اۆتوردان: 2005 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش ءمۇفتيى راتبەك قاجى نىسانبايۇلىمەن سۇحباتتاسقان ەدىك. سۇحباتتى بىرگە بارىپ العان سەرىگىم، دوسىم، ادەبيەتتانۋشى، اقىن ءامىرحان بالقىبەك 2014 جىلى دۇنيەدەن ءوتىپ كەتتى. وسىدان ءتورت كۇن بۇرىن راتبەك اقساقال دا ومىردەن وزدى. ءدىن عۇلاماسىنىڭ مازمۇندى اڭگىمەسى وقىرمان قاۋىمدى ءالى دە قىزىقتىرار، اركىم كەرەگىن الار دەگەن ويمەن سول سۇحباتتى جاريالاپ وتىرمىز.

راتبەك قاجى نىسانبايۇلى:

ەلىمىزدەگى ءدىني احۋال بۇگىندە كەز كەلگەن قازاقتى الاڭداتاتىنداي جاعدايعا جەتتى. ۇلى دالانىڭ ۇرپاعى ۇستانباق تۇگىل، ەمىس-ەمىس ەستىپ تە كورمەگەن كونفەسسيالار مەن سەكتالار كەز كەلگەن قالامىزدا قادام باسقان سايىن ۇشىراساتىن بولدى. قالا بەردى، يسلامنىڭ ءوز قاعيدالارىن سان-ساققا جۇگىرتىپ، «اڭقاۋ ەلگە ارامزا مولدا» بوپ جۇرگەندەر دە از ەمەس. وسىنداي ايانىشتى، ماسقارا حالگە ءبىز قالاي تۇستىك؟ بۇعان نە سەبەپ بولدى؟ سان ساۋالعا جاۋاپ ىزدەگەندە، ويىمىزعا قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ تۇڭعىش ءمۇفتيى، تالاي جىل وسى ۇيىمنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان راتبەك قاجى نىسانبايۇلى ورالا بەردى. ول كىسىنىڭ كوپتەن بەرى جۇرت نازارىنان تىس جۇرگەنى دە كەڭىرەك وتىرىپ سۇحباتتاسۋعا تۇرتكى بولدى.

ارى تازا ادام – مەملەكەت بايلىعى

– كەيىنگى بىرنەشە جىلدا كوپشىلىك سىزدەن كوز جازىپ قالدى. سوندىقتان اڭگىمەنى قازىرگى جۇمىسىڭىزدان باستاساق.

– قازىر الماتى وبلىسى، ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى ورتالىق مەشىتتە يمام بولىپ جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن. مۇندا كەلگەنىمە، بۇيىرسا، ون شاقتى كۇندە ءبىر جىل بولادى. شىنى كەرەك، اۋەلدە قاراۋسىز بوس جاتقان جەرگە كەلگەندەي بولدىم. ەشقانداي قۇجاتى، ەشقانداي قاراۋىلى جوق ەكەن. ءبارىن ءوزىمنىڭ رەتتەۋىمە تۋرا كەلدى. حالىقتان جينالعان 260 مىڭ تەڭگەگە جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. ەل ىشىنەن شىققان ازاماتتار 50 مىڭ تەڭگەگە ميكروفون ورناتىپ بەردى. ءتىپتى تەلەفون دا جوق ەكەن. 22 مىڭ تەڭگەگە ونى دا ازاماتتاردىڭ وزدەرى جۇرگىزىپ بەرگەن جايى بار.

قۇدايعا شۇكىر، قازىر جاعدايىمىز جاقسى. بۇرىندارى جەرگىلىكتى حالىق، قىتايدان، موڭعوليادان، وزبەكستاننان كوشىپ كەلگەندەرى بار، بولەك-بولەك بولىپ، ءبىر-بىرىمەن باسى قوسىلماي جۇرسە، قازىر جۇما كۇنى ناماز كەزىندە حالىق مەشىت ىشىنە سىيماي كەتەدى. يماندىلىق ءدارىسىن الىپ جاتقان 70 شاكىرتىمىز جانە بار.

ءوز باسىم ءدىن وقۋىن 22 جىل وقىپپىن. ءبىر كەزدەرى قايتىس بولعان ادامنىڭ جانازاسىن شاريعات جولىمەن شىعارۋعا قورقاتىن زامانعا دا كۋا بولدىق. تابىتقا سالىپ جەرلەپ جاتاتىن. كەيبىر يمانى بارلار جانازاسىن تۇندە شىعارتقىزعان كەزدەر دە بولدى. بۇل وتە اۋىر كەزەڭ ەدى. مەن باسشىلىق قىلعان جىلدارى ونداي سوراقىلىقتار ازايدى.

– ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان تۇستا ءبىز زايىرلى مەملەكەت بولامىز دەپ الەمگە جار سالدىق. اتا زاڭىمىزدا سولاي بەكىتتىك تە. بۇل 90-جىلداردىڭ باسىندا ءبىزدىڭ ەلىمىزگە ارقيلى ءدىني سەكتالاردىڭ ەركىندەپ ەنۋىنە، ءدىني دايىندىعى جوق ازاماتتاردىڭ بىرقاتارىن وزدەرىنە قاراتىپ الۋىنا، ءدىن يسلام جولىنان اۋىتقۋىنا اكەلىپ سوقتى. مىسقالداپ ەنگەن دەرتتىڭ باتپان-باتپان سالماعىن ءبىز ەندى سەزىنىپ جاتقاندايمىز. ۋاقىتىندا ءوزىڭىز قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ باسشىلىعىندا جۇرگەندە بوتەن دىندەردىڭ تۇنىعىمىزدى لايلاماۋىنا قارسى شارالار قولدانۋعا تىرىستىڭىز با؟

– مەن ول كەزدە دەپۋتات بولاتىنمىن. «ءدىني سەنىم بوستاندىعى جانە ءدىني بىرلەستىكتەر تۋرالى» زاڭ قابىلدانار تۇستا ونىڭ وزىمىزگە تيەتىن زيانى شاش ەتەكتەن بولاتىنىن سول كەزدەگى حالىق قالاۋلىلارىنا جەتكىزىپ-اق ايتتىم. ميسسيونەرلەردىڭ كوبەيۋىنىڭ ار جاعىندا ساياسات جاتقانىن، ول ساياساتتىڭ ءبىزدى ايامايتىنىن بارىنشا تۇسىندىرۋگە تىرىستىم. بىراق، امال قانشا، قولىم سىنىپ، اۋرۋحاناعا تۇسكەن كەزىمدە بۇل زاڭ قابىلدانىپ كەتىپتى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن سول زاڭنىڭ زاردابىمەن كۇرەسىپ كەلە جاتىرمىز.

