15 عاسىردا ءومىر سۇرگەن شالكيىز جىراۋدىڭ بۇل جىرلارى 2009 جىلى 20 مامىردا ماحاچقالاداعى «لوتوس» باسپاسىندا باسىلعان «يىر يەسي مەن ەديم» كىتابىنان الىندى.

ارتىمداعى اق ساعىمىم بورايدى

اۋىز اشىپ،

اسىل ءسوزدى ايتقاندا،

ءارىپ تولى نوعاي كىتاپ —

ءوزىم – مەن.

ادالدىقتىڭ ارعىماعىن اتقاندا،

اقيقاتتىڭ اماناتى —

ءوزىم – مەن.

اسپان ۇشىپ، ارقا كەزىپ،

كوپ ءجۇرىپ،

ادىلدىكتى ەش كورمەدىم —

كوزىممەن.

اتان جەگىپ، اتتان ءتۇسىپ،

يت ءۇرىپ،

الاپامدى الىپ كەلدىم سوزىممەن.

اباداندى اسىل ەردىڭ بالاسى،

ارداقتالعان اتا جۇرتىم تولتىرعان —

اۋزىنا عالىمداردى قاراتىپ،

ايتا تۇرىپ اراڭىزدا وتىرعان،

ون سان نوعاي وتانىما قاراسام،

وقاس مىرزا،

وڭۋسىزدى كورەمىن.

وڭۋسىزدار وتىرىسىپ وي ەتىپ،

وڭسىز دۇنيە،

ويىلعانىن كورەمىن.

اسقار تاۋعا ارىماي شىعىپ قاراسام،

انا-ەدىلدىڭ اق جەلكەنىن كورەمىن.

انا-ەدىلدەن اق قوبانعا قاراسام،

اقىر جىگىت الىپ نوعايىم كورەمىن.

اق قوباننان اق جايىققا جول تارتسام،

الدىن بۋىپ ارال نوعاي مارايدى.

الداسپانىن ءارى تاستاپ، قول تۇتىپ،

اق قوباننان اۋىر حابار سورايدى.

استىمداعى اق ارۋانا شاپقاندا،

ارتىمداعى اق ساعىمىم بورايدى.

الشىنداردان اق سەمىز يت قاپقاندا،

ارۋاعىم الىپ قۇتقا ورايدى.

ارتىم-الدىم اينالىپ مەن قاراسام،

اتالىقتىڭ اسىل مالى جۋسايدى.

اڭشىبايدىڭ اسىلىنا قاراسام،

اشۋىمنان اۋىر بۋىنىم بوسايدى.

اسىلسىزدار اق كوبەكتەي تالاسسا،

اتالىققا اۋىر بولار ۇقسايدى.

اقسۇيەكتەر ءارى-بەرى تارتىسسا،

ءازىز وردا ابدىرارعا ۇقسايدى.

ءازىز وردا الپىس بولىپ تارالسا،

اۋىر نوعاي از بولارعا ۇقسايدى.

ارام دۇشپان ادىرەڭسىپ بەرىك قۇرىپ،

ارقالىقپەن اۋىپ كەلەر ۇقسايدى.

اتالىققا الابالىق كۇن تۋسا،

اسىل ءسوزىم اعىپ تۇرار ۇقسايدى.

اتالىققا اعىپ كەلگەن دۇشپاندى،

اتا ۇلى الىپ ۇرار ۇقسايدى.

___________________________

* اق قوبان — كۋبان وزەنى.

* ارال — كاسپي تەڭىزى.

* بەرىك — قامال.

قىزىل شاشباۋ حانداردى

 

اسپاندى بۇلت قۇرسايدى،

كۇن جاۋارعا ۇقسايدى.

كولدەردە قۋلار شۋلايدى،

كوكشىلدەن ول ايۋان

سوققى جەگەنگە ۇقسايدى.

كوپ ىشىندە ءبىر جالعىز،

كوپ مۇڭايىپ جىلايدى.

كۇيمەلەسكەن كوپ جامان،

ءسوزى تيگەنگە ۇقسايدى.

جاقسىڭنان مەنى كەم كوردىڭ،

جامانىڭمەن تەڭ كوردىڭ،

جاقسىڭنان مەنى كەم كورسەڭ،

جامانىڭمەن تەڭ كورسەڭ،

ۇيالى بەرىككە قول ارتىپ

سەن ەسەندە، مەن ساۋدا،

ىرىسىمدى سىنايىن،

سەگىز قيىر شارتاراپتان،

شار بۇزدىرىپ ىزدەرمىن.

