I ءبولىم: قاعاز بەتىنە تۇسكەن تاما تاريحى تۋرالى بىرەر ءسوز

II ءبولىم

قاعاز بەتىنە تۇسكەن تاما تاريحى ماسەلەسى تۋرالى ويلاعانىمىزدا، قازاقتىڭ مىڭ جىلدىق تاريحىن تىرىلتكەن جازۋشى ءھام عۇلاما تاريحشى عالىم مۇحتار ماعاۋيننىڭ «شىڭعىس حان» اتتى ءتورت تومدىق عىلىمي-زەرتتەۋ ەپوپەياسىندا: «تاما اسكەرى - شىڭعىس حاننىڭ تىكەلەي جارلىعىمەن قۇرىلعان، كەيىنگى ۇلىس حاندارى ودان ارمەن كۇش بەرىپ، تۇبىندە قۋاتتى تايپاعا اينالعان ءبىر ۇلكەن قاۋىم. تاريحتىڭ توسپالى كەزەڭدەرىندە تورعاۋىت سياقتى توزعىنداماي، ۋاقىت تىزبەگىندە قورشى، بولاتشى، كونشى سياقتى، بىرتە-بىرتە جويىلماي، ارقيلى جاعداي اسەرىمەن قۇسشى سياقتى ىدىراماي، كەيىنگى زامانعا اۋەلگى اتاعى، دۇرمەكتى توبىمەن جەتىپتى. تاما – ۇلى قاعان جاساقتاعان ىشكى اسكەر. جاۋلاپ الىنعان جاڭا ايماقتاردى باعىنىشتا ۇستاۋ جانە سول وڭىردەگى ءتارتiپ پەن تىنىشتىق كەپىلى رەتىندە قۇرىلعان، بارعان جەرىنە ءبىرجولا ورنىعاتىن تۇراقتى جاساق. تاما اسكەرىنىڭ ۇزىن سانى اۋەلدەن-اق كوپ بولعان. ورتالىق قالىڭ قولدان، ءاربىر تۇمەننەن ءبولىنىپ الىنعان جاڭا جاساقتىڭ قولباسى نويانى لاشكار-تاما اتانادى جانە وعان جانامالاس اسكەر قوسىندارىنان تاۋەلسىز، دەربەس وكىم جۇكتەلەدى. سوعىس، مايدان ۋاقىتىندا اسكەري قولباسى، بەيبىت كۇندەردە ءامىرشى اكىم بولعان تاما اسكەرى، ىشكى كۇزەت، قاۋىپسىزدىك جۇمىستارىمەن قاتار، ورايىنا قاراي ۇلىس شەگىنەن تىسقارى ۇلكەن جورىقتارعا دا جۇمسالىپ وتىرعان. بىراق بۇدان سوڭ، اۋەلگى مىندەتى بويىنشا بودانعا كىرگەن جاڭا ولكە، كەڭەيگەن ايماقتى تىكەلەي ءوز قاراۋىنا الادى. تامالار شىڭعىس حان تۇسىندا ايرىقشا بەدەل تاۋىپ، وزدەرى جۇرگەن توڭىرەكتى تىنىشتىققا كەلتىرىپ وتىرعان. ولار كۇنگەي كاۆكاز - ارران، ءازىربايجان شەگىنە بەكىنگەن حورەزمشاح جالەل اد-ءديندى تالقاندايدى. حۇلاعۋ حاننىڭ جاساعىندا بولىپ، باعدات حاليفاتىنا قارسى جورىققا قاتىسادى. مىنە، وسى قۇرامداعى بۇكىل تاما اسكەرى كەيىننەن يران تارابىندا قالىپ قويىپ، ولار پارسى، تۇرىك، ءازىربايجان حالىقتارىنىڭ قۇرامىنا ءسىڭىسىپ كەتەدى. التىن وردا شەگىندەگى تاما اسكەرلەرىنىڭ تاعدىرى باسقاشا بولعان. ولار اسىرەسە قازان حاندىعىندا ۇلكەن ىقپالعا جەتسە، نوعاي ورداسى، قىرىم حاندىعى جانە قاسىم حاندىعىندا بەلگىلى دە بەدەلدى رۋلاردىڭ ءبىرى بولىپ، قازاق ورداسىنداعى ەڭ نەگىزگى رۋلاردىڭ بىرىنە اينالىپتى»، – دەپ جازعان اۆتوردىڭ تامالار تۋرالى جازباسى ويىمىزعا الدىمەن ورالادى. (م.ماعاۋين. 355-356 بەتتەر، شىڭعىس حان I توم. الماتى، «ءداۋىر» – 2011 جىل.)

كىشى ءجۇزدىڭ تاما تايپاسى تۋرالى بۇل جازبانى م.ماعاۋين راشيد اد-دين ءحامادانيدىڭ «تاريحتار جيناعى» (جاميع ات-تاۋاريح) ەڭبەگىنە سۇيەنە وتىرىپ جازعان. بۇل –انىق!