– قاي-قاي ميسسيونەرمەن دە اڭگىمەلەسە قالساڭىز، ول ءوزى دارىپتەيتىن ءدىنىن تەك جاقسى جاعىنان كورسەتۋگە تىرىسادى. ونىسى ناتيجەسىز دە ەمەس، جاماندىققا ۇگىتتەپ جاتقان ەشقايسىسى جوق. ءبارى «ءبىر جاراتقان» دەيدى. تىڭداعان ادامدى ۇيىتىپ الىپ كەتۋگە بەيىم. «بالكىم، ولاردىڭ كوپ بولعانىنان اسا زيان شەگە قويماسپىز؟» دەگەن دە پىكىرلەر ەستىلىپ قالادى...

– ءبىر وتباسىنداعى ادامدار ارقيلى پىكىر ايتىپ، ارقايسىسى ءار جاققا تارتىپ جاتسا، ونداي شاڭىراقتا بەرەكە بولا ما؟ راس، حالىقتىڭ يماندى بولعانىنان ۇتپاساق، ۇتىلمايمىز. ارى تازا، جانى تازا، جاماندىققا جان-تانىمەن قاس ادامدار – قاي مەملەكەتتىڭ دە بايلىعى، باياندى بولاشاعى. دەگەنمەن ولاردىڭ ءبىر جاعادان باس، ءبىر جەڭنەن قول شىعارارداي ۇيىمشىل، بىرلىكشىل بولعانىنا نە جەتسىن. ال ارقايسىسى ءار ءدىننىڭ سوڭىنان كەتىپ، بابالار ۇستانعان يسلامنىڭ جولىنان اۋىتقىپ جاتسا، مۇنداي ىنتىماقتاستىقتىڭ قۇر ارمان بولىپ قالۋى دا مۇمكىن. دەمەك، بىزدە بىرلىككە باستايتىن ءبىر ءدىن – يسلام ءدىنى – تۋ ۇستاۋشى باستى ءدىن بولعانى دۇرىس. ءبىر كەزدەرى بابالارىمىز شاماندىقتى دا ءدىن ەتىپ ۇستاندى. ولگەن ادامنىڭ ءمايىتىن جەرلەمەي، اشىق جەرگە اڭ-قۇسقا جەم قىلىپ تاستاي سالاتىن دا كونە داۋىرلەر وتكەن. ءبىز ونداي ادەتتەردى ءوز بويىمىزدان يسلامنىڭ اسەرى ارقىلى الاستادىق. جاڭاردىق. يسلام ارقىلى بىلىمگە، بىلىككە قول جەتكىزدىك. پاراساتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلدىق. يسلامنىڭ بىزگە بەرگەنى كوپ. الا الساق، بەرەتىنى جانە مول.

– ارعى-بەرگى تۇركى تاريحىن زەرتتەپ جۇرگەن قايسىبىر عالىمدارىمىز: «ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ءوز جازۋ ءداستۇرى بولدى، وسى جازۋ ءداستۇرى ارقىلى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان بولاشاق ەرەسەن جازبا ادەبيەتىمىزدىڭ العاشقى ۇشقىندارى دا بار ەدى، ءوز اياعى جەتكەن جەردىڭ بارىندە يسلام-اراب ەكسپانسياسى ولاردى جويىپ وتىردى. ويتكەنى ول جەرگىلىكتى حالىقتاردىڭ ءوز دۇنيەتانىمى بولعانىن قالامايتىن باسقىنشى ءدىن ەدى. تۇركى سىنا جازۋلارىنىڭ مول مۇراسى يسلام قۇرىعى جەتپەگەن موڭعوليا تەرريتورياسىندا عانا ساقتالىپ قالۋى وسى ويىمىزعا ايعاق»، – دەپ جاتادى. ءسىز بۇل پىكىرگە قالاي قارايسىز؟

– بۇل – كەشەگى كەڭەستىڭ سولاقاي ساياساتىنىڭ سالقىنى تيگەن پىكىرلەر شىعار. يسلام – ەشقانداي باس-كوز جوق باسقىنشىلىقتى، شاپقىنشىلىقتى مۇرات تۇتقان ءدىن ەمەس. ول قارسى بولسا، يسلام شاريعاتىنا قايشى كەلەتىن دۇنيەلەرگە عانا قارسى بولدى. ەگەر جەرگىلىكتى حالىقتىڭ دۇنيەتانىمىنداعى قايسىبىر ادەت-عۇرىپتار يسلام شاريعاتىنا قايشى كەلمەسە، وعان تۇسىنىستىكپەن، كەشىرىممەن قاراعان. تىيىم سالسا، اراق ءىشۋ، شوشقا ەتىن جەۋ سەكىلدى ارامي قىلىقتارعا عانا تىيىم سالدى. تاريحتان «يسلامدى كۇشتەپ تاڭىپتى، كۇشپەن ەندىرىپتى» دەگەن دەرەكتەردى ءوز باسىم كەزدەستىرگەم جوق.

پايعامبارىمىز ءوز قىزى مەن بالالارىنا بىلاي دەپ ايتقان: «ەي، مۇحاممەدتىڭ قىزى فاتيما، ءابۋ ءتالىپتىڭ بالالارى، سەندەر ماعان ءبىرىمنىڭ اعام، ءبىرىمنىڭ اكەم، ءبىرىمنىڭ تۋىسىم دەپ سەنىپ قالماڭدار. مەن سەندەردى شاريعات ىسىنەن قورعاي المايمىن. ءوزىڭ نامازىڭدى وقى، ورازاڭدى تۇت، جاقسىلىق ءىس ىستە، سوندا عانا باسىڭا باق قونار. ەگەر كۇنا جاساساڭ، مەن پايعامبار بولسام دا، جۇماققا كىرگىزە المايمىن. قالتامدا قانشا اقشا بار، سۇراساڭدار ءبارىن بەرەيىن، بىراق شاريعات ىسىنە مەن ارالاسا المايمىن».