تىلەنشىۇلى شالكيىزدىڭ

يەسى — بي تەمىردىڭ تۇسىندا

بۇلتقا جەتە ايازدى بۇل ءمۇيىز،

يەسى بي تەمىردىڭ سوڭىندا،

تۇعىلىقتان تارسىلداپ،

ۇزىلەر بۇعى-اي سول ءمۇيىز.

باقانشىعى تۇيە باستىرماس،

بالىعى جىلقى جاپتىرماس،

باقاسى ءتۇن ۇيقىڭدى تاپتىرماس،

بۇل ەدىلدى ءبىز كوردىك،

تەك تۇنەۋگى كۇندەردە

اياق كەشۋ سۋ ەدى.

ەدىلدەن شىققان سىزاشىق،

ءبىر كورگەندە تەبىنگىگە

وتەر-وتپەس سۋ ەدى.

بۇگىنگىسى بۇگىندە،

تەلەگەندەي شايقالىپ،

جارقىراعان مەدەتتى

تەڭىز ەتسە — ءتاڭىرى ەتتى.

جاعاسىنا ورام بىتكەن تال ەدى،

جاپىراعىن شايقالتىپ،

تەرەك ەتسە — ءتاڭىرى ەتتى.

تەڭىز — ءتاڭىرى سۋى ەدى

تال سىپىرىم كۇل ەدى —

ءبىر اللانىڭ قۇلى ەدى.

بي مانسۇردىڭ ۇلى ەدى.

تەبىنگىڭنىڭ استىنان

الا بالتا سۋىرىپ،

تەبىنىسىپ كەلگەندە

تەڭ اتانىڭ ۇلى ەدىك.

مەن تەمىردىڭ كۇنىندە،

ارعىماق ءمىندىم تاعالاپ،

مەن تەمىردىڭ كۇنىندە،

بالدى ىشپەيمىن جاتقالاپ.

ازىكە ءمانسۇر كۇنىندە،

بۇعى ءمىندىم نوقتالاپ.

ازىكە ءمانسۇر كۇنىندە،

بىلامىق ىشپەيمىن بۇلعالاپ.

تەمىر ەدى — ءبيىمىز،

تەڭىز ەدى حالقىمىز،

تەبىنىڭە قالعاندا،

تەڭسەلەرگە ۇقسايدى،

دارەجەڭدى بۇگىن دە،

ارتىق ەتسە — ءتاڭىرى ەتتى.

مەنىڭ يەم — بي تەمىر،

مۇز ۇستىندە وت جاققان،

بۇزباي بۇلان پىسىرگەن.

مەن يەمنىڭ، يگىلەر،

باۋىرى الا تاسى ەدىم.

مەنىڭ يەم — بي تەمىر،

جاۋ كورگەن كۇندە نوعايدىڭ،

جۇرەگىنىڭ باسى ەدىم،

جۇزىگىنىڭ قاسى ەدىم.

ىرىككەن سىرىڭ بىلگەنمىن،،

مەنىڭ يەم بي تەمىر،

سىرىڭدى قۇلاققا ىلگەنمىن،

مەنىڭ يەم، مەنىڭشە

حالىق كوڭىلىن بەك ەتەر،

قاشار جولىن بەرىك ەتەر.

سەن سياقتى اناۋ ءبىر،

قىزىل شاشباۋ حانداردى

حايلىدا ءجۇرىپ مەن كورگەنمىن.

مەنىڭ يەم — بي تەمىر،

ارباعا بايلاۋ تيەتەر.

التىنداعان باقشا-ساراي قىرىمعا،

ازىزدەگەن، اناۋ ءبىر،

سۇلتان جانعا شالت ەتەر.

مەنىڭ يەم بي تەمىر،

قارا مەنىڭ كوزىمە،

تىڭدا مەنىڭ سوزىمە:

بوستانى بار-دى تەرەكتىڭ،

بولاتى بار-دى بەرىكتىڭ،

تۇسىڭدا بولعان نارتتى قورلاما.

تۇسىڭدا بولعان نارتتى قورلاساڭ

تابىلماس-تى كەرەككە.

بار كۇشىڭدى سىناماي،

بالۋاندارمەن كۇرەسپە.

