتىن، كەشىكسە سول اۋىل ماڭىندا قونىپ قالاتىن بولعان. ءار ءبىر تۇنەگەن جەرىندە سول ەلدەن مىرزا بيگە ءبىر قىز قوينىنا سالۋ كەرەك بولعان. العاشقى كەزەڭدە بۇل قورلىققا ۇرىنىپ قالعاندار بولعان سەكىلدى. تاشكەنت پەن شىمكەنت اراسىنا زەكەت جيعان قول ءبىر كۇندە جەتە المايدى. بۇل ءبىر، ەكىنشى العاش العان بەتىنەن بىرەۋ قايتارىپ تاستاسا ەرتەڭىنە جانە قايتالاۋعا ءداتى بارماس ەدى. ورداباسى تاۋىنىڭ كۇن باتىس بەتى قوقان سايلاعان اسقار داتقانىڭ مەكەنى بولعان. وسى ماڭعا كەلىپ شاتىرىن تىگىپ، ءوز جارلىعىن ەلگە جاريا ەتكەن مىرزا بي ەلدىڭ بۇيرىعىن ورىنداۋىن كۇتىپ ءبىر قونىپ شىعادى. كونە كوز كاريالاردىڭ ايتۋى، قوسىندا 40-ادام بولعان ەكەن دەيتىن. ەلدىڭ نامىسىنا تيگەن قاتىگەزدىك ەلدىڭ ازاماتتارىن سىلكىندىرمەي قويمادى. ە-دەسىپ ءبىر اۋىزدان نامىسقا ۇمتىلعان قاۋىم مىرزا ءبيدى اسقار داتقانىڭ بالاسى جابەك ءبيدىڭ ۇيىنە قوناققا شاقىرىپ سول جەردە بولەك بولەك جەرگە داستارقان باسىنا جىيىلعان قالشالاردى تەگىس قىرىپ جىبەرگەن. جابەك ءبيدىڭ ورداسىنا كىرىپ وتىرعان مىرزا ءبيدىڭ قاسىندا مۇسابەك باتىر، مادەلىقوجا جانە ءبىر نەشە ادام بىرگە بولعان. مىرزا ءبيدى ولتىرگەن ساتتە بارلىق قالشا قىلىشقا تۇسەدى. تەك اتقا قاراپ قالعان ءبىر جاساۋىل عانا ساي سايمەن بۋقپالاپ قاشىپ قۇتىلىپ كەتكەن. ارتى ۇلكەن داۋعا اينالىپ تاشكەننەن جاساۋلى اسكەر شىققان، بىراق ەل اعالارى ورداباسى ماڭىنداعى ەلدى تەگىس ەكى-ءۇش ۇيدەن ەل اراسىنا ءبولىپ ءسىڭىرىپ جىبەرەدى.

ءولتىرىپ ءمىرزابيدىڭ ءوتىن الىپ،

ەلىمىز تومەن اۋدى ارىس قۇلاپ-دەگەن ءسوزدىڭ ءمانى وسى. ەل اراسىندا ءسوز جاتپايدى، تەرگەۋ ءجۇرىپ ءسوز سوڭى مادەلىقوجاعا تىرەلگەن. تاشكەنت قالاسىنا جاۋاپقا مادەلى قوجا بارعان. اسقار داتقا تاشكەنت قالاسىنىڭ تۇرعىنى، 4-ايەلى بولعان، بىرەۋى تاشكەنتتىك قاراحان قوجا اۋلەتىنەن بولعان. سول كەزەڭدە اسقاردىڭ قايىن اعاسى باباحان ەشان تاشكەنت قالاسىنىڭ قازيى بولىپ تۇرعان. قوقاننىڭ زۇلىمدىعىنا كوزى جەتكەن قازي مادەلىقوجانىڭ اۋزىنا ءسوز سالىپ، سالعان جەردەن مىرزا ءبيدى كىم ءولتىردى دەپ سۇرايدى. ءسوز اۋانىڭ تەز ۇققان باتىر شاريعات ءولتىردى دەپ ايتادى. سۋدەبنايا ۆلاست ناحوديلاس ۆ رۋكاح كازيەۆ ۆو گلاۆە س گلاۆ­نىم سۋدەي — كازي-كالونوم. نا ەتي دولجنوستي، كاك پراۆيلو، نازناچا­لي پرەدستاۆيتەلەي دۋحوۆەنستۆا كاك زناتوكوۆ شارياتا. دەلا رەشاليس نا وسنوۆە شارياتا يلي، توچنەە، ۆسە زاۆيسەلو وت سۋدي، وت ەگو تولكوۆا­نيا يلي پونيمانيا نورم شارياتا، چتو سوزداۆالو گرومادنىە ۆوزموج­نوستي دليا سۋدەيسكوگو پرويزۆولا. ترۋدياششيحسيا ناكازىۆالي زا مالەيشۋيۋ پروۆيننوست. شيروكو پريمەنياليس سمەرتنايا كازن ي تەلەسنىە ناكازا­نيا.اندرەەۆ-1790-جىل