پايعامباردىڭ ءوزى وسىلاي دەگەندە، باسقالاردىڭ قولىنان نە كەلەدى؟

مۇسىلمانشىلىق اۋەلدە... وقۋدان باستالعان

– ءVىىى-ءحىى عاسىرلار ارالىعىندا اراب الەمى، جالپى يسلام وركەنيەتى ءوزىنىڭ التىن ءداۋىرىن باستان وتكەردى دەۋگە بولادى: ءىلىم-ءبىلىم دامىدى، مادەنيەت وركەندەدى. ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە بۇل ءۇردىس كۇرت باسەڭدەدى، يسلام قوعامى ەۋروپالىق عىلىم مەن تەحنيكانىڭ تەگەۋرىنىنە توتەپ بەرە الماي، السىزدىك تانىتتى. وسىنىڭ سەبەبىن قالاي تۇسىندىرەر ەدىڭىز؟

– اۋەلى عىلىمنىڭ شىعىستان، ونىڭ ىشىندە يسلامنان تاراعانىنا ەشكىمنىڭ تالاسى بولماسا كەرەك. مۇنى ەۋروپالىقتار دا مويىندايدى. ماتەماتيكا عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالعان ءال-حورەزمي باسىندا سالدەسى بار ادام بولعان. مەديتسينانىڭ، استرونوميانىڭ، فيزيكانىڭ نەگىزىن سالعان ءابۋ ءالي يبن سينا، ۇلىقبەك، ءابۋ رەيحان بيرۋني سەكىلدى عۇلامالار دا – مۇسىلماندار. دۇنيەجۇزىندە اريستوتەلدەن كەيىنگى ەكىنشى ۇستاز اتانعان ءابۋ ءناسىر ءال-فارابي دە سولاي. وسى عىلىمنىڭ ءبارى دامىپ جاتقاندا، باسقالار قايدا ەدى؟ ورماندا ءجۇر ەدى، ءالى جارتىلاي جابايى حالدەن اسا الماعان بولاتىن. كەيىن ءبىر زاماندار كەلدى دە، يسلام الەمى توقىراۋعا ۇشىرادى. سول توقىراۋدىڭ سالدارىنان، ءبىز «ۇيىقتاپ جاتقاندا»، شىعىستا دۇنيەگە كەلگەن عىلىمنىڭ ءبارىن يگەرگەن ەۋروپالىقتار العا وزىپ كەتتى، يسلامنان العان ءىلىمىن ارى قاراي دامىتتى، ءسويتىپ وزىمىزگە قايتا ۇسىندى. بۇعان يسلام كىنالى ەمەس. عىلىمدى، ءدىندى ناسيحاتتايتىن، جەتىلدىرەتىن، جاڭا بيىككە كوتەرەتىن، جارىققا شىعاراتىن ادامدار، عۇلامالار، تۇلعالار تۋى كەرەك. ولار جوق بولسا، عىلىم مەن ءدىن وزدىگىنەن دامىمايدى. بۇعان الىستان، سوناۋ كونە زاماننان مىسال ىزدەۋدىڭ قاجەتى شامالى: كەشەگى كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەزىندە-اق نەشەمە ءدىني كىتاپتار تىشقاننىڭ ءتىسىنىڭ قىشۋىن قاندىرىپ، قۇر بەكەر ءشىرىپ جاتتى ەمەس پە؟ دەمەك، مەملەكەت ساياساتى، ءتالىم-تاربيە باعىتى قالاي قاراي بۇرىلسا، قوعامنىڭ دا سولاي وزگەرىپ كەتە بەرەتىنى وسىدان-اق انىق اڭعارىلماي ما؟

ماسەلەن، تەوكراتيا دەگەن تەرمين بار: «تەو» – «قۇداي»، «كراتيا» – «بيلىك» دەگەن ءسوز. ياعني تىكەلەي اۋدارعاندا «قۇدايدىڭ بيلىگى» دەگەن ۇعىمدى بەرەدى. مۇنداي قوعامدا مەملەكەتتى ءدىنباسىلار باسقاردى. كەيىن مۇنىڭ دا توزىعى جەتتى. سوسىن «حيليازم» دەگەن ءىلىم شىقتى. ولار «ەلدى قۇدايدىڭ جەرگە جىبەرگەن وكىلى باسقارادى» دەپ ءتۇسىندىردى. وسىنىڭ ءوزى ادامزات بالاسىنىڭ باسىنان نەشە ىقىلىم زاماننىڭ وتكەنىن، ۋاقىت سىرعىعان سايىن كوزقاراستاردىڭ سان قۇبىلعانىن بىلدىرمەي مە؟

يسلام – ەشقاشان مادەنيەتكە، ءىلىم-بىلىمگە قارسى شىققان ءدىن ەمەس. قايتا ول عىلىمدى ۇنەمى قولداپ وتىرعان. مۇحاممەد پايعامباردان: «ءسىز دۇنيەدە ەڭ اۋەلى نەنى جوعارى قويار ەدىڭىز؟» – دەپ سۇراعاندا، ول «ءىلىمدى جوعارى قويامىن» دەپ جاۋاپ بەرگەن. كوردىڭدەر مە، «يماندى» دەمەگەن، «ءىلىمدى» دەگەن. اسپاننان قۇران كارىم تۇسكەندە دە، مۇسىلمانشىلىق ناماز وقۋدان، ورازا تۇتۋدان، زەكەت بەرۋدەن باستالعان جوق، ەڭ اۋەلى وقۋدان باستالعان. پايعامبارىمىز نۇر تاۋىنىڭ بوكتەرىندەگى حيرا ۇڭگىرىندە وتىرعاندا تۇسكەن سۇرەنىڭ ءبىرى «ءىلىمىڭدى دامىت، بىلمەگەنىڭدى بىلە ءتۇس» دەپ ۇيرەتەدى. «قۇران» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى دە «وقۋ» دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى عوي.

