سوڭعى كەزدە قازاق ءباسپاسوزىن وقىعاندا عانا ەمەس، تەلەحابارلار مەن جاڭالىقتاردى تىڭداعاندا دا ءبىر جايت قايتا-قايتا كوزگە تۇسەدى: قىتايداعى 新疆维吾尔自治区 اتاۋى ماتىندە دە، ەفيردە دە «شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانى» دەپ اۋدارىپ قولدانىلىپ ءجۇر. ءبىر قاراعاندا بۇل ۇساق تىلدىك قاتە سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. الايدا ماسەلە ءبىر ءسوزدىڭ دۇرىس-بۇرىستىعىندا عانا ەمەس. بۇل — اكىمشىلىك قۇرىلىمدى ءتۇسىنۋ، تىلدىك جاۋاپكەرشىلىك جانە اتاۋدى قالاي بەرۋ ارقىلى دۇنيەنى قالاي قابىلدايتىنىمىزدى ايقىندايتىن ويلاۋ جۇيەسىنە تىكەلەي بايلانىستى ماسەلە. نەگە دەيسىز بە؟

اكىمشىلىك-اۋماقتىق ءبولىنىس جۇيەسىندە قازاقستان مەن قىتايدىڭ تۇبەگەيلى ايىرماشىلىقتارى بار. قازاقستان رەسپۋبليكاسى قازىرگى تاڭدا 17 وبلىسقا جانە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 3 قالاعا بولىنەدى. ەل اۋماعىنداعى اۋدانداردىڭ جالپى سانى — 188. ياعني قازاقستانداعى اكىمشىلىك جۇيە سالىستىرمالى تۇردە قاراپايىم ءارى ءۇش دەڭگەيمەن شەكتەلەدى: اۋىل – اۋدان – وبلىس.

ال قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىندا اكىمشىلىك ءبولىنىس حالىق سانىنىڭ كوپتىگى مەن اۋماقتىڭ وراسان كەڭدىگىنە بايلانىستى الدەقايدا كۇردەلى ءارى كوپساتىلى. قىتايدا پروۆينتسيالىق (ولكەلىك) دەڭگەيدەگى اكىمشىلىك بىرلىكتەرگە 23 ولكە (پروۆينتسيا), 5 اۆتونوميالىق ولكە، رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار 4 ءىرى قالا جانە 2 ارنايى ەكونوميكالىق مارتەبەسى بار قالا جاتادى. ياعني قىتايدا ولكە دەڭگەيىندەگى اكىمشىلىك بىرلىكتەردىڭ جالپى سانى — 34.

وسى 34 ولكە دەڭگەيلى بىرلىكتىڭ قۇرامىندا تومەنگى ساتىلارداعى اكىمشىلىك قۇرىلىمدار ورنالاسقان. ايماق (وبلىس) دەڭگەيىندە 333 اكىمشىلىك بىرلىك، ال اۋدان دەڭگەيىندە 2852 اكىمشىلىك قۇرىلىم بار. بۇل دەرەكتەردىڭ ءوزى قىتايداعى اكىمشىلىك جۇيەنىڭ اۋقىمى مەن كۇردەلىلىگىن ايقىن اڭعارتادى. قىتايدا اۆتونوميالىق ولكە، اۆتونوميالىق وبلىس، اۆتونوميالىق اۋدان، اۆتونوميالىق اۋىل سياقتى اتاۋلار مەن مارتەبەلەر از ساندى ۇلتتار شوعىرلانىپ قونىستانعان وڭىرلەردە، سول ەتنوستاردىڭ سانى مەن ورنالاسۋ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى عانا قولدانىلادى. ەتنيكالىق قۇرامى بىرتەكتى قىتايلار وتىرعان وڭىرلەردە مۇنداي «اۆتونوميالىق» اتاۋلار جوق.