يسلام شاريعاتى بويىنشا زەكەتكە قىز، بولماسا ادام الۋعا بولمايدى. جۇرت ساسىپ قالعان ءساتتى پايدالانعان باتىر:

بۇل جەردەن ءۇش جۇرت ءوتىپ-ەد،

پارسى داري – قىزىلباس،

اقتابان نوعاي، قالماق-اي،

ءتورتىنشىسى ءبىز ەدىك،

بىزگە دە ءتۇستى سالماق-اي!

بەكتەرىڭنىڭ قورلاعان

قورلىعىنا شىداماي

كوشتى ەلىم جاپا-تارعاماي،

كەشسەڭ - كەش، كەسسەڭ مىنە باس،

شاريعات جولىن سارا دەر

داڭعىل جاتقان سارناپ-اي

جارلى مەنەن بايعا دا-اي،

قارا مەنەن حانعا دا-اي!-دەپ ايتىپ بولىپ،وسى جايدى بۇرىننان ايتقانعا ەش كىمدە قۋلاق اسپادى.اياعى مىناۋ بولدى. بىراق سوعىستا ولگەن قالشالاردى تەگىس اق جۋىپ ارۋلاپ،جانازا شىعارىپ جەرلەدىك. ەل بولىپ قۋنىن تولەۋگە رازىمىز. قولدان كەلەرى وسى. ءبىزدىڭ باسقا امالىمىز قالعان جوق ەدى-دەيدى.ءوز ارا ۋزاق كەرىلدەسكەن بيلەر سوڭىندا مادەلىقوجانى 12-جىلعا ەلدەن قۋادى. ادام باسىنا 100-قويدان قۇن كەسەدى.

مايلىقوجانىڭ مادەلى باتىرعا;

60-ءۇيلى قوجاعا قۇن تولەتىپ،

زور بولمادىڭ مادەلى سور بوپ تۋدىڭ-دەمەگى وسى.12-جىلعا ەلدەن قۋىلعان مادەلىقوجا سامارحاند قالاسىنداعى تۋىسقاندارىنا بارىپ قەنجەقوجا اۋلەتىنەن اۋليەجان ەشانداردى اراعا سالىپ ءوزىنىڭ كىناسىز ەكەنىن   ايتىپ، بۇحاراعا بارىپ قوقانعا ودان سامارحاند-تاشكەنتكە كەلىپ ءىس بۇحارادا شەشىلىپ يسلام شاريعاتىن قورعاعانىن دالەلدەپ ءۇش جىلدان سوڭ ەلگە «ءسۇدىر» (يسلام شاريعاتىن قورعايتىن امال) دەگەن امال الىپ ورالادى.

مايلىقوجانىڭ بالاسى جولبارىس اقىننىڭ;

مادەلىنىڭ امالى ءسۇدىر بولدى،

شىلاۋىندا باق پەنەن قىدىر بولدى-دەمەگى وسى.

مادەلى قوجانىڭ ءبىرىنشى ۇيلەنگەنى ۇلى ءجۇز شىمىر ىشىندەگى مامبەتتىڭ بايتەرەگىنىڭ قىزى «ەركە» ماما. مامبەتتىڭ داۋلەتىن مايلىقوجا:

كۇنگەيدەگى شىمىردان،

وزدىردى قۇداي مامبەتتى.

ەكى بولىس ەل دەيدى،

مامبەتتەن تۋعان اۋلەتتى،

بايتەرەگى حان بولعان،

بايزاعى اسقان داڭ بولعان.

باتىر باسى اق مولدا.

ءتورت جاعى قۇبىلا جان بولعان-دەپ دارىپتەيدى.

ەكىنشى ايەلى قاسىمحاننىڭ قىزى، كەنەسارىنىڭ قارىنداسى حاليفا سۇلۋ. مادەلى قوجا ەكى ايەلىنەن دە پەرزەنت كورىپ، وسى كۇنى ءوسىپ ءونىپ وتىرعان اۋلەت. ءبىزدىڭ اڭگىمەمىز حاليفا سۇلۋ جايىندا. حاليفا حانشا مادەلىگە كەنەسارى دۇنيەدەن وتكەن سوڭ قوسىلادى. بۇل اۋلەت  ءبىرىن-ءبىرى بۇرىنان بىلگەن،ارالاسىپ جۇرگەن.