– قازاقستاندا قاپتاپ جۇرگەن بىزگە جات ءدىني سەكتالار مەن اعىمداردىڭ ەمىن-ەركىن تايراڭداۋىنا قالاي تىيىم سالۋعا بولادى؟

– ءدىندى، ونى ۇستاناتىن حالىقتى وزگە اعىمداردىڭ اسەرىنەن قورعاۋ – جەكە ادامنىڭ اينالىساتىن ءىسى ەمەس. وعان ءاربىر قازاق، قالا بەردى كەز كەلگەن قازاقستاندىق ازامات حال-قادەرىنشە اتسالىسۋى كەرەك. بۇعان قوسا بۇل ىسكە مەملەكەت تە باس-كوز بولعانى ءجون. ەگەر قويشى الدىنداعى مالىنا ىقتيات بولماسا، قالاي بولسا سولاي، جاۋاپسىز قاراسا، ول جوعالىپ كەتپەي مە، قاسقىر جەپ قويماي ما؟ سول سياقتى ەلدەگى ءدىني احۋالدىڭ شيەلەنىسىپ كەتپەۋىن ءتيىستى ورىندار قاداعالاپ وتىرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. تىيىم سالۋ دەگەن – زاڭمەن تىندىرماسا، اناۋ-مىناۋ ارەكەتكە الدىرا قوياتىن ءىس ەمەس. سونشاما ءدىني سەكتالاردى ەلگە كىرگىزۋگە، تىركەتۋگە، ەمىن-ەركىن جۇمىس ىستەۋگە كىم مۇمكىندىك بەرىپ وتىر؟ سولاردان سۇراڭدار.

– بىزدە «مەملەكەت دىننەن بولەك» دەگەن ۇعىم بار عوي.

– راس، ءبىزدىڭ ەلىمىز – زايىرلى مەملەكەت. ەتنيكالىق، كونفەسسيالىق، تىلدىك تۇرعىدان قۇرامى اركەلكى. كەز كەلگەن دياسپورا وكىلدەرىنىڭ ءوز تىلىندە سويلەپ، ءوز ءدىنىن ۇستانۋىنا مۇمكىندىگى بار. بىراق وسىلاي ەكەن دەپ مەملەكەت ءوز ىشىندەگى جاعدايعا قاتىسسىز وتىرا بەرمەۋگە ءتيىس.

بىلە بىلسەڭدەر، تاريحتاعى ەڭ ءبىر ەرەكشە زايىرلى قوعامدى مەدينە شاھارىندا مۇحاممەد پايعامباردىڭ ءوزى قۇرعان. ويتكەنى ول كەزدە مەدينەدە مۇسىلمان ارابتارمەن قاتار يۋدەيلەر، حريستياندار، پۇتقا تابىنۋشىلار جانە تاعى باسقالار بار ەدى. سولاردىڭ ەشقايسىسىنا ءدىني تۇرعىدان قىسىم جاساعانداي بولماس ءۇشىن، پايعامبارىمىز زايىرلى قوعام قالىپتاستىرعان. كەيىن باسقا نانىم-سەنىمدەگى جۇرتتىڭ ءبىرازى كوشىپ كەتكەن، ءبىرازى يسلام ءدىنىن قابىلداعان. ءسويتىپ، سان جاعىنان باسىمدىققا قول جەتكەننەن كەيىن ول جەردە تازا يسلام مەملەكەتى ورنادى.

ءبىزدىڭ ەلدە دە قازىر ءدىن جاعىنان بولسىن، ءتىل جاعىنان بولسىن، ەشكىمگە قىسىم جاسالىپ جاتقان جوق. ءبارىنىڭ قۇقى ءبىر. ايتسە دە، ولاردىڭ ءدىني كوزقاراسى ارقيلى بولعانىمەن، وتان ورتاق ەكەنىن، بارلىعىنىڭ دا قازاقستان ازاماتى ەكەنىن ۇمىتپاعانى ءلازىم.

يسلامدا ەكسترەميزم دە، شوۆينيزم دە جوق

– يسلامدى ۇستانۋشىلاردىڭ ءوزى سۇننيتتەر، شيتتەر بوپ ءبولىنىپ جاتادى. كەيدە بۇلاردىڭ قارىم-قاتىناسىنىڭ تىپتەن شيەلەنىسىپ كەتەتىنىن دە كورىپ ءجۇرمىز. ماسەلەن، يراكتاعى، اۋعانستانداعى وقيعالار...

– بىردە پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س. ع. س.) ۇيقىدان قىپ-قىزىل بوپ اشۋلانىپ تۇرىپتى دا: «بۋدديزم 70 تارماققا جىكتەلىپ ەدى، يۋدايزم 71-گە، حريستيان ءدىنى 72-گە بولىنگەن بولاتىن، ەندى يسلام 73-كە بولىنەتىن بولدى عوي»، – دەپتى. سوندا ساحابالار: «سونىڭ ىشىندە قايسىسىن دۇرىس دەپ ساناۋىمىز كەرەك؟» – دەپ سۇراعاندا، ول «ءال-سۋننا ءۋا جاماا»، «ياعني مەنىڭ ۇستانعان جولىم» دەپ جاۋاپ بەرىپتى. ارابتار دا، ءبىز دە، مىنا ورتا ازيا حالىقتارى دا – سۇننيتتەرمىز. بۇدان شيا (شيعا) اعىمى، ياعني شيتتەر ءبولىنىپ شىققان. بۇل ءوزى – ساياسي اعىم. يراكتا ولار يسلام ءۇشىن سوعىسىپ جاتقان جوق. بيلىك ءۇشىن تالاسىپ جاتىر. اۋعانستانداعى سوعىس تا يسلام ءۇشىن بولىپ جاتىر دەيسىڭدەر مە؟ ونداعى حالىق – 1 400 جىلدان بەرى مۇسىلمان. ولار پۋشتۋن، تاجىك، وزبەك بولىپ ءبولىنىپ، تاق ءۇشىن تارتىستى. بۇل جەردە ءدىندى قالقان عىپ وتىرعان كىم؟ سوعىسقا، ساياساتقا ارالاستىرىپ، «يسلام – ەكسترەميستىك ءدىن» دەگەن ۇعىمدى قالىپتاستىرعىسى كەلەتىندەر كىمدەر؟ مۇنى وزدەرىڭ دە جاقسى بىلەسىڭدەر.