جۋرناليستەرىمىزدىڭ «اۆتونوميالىق اۋدان» دەپ ءجيى اتاپ جۇرگەن شىڭجاڭ ءوڭىرى قىتاي دەرەككوزدەرىندە تاريحي تۇرعىدان «باتىس ءوڭىر»، «باتىس ولكە» دەپ اتالعان. تسين اۋلەتى تۇسىندا، 1883 جىلى، بۇل ايماق رەسمي تۇردە ولكە مارتەبەسىن الىپ، «شىڭجاڭ ولكەسى» دەپ اتالعان. تاريحتا بۇل اۋماق «شىعىس تۇركىستان ولكەسى»، «شىعىس تۇركىستان رەسپۋبليكاسى» سياقتى اتاۋلارمەن دە بەلگىلى. شىڭجاڭنىڭ جالپى جەر كولەمى 1 664 900 شارشى شاقىرىم، ياعني قىتاي اۋماعىنىڭ التىدان ءبىرىن الىپ جاتىر. بۇل اۋماق ءۇش فرانتسياعا، ءتورت جاپونياعا، بەس يتالياعا، التى جاڭا زەلاندياعا، جەتى ۇلىبريتانياعا تەڭ كەلەدى. قىتايدىڭ جەتىنشى حالىق ساناعىنىڭ دەرەگى بويىنشا، شىڭجاڭ حالقىنىڭ سانى 25 852 345 ادام. ونىڭ ىشىندە ۇيعىرلار شامامەن 12 ميلليون، ياعني جالپى حالىقتىڭ 44,96 پايىزىن قۇرايدى. قازاق حالقىنىڭ سانى 1,5 ميلليونعا جۋىق. قالعانى قىتاي ۇلتى مەن وزگە حالىقتار.

«اۆتونوميالىق اۋدان» دەپ اۋدارىپ جۇرگەن自治区 — پروۆينتسيامەن تەڭ دارەجەدەگى ەڭ جوعارعى اكىمشىلىك بىرلىكتەردىڭ ءبىرى. ونىڭ قۇرامىندا تاعى وبلىس (ايماق), اۋدان سياقتى بىرنەشە تومەنگى دەڭگەيدەگى اكىمشىلىك قۇرىلىمدار بار. ماسەلەن، شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالىق ولكەسىنىڭ قۇرامىنا ىلە قازاق اۆتونوميالىق وبلىسى، بورتالا موڭعول اۆتونوميالىق وبلىسى، سانجى دۇنعان اۆتونوميالىق وبلىسى مەن بىرگە قۇمىل، قاشقار، حوتان، اقسۋ سياقتى جالپى 14 وبلىس (ايماق) جانە سولارعا قاراستى 110 اۋدان مەن اۋدان دارەجەلى قالا ءبارى كىرەدى.

وسىنداي قۇرىلىمى بار، ىشىندە وننان استام وبلىس (ايماق) پەن جۇزدەن استام اۋدان ورنالاسقان اكىمشىلىك بىرلىكتى «اۋدان» دەپ اتاۋ — ونىڭ مارتەبەسىن ءبىر ەمەس، بىرنەشە ساتىعا تومەندەتىپ جىبەرۋ دەگەن ءسوز. سوندىقتان 自治区 ءسوزىن «اۋدان» دەپ اۋدارۋ عىلىمي دا، لوگيكالىق تا، اكىمشىلىك تۇرعىدان دا نەگىزسىز جانە قاتە. بۇل قاتەلىكتىڭ جاۋابى قاراپايىم: ءبىز كوبىنە ورىس تىلىندەگى «اۆتونومنىي رايون» دەگەن تىركەستى ويلانباستان كالكالاپ الامىز. الايدا قازاق ءتىلى — ورىس ءتىلىنىڭ كولەڭكەسى ەمەس. قازاق تىلىندە اكىمشىلىك اتاۋلاردى بەرۋدىڭ ءوز لوگيكاسى، ءوز ءداستۇرى، ءوز تەرمينقورى بار. سول تەرمينقوردا «ولكە» دەگەن ۇعىم بۇرىننان بار. ولكە ءسوزى «ايماق»، «ءوڭىر»، «اتىراپ»، «يەلىك»، «دالا» ماعىنالارىن بەرەدى. سونىمەن بىرگە بۇل ءسوز اكىمشىلىك بىرلىك اتاۋى رەتىندە قولدانىلادى.