تاڭ بولارسىڭ الەمگە،

ءسوز بولارسىڭ كولەمگە.

اقىلسىز دوستان،

اقىلدى دۇشپان ارتىق-تى.

دۇشپانىڭنان ءبىر ساقىن،

ەل ىشىندە ايقاسىپ

ويناپ-كۇلىپ جۇرگەن

دوستارىڭنان مىڭ ساقىن.

جوعارى قاراپ وق اتپا،

جۋىق تۇسەر قاسىڭا.

جاماندارعا جاقسىم دەپ،

كوڭىلىڭ اشىپ سىر ايتپا.

كۇندەردىڭ كۇنى كەلگەندە

سول جامان ايعاق بولار باسىڭا.

جاقسىنى كور دە باسىڭ قوس،

باسىڭ قوس تا بەك سىيلاس،

باسىڭا ءبىر قيىندى ءىس تۇسسە،

سول جاقسى سەنەن

سۇلتان جانىن اياماس.

جاقسى كەلەر ءار كەپكە،

جامان كەلمەس ءبىر كەپكە،

جاقسى مەنەن جاماندى،

قورعاسىنداي ءىرىتىپ،

قۇيىپ بولماس ءبىر كەپكە.

_____________________

* تەلەگەن — مۇحيت.

* حايلى — كيەۆ.

الاي جانىما ايتقان سىر

 

شالكيىز كوپ جىلىن كەرۋ، قاپ، بەستاۋ جەرلەرىندە وتكىزگەن. ول «اسقار تاۋعا ارىماي شىعىپ قاراسام، انا-ەدىلدىڭ اق جەلكەنىن كورەمىن» دەپ تە ايتادى. البەتتە، ۇلى جىراۋ تاۋ حالىقتارىنا قوناق تا بولعان. ۇيىنە قابارتىدان قوناقتار كەلگەندە وسى جىردى جازعان:

وتاۋىمدا مەنىڭ، جاندار، ويناعان —

قابارتىنىڭ ايداي سۇلۋ جاسى ەدى.

قازانىمدا مەنىڭ، جاندار، قايناعان —

بۇل نوعايدىڭ قارا قوشقار باسى ەدى.

كوز الدىمدا قوبىرسىعان قاپ تاۋلار،

قابارتىعا مەن اتتانبان مال ءۇشىن.

مەن-ءشى بۇگىن مالىم، باسىم ايامان،

قابارتىنىڭ بۇلكىلدەگەن جانى ءۇشىن.

الاي جانىم، قابارتىنىڭ قانىسىڭ.

انا ەدىلدەي، الاي جانىم، سۋ اقسا،

جاعاسىنا بىتكەنى ونىڭ تال بولار.

سۇيگەنىنەن ەر جىگىتىم ايىرىلسا،

جۇرەگىنىڭ باسى ونىڭ قان بولار.

قىزىل يزەن، الاي جانىم، بوز جۋسان،

ات سەمىرتەر، الاي جانىم، كۇر بىتسە.

ارعى اتاسىن، الاي جانىم، كورمەگەن،

بەرگى اتاسىن، الاي جانىم، بىلمەگەن،

نامارت مىرزا وكتەم سويلەر مال بىتسە!

جامان اتقا، الاي جانىم، جال بىتسە،

جانىنا تورسىق ارتتىرماس،

جامان كىسىگە، الاي جانىم، مال بىتسە،

جانىنا قوڭسى قوندىرماس،

قوندىرسا دا، الاي جانىم، تىندىرماس،

الاپاسىن بەرىپ جۇرەك قىندىرماس.

كۇنتۋاردان داۋىل جەلدەر ەسكەندە،

قۇيىلار قامىس باستارى،

قيىندى باسقا ءىس تۇسسە،

توگىلەدى ەكەن دە ەكى كوزدىڭ جاستارى.

ەسىكتەن شىعىپ قارادىم،

قارادىم دا، الاي جانىم، تاي كوردىم.

ەرگەنەكتەي ەنىپ قارادىم،

قارادىم دا، الاي جانىم، اي كوردىم.

تۇنەۋگىسى ۇلكەن تويعا بارعاندا

قارادىم دا، الاي جانىم، باي كوردىم.

تۇنەۋگىسى ۇلكەن تويعا بارعاندا،

سۇيمەستەرىم مەنىڭ وندا بار، كوردىم.