شىن يسلامدا ەكسترەميزم دە، تەرروريزم دە، شوۆينيزم دە، دەسپوتيزم دە جوق. مۇحاممەد پايعامبارىمىز يسلام ءدىنىن ناسيحاتتاپ مەككەدە ون ءۇش جىل تۇرعاندا، مۇشرىكتەر، ياعني كوپ قۇدايعا تابىنۋشىلار «نەگە اللاعا سەنەسىڭدەر؟» دەپ بىرنەشە مۇسىلماندى ءولتىردى. ءتىپتى ءبىلال دەگەن ازانشى زاڭگىنى ۇستاپ الىپ، كەۋدەسىنە ىستىق تەمىر باسىپ، تابانىن ءتىلىپ تۇز قۇيىپ، «اللا – جوق، مۇحاممەد – پايعامبار ەمەس دەپ ايت!» دەپ قينادى. ول سوندا دا «ءلا ءيلاھا يللاللا» دەۋدەن تانبادى. سول ون ءۇش جىلدا وسىنداي قورلىقتارعا قاراماستان، مۇسىلماندار ەشكىمگە قارسى سويلەگەن جوق. كەيىن قارسىلىق تىپتەن ۇدەپ بارا جاتقان سوڭ، حيجرانىڭ ءبىرىنشى جىلى پايعامبارىمىز ەفيوپياعا ۋاقىتشا قونىس اۋداردى. ودان ورالعان سوڭ دا تىنىشتىق كورمەگەسىن مەككەدەن ءجۇز شاقىرىمداي جەردەگى تايىپ شاھارىنا كەتتى. ول جەردە دە جانى جاي تاپپاعان سوڭ مەدينەگە كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. يسلام ءدىنىنىڭ بىرتە-بىرتە كۇشەيە باستاعانىنان قاۋىپتەنگەن مۇشرىكتەر ون جىلدىڭ ىشىندە مۇسىلماندارعا قارسى 65 رەت سوعىس اشتى. سوندا جىلىنا 6-7 رەتتەن سوعىستى دەگەن ءسوز عوي. سول سوعىستاردىڭ 28-ىنە پايعامبارىمىزدىڭ ءوزى دە قاتىستى، قالعانىنا ساحابالاردى جىبەردى. وسىدان سوڭ بارىپ، اللا-تاعالا: «ەندى ءوزىڭدى قورعا، ءدىنىڭدى قورعا!» – دەگەن بەلگى بەردى، قۇراندا اشىق ايتتى، بۇيىردى.

ال ەندى وسىندا قانداي تەرروريزم بار؟ تىنىشتىق بەرمەي جاتقان سىرتقى جاۋدان ءوزىڭدى، بالا-شاعاڭدى، قاۋىمىڭدى، نانىم-سەنىمىڭدى قورعاۋ دا – ەكسترەميزم بە؟ بۇگىندە الەمدە بوپ جاتقان جانجالداردىڭ ەشبىرىنە دە يسلامنىڭ كىناسى جوق. كەرىسىنشە، كەزىندە يسلام قاۋىمىن ىنتىماقتان اجىراتىپ، ىدىراتىپ جىبەرگەن ەۋروپالىقتار ەندى ودان وزدەرىنە جاۋ جاساپ الىپ ءجۇر. زامانىندا كۇللى دۇنيەنى بيلەۋگە تالاسقان ۇلىبريتانيا، فرانتسيا، يتاليا، يسپانيا، پورتۋگاليا، گەرمانيا اراب ەلدەرىن دە بولىسكە سالعان: ليۆان مەن ءالجيردى – فرانتسۋزدار باسقارسا، يوردانيا مەن ەگيپەتتى – اعىلشىندار، ليۆيانى – يتالياندار، ماروككونى – يسپاندار بيلەگەن. «ءبولىپ ال دا، بيلەي بەر دەگەن وسى ەمەس پە؟ كەزىندە تۇتاس ءبىر حاليفاتقا قاراعان اراب الەمىن 22 مەملەكەتكە ءبولىپ، ءوزارا ارازداستىرىپ كەتكەن دە سولار عوي.

اللانى ايعايلاماي-اق ەسكە الۋعا بولادى

– ەندى تازا ءدىن جونىنەن ءبىر سۇراق: سوپىلىق دەگەنىمىز نە؟

– بۇل – ۇزاق اڭگىمە. قىسقاشا ايتساق: بۇل تەرميننىڭ ءوزى گرەكتىڭ «سوفيۋس»، ياعني «دانالىق» دەگەن سوزىنەن شىققان ەكەن دەگەن بولجام بار. ەكىنشى ءبىر عالىمدار يسلام ءدىنى پايدا بولماستان بۇرىن قاعباعا كەلىپ، ءمىناجات وقيتىن ەجەلگى نانىم-سەنىمنىڭ وكىلدەرىن «سۋفاتۋن» دەپ اتاعان، بۇل ۇعىم سودان تۋىنداعان بولار دەسەدى. ەندى بىرەۋلەر ارابتىڭ «سافا» – «تازا» دەگەن سوزىنەن شىققان دەپ تە ايتادى. ءوزىمنىڭ «وسى دۇرىس-اۋ» دەپ سانايتىن نۇسقام مىناۋ: ەرتەدە مەككەدە كەدەي ورتادان شىققان ءدىندارلار ۇستىنە جۇننەن توقىلعان شاپان كيىپ ناماز وقيدى ەكەن. ال ءجۇندى ارابتار «سۋف» دەيدى. سۋفيزم، سوپىلىق دەگەنىمىز – ءبانداۋي تىرلىكتەن باز كەشىپ، تازا تاقۋالىق جولدى قالاعان ءدىندارلاردىڭ اعىمى.

– وسى تاركى-دۇنيە اعىمنان ادامزاتقا پايدا بار ما؟

– ەگەر تەرەڭدەي بەرسەك، مۇنىڭ تامىرى سوناۋ ۆەديزم، براحمانيزم، يندۋيزم، داويزم، سينتويزم، بۋدديزم سەكىلدى دىندەردە جاتىر. ياعني جەر بەتىندەگى تىرلىك اتاۋلىدان اسقاق تۇرىپ، ءوز ءومىرىن مەيىرىمدى دە راحىمدى اللا-تاعالاعا ءمىناجات ەتۋگە، بۇگىنگى تىلمەن ايتقاندا، مەديتاتسيا جاساۋعا ارناعان ادامدار توپتاسقان باعىت. بۇل يۋدايزم مەن حريستياندا دا بار، يسلامعا دا وتكەن. دىنگە ءدىننىڭ اسەر-ىقپالى بولماي تۇرمايدى عوي. ماسەلەن، بىزدەگى ولگەن ادامنىڭ جەتىسىن، قىرقىن، جىلىن بەرۋ عۇرىپتارى يۋدەيلەردە دە، حريستيانداردا دا بار.