مايلىقوجامەن ايتىسقان ايمان قىزدىڭ;

سەگىز جىل جولىن كۇتكەن حاليفانىڭ

جىگىت بولساڭ سەرتكە جەت مادەلىدەي – دەپ مايلىقوجانى قايراعانى كۋا بولادى.

قاسىمحانىڭ قىزى، كەنەسارىنىڭ قارىنداسى حاليفا مادەلىقوجاعا ەكى سەرتپەن تيۋگە ۋادە ەتەدى.ءبىرىنشىسى، «مەن حان تۇقىمىنان بولامىن ەش ۋاقىتتا توقال بولىپ اتالماۋىم كەرەك، ەشكىم توقال دەمەسىن.

ەكىنشىسى، مەنىڭ ەكى اعام ءبىر ءىنىم كەنەسارى، ناۋرىزباي، ەرجان قىرعىزدىڭ قولىنان قازا تاپتى. ماعان سولاردىڭ سۇيەگىن الىپ كەلىپ بەرەسىڭ، ءوز قولىممەن ارۋلاپ قويامىن دەيدى. مادەلىقوجا ەكى سەرتتى دە موينىنا الادى.

ارادا ۋاقىت وتە ەرتە كوكتەمدە سىردىڭ بويىندا وتىرعان،ءبىر كۇنى مادەلىقوجا ۇيىندە جالعىز قالادى. ءبىر نارسە كەرەك بولىپ «ءاۋ-قايسىڭ بارسىن»-دەپ داۋىستاسا ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى. حاليفا-حاليفا دەپ بىرنەشە رەت داۋىستايدى-ەشكىم كەلمەيدى. نازلانعان باتىر-«قاپ بالاقتاعى بيت باسقا ورمەلەدى دەگەن وسى دا، توقالدا الدە قانداي بولدى عوي»-دەپ داۋىستاپ  ورنىنان تۇرىپ جاتقاندا حاليفا ماما كەلىپ قالعان ەكەن. ءسوزدى ەسىتىپ: «قوجا سوزىڭنەن اينىدىڭ، ەندى مەن ساعان جوقپىن،» - دەپ ءوزىن سىر دارياعا تاستايدى. مادەلىقوجانىڭ ءىنىسى كەنجەحان شۇبار اتقا جايداق ءمىنىپ دارياعا ءتۇسىپ حاليفانى شاشىنان ۇستاپ الىپ شىعادى. سۋدان شىققان سوڭ حاليفا كوپ قىيعىلىق  كورسەتىپ بارىپ زورعا تىنادى.

دەگەنمەن ول باسىنداعى ايتىلعان سەرتتىڭ بىرەۋى ورىندالماعانى ءۇشىن جاي كوزبەن قاراعاندا «توقال» دەگەن سوزگە بولا ءوزىن ولىمگە قيۋعا بارعان-تورە تۇقىمىنا ءتان تاكابىرلىك، ءبىر سوزدىلىكتىڭ بەلگىسى.

مىنە وسى جەردە ەكىنشى سەرت تۋرالى، ياعني كەنەحان، ناۋرىزباي جانە ەرجاننىڭ سۇيەگى تۋرالى ءبىر كەزدە بولعان اڭگىمە ەسكە تۇسەدى.

1995 جىلى ەل بولىپ مايلىقوجاعا ەسكەرتكىش ساعانا سالۋعا كىرىستى، مەن سول جۇمىستىڭ باسىندا تۇردىم. مايلىقوجا، مادەلىقوجانىڭ قاسىنا جەرلەنگەن. بارلىق جۇمىستىڭ كولەمىندە مادەلىقوجانىڭ شوبەرەسى جۇمابەك جانە ماقسۇتحان تۇگەل اتقارىپ شىقتى. ءبىر كۇنى كەشكە اڭگىمە قۇرىپ وتىرىپ كەنەسارى تۋرالى، سۇيەگى جاۋدا قالعانى جايلى ءسوز بولعاندا ماقسۇتقان پارمەناشى اتاسىنان ەستىگەن ءبىر جايدى ايتىپ ەدى.