تۇنەۋگىسى ۇلكەن تويدىڭ ىشىندە

سۇيمەسىمنەن كەتىپ قويعان ار كوردىم.

تۇنەۋگىسى ۇلكەن تويدىڭ ىشىندە

ال شىمىلدىق، الاي جانىم، قۇرۋلى،

ال شىمىلدىق الاي جانىم، ىشىندە

ات كوزىندەي ارۋ قىزىڭ ءتۇرۋلى.

تۇنەۋگىسى ۇلكەن تويدىڭ ىشىندە،

مىرزانىكى ۇقسايدى،

كوبەكسىگەن باس كوردىم،

ازىكەدەي كوبەكسىگەن مىرزانىڭ

جۇرەگىنەن، الاي جانىم، تاس كوردىم.

ال شىمىلدىق ىشىندەگى ارۋدىڭ

كوزدەرىنەن، الاي جانىم، جاس كوردىم.

تۇنەۋگىسى ۇلكەن تويدىڭ ىشىندە،

الداسپان قايقى قىلىش بەلىندە

ارۋىنان، الاي جانىم، ايىرىلعان،

ومىرتقاسى سەگىز كوزدەن قايىرىلعان،

ەر جىگىتىن، الاي جانىم، بار، كوردىم.

تۇنەۋگىسى ۇلكەن تويدىڭ ىشىندە

تەڭدەسىنەن، الاي جانىم، ايىرىلعان،

تەڭدەسسىزبەن، الاي جانىم، باس قوسقان،

جىلاعانىن سىعىپ تۇرعان جار كوردىم.

_______________________________

* كەرۋ — داعىستانداعى كۋراح وزەنى.

* بەستاۋ — ستاۆروپول قيىرداعى بەشتاۋ.

* قابارتى — كاباردين جۇرتى.

ەدىلىم مەن تەڭىم

 

قۇبا نارعا جۇك ارتىپ،

ەكى ارىستى اربا جەكتىرىپ،

"كۇنىمىز بۇلاي بولدى" دەپ،

جىراۋ اتقا مىنگەن كۇن.

جاۋىرىنىما قارا قاپتال كيىنىپ،

جالاڭ اياق، جالاڭ باس،

قابىرعالى قوس ات ايداپ كوشكەن كۇن.

ەكى كوزىن جاس باسىپ،

بۇل جازمىشتا جىراۋىڭ،

كۇنىن تۇزدە كەشكەن كۇن.

الاڭ، الاڭ، الاڭ جۇرت،

الاڭداعان ۇلى نوعاي جۇرت.

اق قاپتالدار كيىنىپ

اتام كۇيەۋ بولعان جۇرت.

سازانداي قۇيرىق تاستاتىپ،

سان ارعىماق وسكەن جۇرت.

زاپىرانداي سارى بالدى ساپىرىپ،

سابان تۋمەن كوشكەن جۇرت.

كەلىن كەلگەن كەپتى جۇرت،

جىلقىڭ جاتقان جىلى جۇرت.

جاباعىلى جاس تايلاق،

جارداي اتان بولعان جۇرت.

جايلاۋدا جاتىپ قالعان ءبىر توقتى،

جايىلىپ مىڭ قوي بولعان جۇرت.

ەدىلىمسىڭ، تەڭىمسىڭ،

وتىڭ- سەكەر، سۋىڭ — شەربەت،

كوپ نوعايىم كەڭ جايلاعان جەرىمسىڭ.

تالەيسىز شالكيز بۇگىن دە،

قازاق شىعىپ بارادى.

بىزدەي بولعان جىراۋعا

"جولىڭ بولسىن!" دەرمىسىڭ.

ەي، بي تەمىر، بي تەمىر،

قىر يەسى سەن ەدىڭ.

جىر يەسى مەن ەدىم.

قىردى جىردان ايىردىڭ،

ومىرتقامدى قايىردىڭ.

اق كيىك بولدىم ءشولى جوق،

اققۋ بولدىم كولى جوق،

قوبىز-اۋ بولدىم ءۇنى جوق،

قوبىزسىز ەلدىڭ كۇنى جوق.

قايراندا بولدى-اۋ ساز ءۇنىم،

بوراندى بولدى-اۋ از كۇنىم.

جۇرت تاستاتتى جالامەن،

قازاققا شىعىپ بارامىن،

قايراندا بولىپ قالامىن.