– سوپىلىقتىڭ بىزدەگى بەلگىلى وكىلدەرى دەپ كىمدەردى ايتادى؟

– بۇحارادا قوجا باقاۋددين ناقشباندي دەگەن كىسى ءومىر سۇرگەن. تۇپكى تەگى – پارسى. ودان سوڭ قوجا احمەت ءياسساۋيدى اتايمىز، مۇنىڭ تەگى – تۇركى. بۇحارادا وقىعان، كەيىن جيعان-تەرگەن ءىلىمىن تۇركىستانعا كەلىپ تاراتتى. بۇلار – سوپىلىقتىڭ ءجون-جورالعىسىنا، ىلىمىنە بارىنشا ادالدىق تانىتقان تۇلعالار. مۇنى، باسقاسىن بىلاي قويعاندا، ءياسساۋيدىڭ ءوز شىعارمالارىنان دا بايقاۋعا بولادى. ونىڭ «شاريعاتتى بىلمەي تۇرىپ تاريقاتقا وتكەننىڭ يمانىن شايتان الادى» دەگەن ءسوزىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ بۇل – «شاماڭا قاراپ ارەكەت قىل» دەگەن ناقىل عوي، «ەگەر ءدىندى تۇگەل مەڭگەرىپ، ءبىلىمىڭ تاسىپ بارا جاتسا عانا سوپىلىق جولعا ءتۇس، عيباداتىڭدى بايىتۋعا بەل بايلا» دەگەندى بىلدىرەدى. ال كەيىنگىلەر، بۇگىندە سوپىمىن دەپ جۇرگەندەر ءىلىمنىڭ ءتۇپ-تامىرىنا بويلاماي، ونى بۇزىپ ءجۇر.

مىناداي ءبىر حيكايا بار. ءبىر كۇنى ناقشباندي اۋليە زايىبى ءبيبى ساليمامەن بىرگە ءوزىنىڭ قوس شاكىرتىن سىناپ كورمەك بولىپتى. ايەلىنە جەبىرەيىل پەرىشتەنىڭ كيىمىن كيگىزگەن ول اۋەلى حات تانىمايتىن قارادان شىعىپ سوپى بولعان شاكىرتىنە كەلىپتى دە، «وسىلاي دا وسىلاي، ءسىزدىڭ 25 جىل سوپىلىق قىزمەتىڭىزگە اللا-تاعالا ءدان ريزا، ەندى ءسىز جاراتقاننىڭ امىرىمەن پايعامبار بولاتىن بولدىڭىز» دەپتى. اناۋ «ە، وسىنشاما جىلعى ەڭبەگىم ەش كەتپەپتى-اۋ» دەپ قۋانىپ قالىپتى. سوسىن اقىلدى، وقىعان، عىلىمي ورتادان شىققان مۇريدىنە بارىپ، تۋرا جاڭاعىداي اڭگىمە ايتىپتى. سوندا بۇل شاكىرتى قىلىشىن قىنىنان سۋىرىپ الىپ، «جەبىرەيىلگە» دۇرسە قويا بەرىپتى: «سەن نە وتتاپ تۇرسىڭ؟! پايعامباردىڭ ەڭ سوڭى مۇحاممەد ەمەس پە؟ سەن جەبىرەيىل ەمەس، مەنى ازعىرۋعا كەلگەن شايتان شىعارسىڭ؟! قازىر شاۋىپ تاستايىن». وسى كەزدە اناداي جەردە جاسىرىنىپ تۇرعان ناقشباندي اۋليە جۇگىرىپ كەلىپ، «ويباي، ءولتىرىپ قويما، بۇل مەنىڭ كەمپىرىم ءبيبى ءساليما عوي» دەپ اجىراتىپ الادى. ءسويتىپ، اقىلدى شاكىرتى اۋليەنىڭ سەنىمىنە يە بولادى، ال «پايعامبار بولاسىڭ» دەگەنگە سەنىپ قالعان نادان شاكىرتى ءوزىنىڭ قاتەلەسكەنىن ءبىلىپ، وكىنىپ، بارماعىن شايناپ، اقىرىندا جىندانىپ كەتەدى.

– ياسساۋي 63 جاسىندا قىلۋەتكە ءتۇسىپ، سودان كەيىن تاعى 63 جاس جاساپتى دەگەن اڭگىمە بار.

– ەستىگەم. جاي-جاپسارىن انىقتاۋعا تىرىستىم دا. شىنىمەن-اق بۇل ادام سەنگىسىز نارسە عوي، سونشا جىل جەر استىندا قالاي ءومىر سۇرگەن؟ سويتسەم، ول ءتۇن بالاسىندا، ەل جاپپاي ۇيقىعا جاتقاندا، دالاعا شىعادى ەكەن. ءسويتىپ، تۇيەگە ءمىنىپ الىپ، شاھاردىڭ سىرتىندا تاڭ اتقانشا سەيىلدەپ قايتاتىن كورىنەدى. تۇيەنىڭ ءجۇرىسى ۇستىندەگى ادامدى دا بەلگىلى ءبىر قيمىل-قوزعالىسقا كەلتىرەدى عوي، ونىڭ ۇستىنە تۇنگى تىمىق اۋا دا اعزاعا جاقسى اسەر ەتەدى. ءبىر كۇندىك قۋات جيناپ العان ياسساۋي بابامىز تاڭ بوزارا قايتىپ قىلۋەتكە تۇسەدى ەكەن.