حاليفا سۇلۋ ءبىر كۇنى باتىرعا كەنەحان، ناۋرىزباي، ەرجان جايىنان جانە ايتقاندا مادەلىقوجا  ويلانىپ وتىرىپ، حاليفا وسى ءسوزدى سەن تاعى ايتىپ وتىرسىڭ قازىر «قارا بالتا»ماڭىندا سول سوعىستا شاحيد بولعان ادام كوپ،سولاردان ۇشەۋىنىڭ مۇردەسىن الىپ كەلىپ بەرە سالسام قايتەسىڭ،»- دەپ ايتقاندا. حاليفا ماما: «مەنى ولاي الداي المايسىڭ، مەن تۇسىمدە ناۋرىزبايدىڭ مويىن ومىرتقاسىنىڭ شابىلعانىڭ كورگەنمىن. قايسىسى دا بولسا سۇيەكتەرىن تانيمىن دەگەن ەكەن،»- دەيدى. حاليفا ماما مادەلىقوجادان كەيىن دۇنيەدەن وتكەن. دەمەك، 30-35 جىل وتانداسقان. ءبىرىنشى سەرت ورىندالماي-«توقال»-دەگەن سوزگە بولا ءوزىن ءوزى سۋعا تاستاپ جۇرگەن حاليفا اعا-باۋىرلارى ءۇشىن وتقا دا تۇسۋگە ءازىر عوي. جانە مادەلى قوجانىڭ «سەن وسى ءسوزدى تاعىدا ايتىپ» دەگەنىنە قاراعاندا  بۇل ءجيى-ءجيى قايتالانىپ وتىرعان بولۋى كەرەك. ولاي بولسا، 1887 جىلى سىزدىق تورە قاشقاردان بەرى قايتقاندا التاي تاۋلارى  ارقىلى ورمان حاننىڭ ورداسىنا كەلەدى.

كەنەسارىنىن كوكجالىن ءتىرى كورگەن قىرعىزدار «قوقي-قوقي» دەپ ۇدەرىپ كەتتى دەيدى. سوندا سىزدىق: «سەندەر بوسقا ۇرەيلەنبەڭدەر، اركىمنىڭ ءوز زامانى بار. ءبىز حان تۇقىمى اتقا مىنگەندە، ءوز ماقساتىمىزعا جەتە الماساق وسى جولداعى ءولىمدى موينىمىزعا  الىپ تاۋەكەل ەتەمىز. مەن سەندەردەن قۇن داۋلاپ كەلگەن جوقپىن. بىراق حاننىڭ ءىزىن سۇراپ كەلدىم. جۇزىگىن بەرىڭدەر قولىما سالايىن، سارى الا-ەر دەگەن ەر بار، تاۋىپ بەرىڭدەر اتىما ۇرايىن. حاننىڭ سۇيگىن بەرىڭدەر ەلگە الىپ بارىپ جەرلەيىن،»- دەيدى عوي. ورمان حانىڭ ۇيىنەن حاننىڭ جۇزىگى شىعادى. سىزدىق جۇزىكتى كوزىنە ءسۇرتىپ ءتاۋ ەتىپ قولىنا سالادى. تەز ارادا «سارى الا» ەردە كەلەدى. سىزدىق سۇلتان قونىشىنان قانجاردى الىپ ەردىڭ قاسىنان قاق جارادى. ەردىڭ قاسىنا ءۇش سوبىق ساپ التىن ورناتىلعان ەكەن. «حاننىڭ ءوزىن ولتىرگەنىمەن قازىناسىن الۋعا اقىلدارىڭ جەتپەپتى، بۇيىرعان دۇنيە عوي» دەپ قالتاسىنا سالادى.

حاننىڭ سۇيەگىنە كەلگەندە مىناۋ بىلەدى دەگەن ادامداردى اراعا سالىپ ىزدەپ ەش جەردەن تاپپايدى.وسى ءبىر ويلاناتىن جاي. ءبىز حاننىڭ سۇيەگىن 160 جىلدان كەيىن ىزدەپ ءجۇرمىز.سىزدىق سۇلتان 40 جىلدان كەيىن ىزدەپ بارعان. بىراق تابا الماعان. ەگەر ەشكىمگە بىلدىرمەي ەل باسىمەن كەلىسىپ مادەلىقوجا ءبىر ءتۇندا الىپ كەتۋى مۇمكىن بە؟ (قىرعىز دا قازاق تا ءبىر-بىرىنە ماڭگى قاستىق تىلەمەيدى). ەگەر مۇمكىن بولسا،ەلگە الىپ بارعان سوڭدا ەشكىمگە جاريا ەتە الماي قۇپيا تۇردە جانازا شىعارىپ جەرلەيدى. سەبەبى پادشالىق روسسيا قاس دۇشپانى بولعان حانعا ەش ۋاقىتتا قۇرمەت كورسەتپەيدى.