سوندا، راشيد اد-دين حاماداني ءوزىنىڭ الەمگە ايگىلى «تاريحتار جيناعى» (جاميع ات-تاۋاريح) دەپ اتالاتىن ەڭبەگىندە تامالار تۋرالى نە جازعان؟ ەندى سوعان كوشەيىك.

اۋەلگى وي – راشيد اد-دين ءحامادانيدىڭ «تاريحتار جيناعى» (جاميع ات-تاۋاريح) ەڭبەگى حاقىندا بىرەر ءسوز.

راشيد اد-دين حاماداني «تاريحتار جيناعى» (جاميع ات-تاۋاريح) ەڭبەگىن –  كوپ ءتىلدى مەڭگەرگەن، جان-جاقتى ءبىلىم يەسى، قۇلاعۋ ديناستياسىنىڭ وكىلى، يراننىڭ ەلحانى عازان حاننىڭ تىكەلەي بۇيرىعىمەن، ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ كونە تاريحى مەن ازياداعى كۇللى تۇركى تايپالارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، شىڭعىس حان قۇرعان موڭعول يمپەرياسىنىڭ سول كەزدە ءجۇز جىلعا تولعان تاريحىن جازىپ شىقتى. «موڭعولدىڭ قۇپيا تاريحى» جانە وسى «قۇپيا تاريحتىڭ» كەڭەيتىلىپ، وڭدەلگەن نۇسقاسى «التىن داپتەردى» نەگىزگى دەرەككوزى رەتىندە پايدالانىپ،  1300-1310 جىلدار اراسىندا جازىلعان راشيد اد- دين ءحامادانيدىڭ «جاميع ات-تاۋاريح» ەڭبەگى – دۇنيەجۇزى تاريحشىلارى ءبىراۋىزدان مويىنداعان شىنايى تاريح. ورتا عاسىرلارداعى ازيا مەن موڭعول يمپەرياسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى عىلىمي ەڭبەك جازعان ازيا نە ەۋروپا تاريحشىلارىنىڭ ىشىنەن راشيد اد-دين ءحامادانيدىڭ «جاميع ات-تاۋاريح» ەڭبەگىن تاريحي دەرەك كوزى رەتىندە پايدالانباعان بىردە-ءبىر تاريحشى جوق. سوندىقتان دا، راشيد اد-دين ءحامادانيدى ەرتە دۇنيە مەن ورتا عاسىرلىق ازيا تاريحى جانە شىڭعىس حان قۇرعان موڭعول يمپەرياسى «تاريحىنىڭ اتاسى» دەپ اتايدى.

مىنە وسى راشيد اد-ءديننىڭ 1300-1310 جىلدار اراسىندا جازعان «جاميع ات-تاۋاريح» ەڭبەگىندە ورتا عاسىردا ءومىر سۇرگەن باسقا تۇركىلىك تايپالار سەكىلدى، «تامالار تاريحى» دا جازىلىپ قالىپتى. «جاميع ات- تاۋاريحتاعى» «تامالار تاريحىنان» بۇرىن، 1300-1310 جىلدارى پارسى تىلىندە جازىلعان راشيد اد-دين ءحامادانيدىڭ «جاميع ات-تاۋاريح» ەڭبەگىنىڭ قازاقشاعا اۋدارىلۋى جايىنان بىرەر ءسوز.

ەڭبەكتى پارسى تىلىندەگى تۇپنۇسقادان تىكەلەي قازاق تىلىنە اۋدارعان اراب، پارسى جانە تۇركى-شاعاتاي تىلدەرىنىڭ مامانى، اۋدارماشى، قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسى جانىنداعى عۇلامالار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى ورازباي ءزارىپباي جۇمانۇلى جانە اۋدارماشىنىڭ كومەكشىسى ورازباەۆ مۇحاممەدزافار ءزارىپبايۇلى. اۋدارما ەڭبەكتى باسپاعا دايىنداپ، تۇسىندىرمە سوزدىگى مەن عىلىمي تۇسىنىكتەرىن جازعان فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى تاجيەۆ قازىبەك توعىزبايۇلى. كىتاپ «ماڭگىلىك ەل» جوباسى جىلى شىمكەنت قالاسى، «ار-پرينت»  باسپاحاناسىنان 2017 جىلى باسىلىپ شىققان.