قايبىر جىلى موڭعوليانىڭ ءدىنباسىسى – لاما شاقىردى. قازاقى كيىز ءۇيدىڭ پىشىنىمەن ۇلكەن عيبادات عيماراتىن سالدىرۋ بۇرىننان ويىمدا جۇرەتىن. بارسام، مەنىڭ ويىمداعى ماقساتتى لاما ورىنداپ قويىپتى. اڭگىمە اراسىندا ودان «سىزدەر ءدىندى جۇرتقا نەمەن سەندىرىپ، ءتۇسىندىرىپ جۇرسىزدەر؟» دەپ سۇرادىم. «ءجۇرىڭىز، كورسەتەيىن» دەدى. ءجۇز مەتردەي مە ەكەن، قۇداي سالماسىن، ءبىر تەرەڭگە – جەر استىنا تۇستىك. 11-12 جىگىت ءمىناجات ەتىپ وتىر ەكەن. «بۇلار ماگيانى وقيدى» دەدى لاما. سوسىن 700-1000 جىل بۇرىن تەرىگە جازىلعان كىتاپتارىن كورسەتتى. «مىنا جىگىتتەر كۇنى-ءتۇنى وسىندا وتىرا بەرە مە، اۋرۋ-سىرقاۋعا ۇشىراپ قالماي ما؟» دەپ سۇرادىم. لاما: «تۇندە جۇرتتىڭ كوزى ىلىنگەندە بۇلاردى دالاعا الىپ شىعامىز. تاڭ اتقانشا سەرۋەندەپ كەلەمىز دە، شىعىس جاق قىزارا باستاعاندا قايتادان جەر استىنا تۇسىرەمىز»، – دەدى. دەمەك، يسلامداعى سوپىلىق پەن ءبۋدديزمنىڭ لامايزم باعىتىندا ۇقساستىقتار بار جانە ول تەگىن ەمەس.

– قازىر زىكىرشىلەر شىعىپ ءجۇر. ولارعا قالاي قارايسىز؟

– «زىكىر» – اللا-تاعالانى ەسكە الۋ دەگەن ءسوز. بۇل – بار نارسە. بىراق ونى كوشەگە شىعىپ ولەڭدەتىپ ايتۋ، سارايعا ادامداردى جيىپ الىپ، بيلەت ساتىپ ايتۋ قانشالىقتى دۇرىس؟ بۇل جەردە ول اللانىڭ اتىن ساتىپ تۇرعان جوق پا؟ جارايدى، وڭاشا جەردە ايتسىن، زىكىر سالسىن، جاراتۋشى يەمىزدى ەسكە السىن. ال ايعايلاپ، جۇرتتى ۇگىتتەۋلەرى دۇرىس ەمەس. مەن سولاردىڭ كەي ارەكەتتەرىنە قاراپ تاڭ قالامىن. جالپى قازىر قازاقستاندا بىلگىشتەر كوبەيىپ كەتتى. بىردەڭەنى شەت پۇشپاقتاپ وقىعان بولادى دا، سونى جۇرتقا ۇيرەتۋگە كىرىسەدى. مۇندايلار قاراپايىم حالىقتى شاتاستىرىپ، ەلدىڭ اراسىنا ىرىتكى سالادى. ءبىر كۇنى سونداي بىلگىشتىڭ ءبىرى «تولستوي راحماتۋللا عالەي...» دەپ سوعىپ وتىر. راس، تولستوي – يسلامدى قولداعان، ونىڭ ۇستانىمدارى مەن قاعيدالارىن قۇرمەت تۇتقان، مويىنداعان، وتە قىزىققان ادام. بىراق ول شىنايى مۇسىلمان ەمەس قوي. ولگەندە حريستيان سالتىمەن جەرلەندى. ونى قالاي «راحماتۋللا» دەپ ايتۋعا بولادى؟ مۇنداي اداسقان اعىمدار، كوزقاراستار قازاقستاندى جايلاپ بارا جاتىر.

– كوشەدە كوزىنەن باسقا جەرىنىڭ ءبارىن تۇمشالاپ، حيدجاب، نيقاب كيىپ العان قازاق ايەلدەرىن ءجيى كورەتىن بولدىق. بۇل نە؟

– ارابتاردىڭ ەركەگى دە، ايەلى دە باسىنا ورامال سالىپ جۇرەدى. بۇل – دىننەن ەمەس. اراب تۇبەگىندەگى اپتاپ اۋا رايىنا بايلانىستى ەجەلدەن، ءتىپتى يسلام پايدا بولماي تۇرىپ قالىپتاسقان كيىم كيۋ ءۇردىسى. «نيقاب» دەگەن – پارەنجى. كوز-سۇقتان ساقتانۋ، بوتەن ەركەكتىڭ نازارىن اۋدارماۋ ءۇشىن كيىلەتىن كيىم دەپ ايتىلادى. قازىر ءبىزدىڭ قىزداردىڭ حيدجاب كيىپ ءجۇرۋى – قازاقتىڭ سالت-داستۇرىنە مۇلدە سايكەس كەلمەيتىن تىرلىك. يسلامنىڭ قاعيدالارىندا ايەل ادامنىڭ ۇزىن كويلەك كيۋى، باسىنا ورامال سالۋى بار، بىراق «بەت-اۋزىڭدى تۇگەل تۇمشالا» دەگەن شارتى جوق.

قاراۋسىز جەرگە قاسقىر دا ءۇيىر

– جاقىندا ۋكراينادا سايلاۋ ءوتتى. ەل ەكىگە ءبولىنىپ كەتە جازدادى. اقىرىندا باتىسشىل يۋششەنكو جەڭىپ شىقتى. مۇنى ورىس ساياساتتانۋشىلارى «ەجەلدەن كاتوليكتىك پولشامەن كىندىگى جابىسقان باتىس ۋكراينانىڭ ەلدىڭ پراۆوسلاۆتىق شىعىس بولىگىنەن باسىم ءتۇسۋى» دەپ تۇسىندىرگىسى كەلەدى. بۇل – «ءدىن ساياسي ناۋقانعا تىكەلەي ىقپال ەتتى» دەگەن ءسوز ەمەس پە؟ جالپى وسىنداي جاعدايدىڭ ءبىزدىڭ ەلدە بولۋى مۇمكىن بە؟

– سەندەردىڭ ايتىپ وتىرعاندارىڭ – تازا ساياساتتىڭ اڭگىمەسى، شىراقتارىم. بۇل جەردە ناۋقاننىڭ كورىگىن قىزدىرعان دا، ەكى تاراپتى ەكى اي بويى ايتىستىرىپ-تارتىستىرىپ قويعان دا – ساياسات. مۇندا پراۆوسلاۆ نەمەسە كاتوليك ءدىندارلارىنىڭ، جالپى ءدىننىڭ تۇك تە قاتىسى جوق. الايدا ءدىننىڭ ساياساتقا ارالاسقان جەرىندە ۇنەمى جاقسىلىق بولا بەرمەيتىنىن، انە، وزدەرىڭ دە ءبىلىپ وتىرسىڭدار. وعان بىرنەشە جىلعا سوزىلىپ، ارەڭ باسىلعان بالقانداعى سوعىستى مىسالعا كەلتىرسەك تە جەتىپ جاتىر. ءدىني سەنىم جاعىنان بولىنگەن ءبىر ۇلتتىڭ تاعدىرى قالاي بولارىن اسىرەسە ءبىزدىڭ جادىمىزدا ۇستاعانىمىز ءجون شىعار...