_____________________

* تەڭ — دون وزەنى.

قۇندىزدى كىرپى بورىك كيىپ

 

جاپالاق ۇشپاس جاسىل تاۋ،

جاقسىلاردىڭ باسى ساۋ.

سويلەي بىلمەس جاماننىڭ

سويلەگەندە ءوز باسىنا ءتىلى جاۋ.

حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەگەن

حالىق ۇلىنىڭ ءوزى ولسەدە،

حالىق ىشىندە — ءسوزى ساۋ.

ءسىز دە ولەرسىز،

ولەر ءبىزدىڭ ءوزىمىز،

ولگەندە جۇمىلار ەكى كوزىمىز،

ءبىز ولگەن سوڭ، قالعاندار،

سويلەر ءبىزدىڭ ءسوزىمىز.

جاپىراعى جاسىل الا بايتەرەك،

جايقالماعى جەلدەن-ءدۇر،

جاسارماعى كولدەن-ءدۇر.

جاپىراعى بەرەننىڭ

تۇسە قالسا بەلدەن-ءدۇر.

تورەلەردىڭ

كەشىنبەسى ەلدەن-ءدۇر.

قۇلان مەنەن كيىكتىڭ،

جۇرەر جەرى مايدان-ءدۇر.

قۇندىزدى كىرپى بورىك كيىپ،

جاعاسى وقا تون كيىپ،

بايلاردىڭ ماقتانباعى مالدان-ءدۇر.

عالىمداردىڭ اقىل تاپپاعى ويدان-ءدۇر.

جىگىتتەردىڭ پىسىق بولماعى بويدان-ءدۇر.

جالاڭ قىلىش بايلانىپ،

اتانىڭ ۇلى ەر جىگىتتىڭ،

ارقا اۋىلدىڭ بويىندا

جاۋ قايتارماعى سويدان-ءدۇر.

وينايىق دوستار، كۇلەيىك،

اجالىمىز اللا بىلەر، قايدان-ءدۇر.

اساۋ تۇلپار جىقپاسا

ارت ايىلدىڭ بەرىگى يگى.

جاعاڭا دۇشپان قولى تيمەسكە

قوس بىلەكتىڭ بەرىگى يگى.

جوق جىگىتتىڭ بارى يگى

بار جىگىتىڭ توعى يگى.

ارعى اۋىلدىڭ شەتىندە

اۋىر اسكەر كەلگەندە،

قىرعا شىقپاس جاماننىڭ

بارىنان دا جوعى يگى.

اتالىققا جاۋ كەلسە

مەرگەندەيمىن كوزبەنەن،

سوم جۇرەكتىڭ بەرىگى يگى.

جەل، جەل، جەل ەسەر،

جەل استىنا قاراسام —

قوعامىڭنان تال وسەر:

ورازدىنىڭ ۇلى وسەر،

جايىنگەردىنىڭ قىزى وسەر،

كەنەلەيىن دەگەن جىگىتىڭ —

جىلقى ىشىندە

ەكى ارعىماعى ءتول وسەر.

سۇيىنەيىن دەگەن جىگىتىڭ،

سۇبەدەي التى ەتى —

اعا-ءىنى تەڭ وسەر!

اتا ۇلى ەر جىگىت،

بولسىن دەيمىن:

ومىراۋىڭ ەسىكتەي،

اياقتارىڭ بەسىكتەي،

جاۋىرىندارىڭ قالقانداي،

جۇدىرىقتارىڭ شوقپارداي.

ءومىرىڭىز، جاقسىلار،

ءبىز سياقتى ءجۇز بولسىن!

نيەتىڭىز ءبىز سياقتى،

جاقسىلارعا تۋىس بولسىن!

جايلاۋىڭىز دايىم كوك بولسىن،

الەم-بايتاق نوعايدا،

ءسىز سياقتى كوپ بولسىن:

قاعىسقاندا قان تامعان

قايقى قىلىش جۇزىنەن،

شابىسقاندا وت ۇشقان

ەكى ايىس جۇزىنەن.

اتىسقاندا وتكەرگەن،

تەبەن ينە كوزىنەن،

ايتىسقاندا سۇراۋ العان

ازىرەيىلدىڭ وزىنەن.

قازاقشالاعان: كوكبورى مۇباراك

Abai.kz