مادەلى قوجادا وسىلاي بولدى دەپ ەشكىمگە ايتا المايدى.جالپى حاليفا ماما مادەلى قوجاعا تىم بەرىلىپ، قۇرمەت ەتكەن جان. مادەلى قوجا زامانى اتىس-شابىس، بارىمتا-سىرىمتا ءداۋىرى بولدى. ەل ازاماتى بولعان سوڭ بۇل ادام ەشبىر وقيعاعا ارالاسپادى دەپ ەشكىمدە ايتا المايدى. باتىر سونداي ءبىر جورىققا اتتانىپ كەتكەنىندە قاشان ورالعانشا حاليفا ماما شاپانىڭ جەلبەگەي جامىلىپ قولىنا دومبىراسىن تاستاماي ءبىر ىشەكپەن ءىلىپ، ءبىر سارىندا مۇڭلى كۇيدى تارتىپ ەسىگىنىڭ الدىنداعى قاراۋىل توبەگە ءبىر ءتۇسىپ، ءبىر شىعىپ تىنىم المايدى ەكەن. كەشىگى كۇنگى قاريالار بۇل جايدى; «قايتسىن بەيشارا، اكەسىن،اعالارىن،ىنىلەرىن جاۋعا بەرگەن، سەكەمشىل كوڭىل بۇداندا ايرىلىپ قالامىن با؟»- دەپ ۇرەيلەنەدى عوي» دەيتىن.

مادەلى قوجا ءومىرىنىڭ سوڭىندا كەسەل بولىپ ۇيىندە وتىرىپ قالعان. حاليفانىڭ قولىندا بولعان، تاتۋ-ءتاتتى ءومىر كەشكەنىنە قاراعاندا، حان قىزىنىڭ ارمانى ورىندالعان سەكىلدى. ەل ىشىندە مادەلىقوجا قىس سويىسى ارقادان ءوز اياعىمەن ايدالىپ كەلسە، قانتى، ورىك-مەيزىنە اقشالاي قاراجات كەلىپ تۇرعان دەپ ايتاتىن. بۇل دا مادەلىقوجاعا رازىلىقتىڭ بەلگىسى.

قازاق داستۇرىندەگى جانە ءبىر ءداستۇر جوقتاۋ. حاليفا ماما ءار جىلى قۇربان ايتتىڭ اراپاسىندا قەنەسارى مەن ناۋرىزبايعا ارناپ;

«ارقادا وسكەن بوز قۋراي،

باسىنا قونعان بوز تورعاي.

ورىستان بارىپ مال العان،

قىرعىزدان بارىپ جان العان،

كەنەسارى ناۋرىزباي»، - دەگەن ۋزاق جوقتاۋ ايتادى ەكەن. قازاقتا كەبىن كيگەن بولماسا كەبەنەك كيگەنگە جوقتاۋ ايتىلمايدى، بۇل اڭگىمەنى قازىرگى كۇنى توقساننان اسقان ءاپىن اپا ايتىپ وتىرادى. كوزىمەن كورمەسە جوقتاۋ ايتپاۋى كەرەك.

عالىم ح.سۇينىشاليەۆ اعامىزدىڭ «مادەلىنىڭ بادامداعى كۇمبەزدى مازارى دا زەرتتەۋشىلەر نازارىنا ىلىنۋگە ءتيىس»-دەگەن ءسوزىنىڭ استارىندا قارتايعان شاعىندا مادەلى قوجانىڭ دۇنيە ىستەرىنەن جەرىپ، اقىرەت قامىنا كىرىسۋى،جاتار جايىن جايلاپ،ءولىمدى مويىنداۋى، پىرگە قول بەرىپ تاۋبەگە كەلۋى ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلە بارمەيتىن قاسيەت ەكەنىن مويىنداۋى ەدى.مايلىقوجانىڭ:

«جالىعىپسىڭ تىرلىك بازارعا

جانىڭدى سالعان ازارعا

دۇنيەنى الماي نازارعا

قابىرىڭنىڭ قامىن ويلاپسىڭ

ساعانا سالدىرىپ مازارعا.

وكىنىپ وتكەن ومىرگە

شام-شىراق جاعىپ تۇندەرگە

كىسىنىڭ تاۋبە داۋلەتى

دۇنيە جولداس كىمدەرگە

ەردەن يمان قۇتىلماس

بۇ دا ءبىر نىسان، ءبىر بەلگى.

قۇتتى بولسىن تاۋبەڭىز

قول بەرىپسىز پىرلەرگە»، - دەپ جەتپىستەن اسقان شاعىنداعى مادەلى قوجانىڭ يمانعا قايتۋىن قۇتىقتاپ، قولداپ، قۋانىپ وتىرعانى دەپ ءتۇسىنۋ كەرەك.

سەيت-ومار ساتتارۇلى

Abai.kz