ءبىر ۇلت وكىلدەرىنىڭ بىرنەشە ءدىندى ۇستانۋى جالعىز بۇرىنعى يۋگوسلاۆيادا عانا بولعان جوق. ماسەلەن، ەگيپەتتە باياعى پەرعاۋىندار زامانىنان كەلە جاتقان ەجەلگى تۇرعىندار – بىرنەشە ميلليون كوپتتار تۇرادى. ولار قازىر اراب تىلىندە سويلەگەنىمەن، يسلام ءدىنىن قابىلداماعان. ليۆان مەن سيريادا ۇلتى اراب بولسا دا، حريستيان ءدىنىن ۇستاناتىندار بار. ارينە، بۇل – «دىنگە ءبولىنىپ جاتقان جالعىز حالىق ءبىز ەمەس قوي» دەپ قازاقتى جۇباتۋ ەمەس، ءسوز رەتى كەلگەندە ايتىلعان جاي مىسال عانا.

قايبىر جىلى پاكىستاندا بولدىم. سوندا ەلدىڭ پرەزيدەنتى – مۇحاممەد رافيك تارار دەگەن كىسىمەن كەزدەستىم. لاحوردا ءدارىس وقىپ جۇرگەن جەرىمنەن ارنايى يسلامابادقا الدىردى. اڭگىمە اراسىندا ول: «پاكىستان يسلام رەسپۋبليكاسى دەگەن اتاۋداعى «يسلام» دەگەن ءسوز ارتىق. پاكىستان رەسپۋبليكاسى دەپ قانا اتالا بەرۋىمىز كەرەك ەدى»، – دەپ قالدى. مۇنى ول نەگە ايتتى؟ «ەلدى تەك يسلامنىڭ جولىمەن، شاريعاتپەن قانا باسقارىپ وتىرعان ءبىز جوق، و جاعىن بىزدەن تالاپ ەتپەڭىز» دەگەندى مەڭزەپ وتىر ول.

وسى ەلدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ بىرىندە ءدارىس وقىپ تۇرعانىمدا، ءبىر پروفەسسور: «ءسىز يسلام ەكونوميكاسى دەگەن ۇعىمعا قالاي قارايسىز؟» – دەگەن سۇراق قويدى. «قازىر ءوز مەملەكەتىن تەك يسلام جولىمەن عانا باسقارىپ وتىرعان ەلدى اتاي الاسىز با؟» دەپ ونىڭ وزىنە قارسى ساۋال تاستادىم. ۇندەمەدى. «ولاي بولسا، ءسىز ەكونوميكانى ەكىگە بولمەڭىز. قازىر جەر بەتىندەگى مەملەكەتتەردىڭ بارىندە دەرلىك سىرتتان قارىز الۋ، قارىز بەرۋ بار. جانە ول قارىز ۇنەمى وسىممەن بەرىلەدى. ال ەندى ول قارجىنى الماساڭ، سەنىڭ مەملەكەتىڭ كۇن كورە الماي قالۋى مۇمكىن. قارىز بەرۋشى، ارينە، يسلام مەملەكەتى ەمەس، ءتىپتى ونىڭ سەنىڭ دىنىڭمەن مۇلدەم شاتاعى جوق. الايىن دەسەڭ، يسلام ءدىنى وسىممەن قارىز بەرۋگە قارسى، ونى سۇتقورلىق دەپ اتايدى. المايىن دەسەڭ، تاعى بولمايدى. ال مۇنداي جاعدايدا يسلام ەكونوميكاسىن قايتىپ دامىتاسىڭ؟» دەپ ەدىم، قوس قولىن كوتەرىپ، «مەن ءتۇسىندىم، جەڭىلدىم» دەدى.

كەز كەلگەن جامان نارسە ءالسىز جەرگە ءۇيىر بولادى. قاسقىر دا قويعا شاباردا قورانىڭ ەڭ ءبىر قۇلاعالى تۇرعان، قاراۋسىز قالعان بۇرىشىنان كەپ تيىسپەي مە؟ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل مىعىم جەرگە ول تۇمسىعىن دا تىعا الماس ەدى عوي! دەمەك، ءبىزدىڭ ەل دە ەتەك-جەڭىن قىمتاپ، ءوز-وزىنە ساق بولىپ، بەكەم وتىرۋى كەرەك.

سۇحباتتاسقاندار ساكەن سىبانباي، ءامىرحان بالقىبەك

(«جاس قازاق» گازەتى، 14 قاڭتار، 2005 جىل)                    

ءومىربايان

راتبەك قاجى نىسانبايۇلى 1940 جىلدىڭ 14 قاراشاسىندا قازىرگى تۇركىستان وبلىسى، كەلەس اۋدانىندا دۇنيەگە كەلگەن.

1958-1964 جىلدارى بۇحاراداعى (وزبەكستان) ايگىلى «ءمىر-اراب» مەدرەسەسىندە وقىعان.

1969-1975 جىلدارى ليۆيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «شاريعات جانە زاڭ» فاكۋلتەتىندە وقىپ، جوعارى ءدىني ءبىلىم العان.

1979-2000 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان مۇسىلماندارىنىڭ قازيى، باس ءمۇفتيى بولدى.

2026 جىلدىڭ 16 قاڭتارىندا 86 جاسقا قاراعان شاعىندا دۇنيە سالدى.

Abai.kz