قۇرامىنا ۇلت اۋداندارى مەن وبلىستارى جانە وكرۋگتەرى كىرەتىن ۇلكەن اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىك (قاتس، 2011: 135). ولكە ءسوزى ورىس تىلىندەگى كراي ءسوزىنىڭ بالاماسى رەتىندە دە قولدانىلادى. مىسالى، اۆتونوميالىق ولكە – اۆتونومنىي كراي، تۇركىستان ولكەسى – تۋركەستانسكي كراي (https://termincom.kz/). تۇركىستان ولكەسى، جەتىسۋ ولكەسى، التاي ولكەسى دەگەن اتاۋلار — سونىڭ ايقىن دالەلى. بۇل — وبلىستان جوعارى، بىراق مەملەكەتتەن تومەن دەڭگەيدەگى كەڭ اۋماقتى بىلدىرەتىن ءدال اتاۋ. ونىڭ ۇستىنە قىتايداعى قازاقتار تىلىندە «شىڭجاڭ ولكەسى» دەگەن قولدانىس ەرتەدەن بار. دەمەك، بۇل — جاڭا ۇسىنىس ەمەس، ۇمىت قالعان تابيعي اتاۋدى قايتا ورنىنا قويۋ عانا.

بۇل ماسەلە تەك شىڭجاڭعا قاتىستى ەمەس. ءدال وسى قاتەلىك تيبەتكە، ىشكى موڭعولعا، گۋانسي مەن نينسياعا دا قاتىستى. ولاردىڭ ءبارىن «اۋدان» دەپ اتاۋ — قىتايدىڭ اكىمشىلىك جۇيەسىن تۇسىنبەۋدىڭ بەلگىسى. ال تۇسىنبەي تۇرىپ اۋدارۋ — ساۋاتتىلىققا جاتپايدى. كەيدە «وقىرمانعا ءبارىبىر ەمەس پە؟» دەگەن ءۋاج ايتىلادى. جوق، ءبارىبىر ەمەس. سەبەبى ءتىل — تەك قاتىناس قۇرالى ەمەس، تانىم قۇرالى. ءبىز اتاۋدى قالاي بەرسەك، قوعام سولاي تۇسىنەدى. ال قاتە اتاۋ قاتە تۇسىنىك قالىپتاستىرادى. سوندىقتان بۇل جەردە ءبىر-اق تالاپ بار: وزە تىلدەگى اۋدارمانى ەمەس، ماعىنانى اۋدارۋ. قىتايداعى 自治区 ءۇشىن قازاق تىلىندەگى ەڭ ءدال، ەڭ ورنىقتى، ەڭ قيسىندى بالاما — «اۆتونوميالىق ولكە». سوندىقتان تومەندەگى اتاۋلاردى قولدانۋ دۇرىس ءارى جۇيەلى دەپ ەسەپتەيمىز:

شىڭجاڭ ۇيعىر اۆتونوميالىق ولكەسى

تيبەت اۆتونوميالىق ولكەسى

ىشكى موڭعول اۆتونوميالىق ولكەسى

گۋانسي جۋانزۋ اۆتونوميالىق ولكەسى

نينسيا حۋەيزۋ اۆتونوميالىق ولكەسى

ەگەر قازاقشا جازساق — ءوز ءتىلىمىزدىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانىپ جازايىق. ەگەر اۋدارساق — ءوز اقىلىمىزبەن اۋدارايىق. بۇل — ءبىر عانا ءسوزدىڭ ەمەس، تىلگە دەگەن قۇرمەتتىڭ ماسەلەسى. شەتەلدىك اتاۋلاردى قازاق تىلىندە بەرۋ — جاي ءسوز تاڭداۋى ەمەس، دالدىك، تىلدىك نورما جانە ۇلتتىق تەرمينولوگيا ماسەلەسى. وزگە تىلدەگى اتاۋلاردى مەحانيكالىق تۇردە كوشىرۋ قازاق ءتىلىنىڭ مۇمكىندىگىن شەكتەپ قانا قويماي، قوعامدى شاتاستىرادى جانە ساۋاتسىزدىققا جول اشادى.

قايرات عابيتحانۇلى،

احمەت بايتۇرسىنۇلى اتىنداعى

ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتى

Abai.kz