مىنە، وسى ەڭبەكتىڭ 2-كىتابىنىڭ 36-37 بەتتەرىندە: «(نەگىزىندە) ءسۇنيت تايپاسىنان امىرشىلەر كوپ شىققان بولاتىن. شىڭعىس داۋىرىندە ونىڭ اتقوسشىسى شىرماعۇن بولعان. شىڭعىس حان دۇنيە سالعاندا يرانگا كەلگەن ەكا جەبە مەن سۋبەدەي تەمىر قاحالعا جولىمەن قايتىپ ورالدى. سودان ۇگەدەي قاعانعا كەلىپ، وعان وزدەرىنىڭ قۇرمەتىن كورسەتتى. ول (ۇگەدەي قاعان) شىرماعۇندى ءتورت مىڭدىق اسكەردىڭ اسكەر تامماسى ەتىپ تاعايىنداپ، سول تاراپقا (يرانعا) اتتاندىردى. اسكەر تامما دەگەن مىڭدىق پەن جۇزدىك (قۇرامىنان) ارنايى بوساتىلىپ، اسكەر (باسشى) ەتىپ تاعايىندالعان، ءارى (جىبەرگەن) ءۋالاياتتا ءاردايىم بولۋى ءۇشىن ءبىر ايماققا جىبەرىلەتىن (ادام) بولادى»,- دەپ جازادى. (راشيد اد-دين حاماداني 36-37 بەت. تاريحتار جيناعى. 2-كىتاپ. شىمكەنت قالاسى، «ار-پرينت»-2017 جىل.)

بۇل جەردە ءسوز – جاۋلاپ الىنعان ەلدە ورنىعىپ، سول جەردى باسقاراتىن «اسكەر تاما» ياعني، تاما اسكەرىنىڭ قولباسى جانە اسكەردىڭ «جۇزدىك» نە «مىڭدىق» قۇرامىنان ارنايى بوساتىلعان «تاما اسكەرى» تۋرالى بولىپ وتىر.

ايتا كەتەتىن ءبىر ماسەلە: تاما اسكەرلەرى «جۇزدىكتىڭ» قۇرامىنان ەمەس، م.ماعاۋين جازعانداي «تۇمەننەن» (ون مىڭ قول) جانە ورتالىق اسكەردەن ءبولىنىپ الىنعان ساربازدار.

شىڭعىس حان اسكەر قۇرامىن «وندىق»، «جۇزدىك»، «مىڭدىق»، «تۇمەن» (ون مىڭدىق) دەپ بولگەن. ال، اسكەر – «تۇمەندەردەن» قۇرالعان.

ەڭبەكتەگى: «اسكەر تاما – جۇزدىك پەن مىڭدىق قۇرامنان  ارنايى بوساتىلعان»، – دەگەن سويلەم: «تاما اسكەرى – مىڭ جانە ءجۇز ادامنىڭ ىشىنەن الىنعان اسكەر»، – دەگەن جاڭساق ۇعىم قالىپتاستىرىپ، وقۋشىنى اداستىرادى.

انىعىنا كەلگەندە، تاما اسكەرلەرى «مىڭدىق» نە «تۇمەننىڭ» قۇرامىندا بولعان. بۇلاي دەپ ويلاۋىمىزدىڭ سەبەبى، راشيد اد-ءديننىڭ «تاريحتار جيناعىنىڭ» 3-كىتابىنىڭ 164-165 بەتتەرىندە: «تەمىر، سالي، مەڭگىدۋ جانە قۇتىقى، تاما شيرامين نوياننىڭ تۇمەنىندە بولدى»، –  دەپ انىق جازىلعان.

رۋلىق جۇيە بويىنشا قالىپتاسقان قوعامدا اسكەري-فەودالدىق مەملەكەت قۇرعان شىڭعىس حان دا، ودان كەيىنگى موڭعول يمپەرياسىنىڭ اسكەر قوسىندارى دا رۋ-تايپالىق ءجۇي بويىنشا جاساقتالعانىن شىڭعىس حان تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ءوز ەڭبەكتەرىندە ءبىر اۋىزدان اتاپ وتەدى.

مىنە، وسى شىڭعىس حان تاريحىن زەرتتەۋشىلەر ەڭبەگىنە سۇيەنە وتىرىپ ايتپاعىمىز: شىڭعىس حان اسكەرى قۇرامىنداعى تاما اسكەرى – ورتالىق اسكەر مەن تۇمەندەردەن ءبولىنىپ الىنىپ، ەرەكشە تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ءۇشىن رۋلىق جۇيە بويىنشا قۇرىلعان ارناۋلى جاساق.

راشيد اد-دين ءحامادانيدىڭ «تاريحتار جيناعى» اتتى ەڭبەگىنىڭ ەكىنشى كىتابىنىڭ 36-37 بەتتەرىندەگى جازبالاردان تۇسىنگەنىمىز: يراننان كەلگەن جەبە (نويان) مەن سۇبەدەي ء(سۇبىتاي) ءباحادۇرلار ۇگەدەي حانعا كەلىپ، ءوز قۇرمەتتەرىن كورسەتكەن. سودان سوڭ ول (ۇگەدەي قاعان) شىرماعۇندى ءتورت مىڭدىق اسكەر تامماسى ەتىپ تاعايىنداپ، تاما اسكەرىن سول تاراپقا (يرانعا) اتتاندىرادى.

وسى جازبالاردى تالدايىق: ۇگەدەي 1229-1241 جىلدار اراسىندا موڭعول يمپەرياسىنىڭ شىڭعىس حاننان كەيىنگى ەكىنشى ۇلى قاعانى بولدى. ۇگەدەي قاعان بيلىگى تۇسىندا موڭعولدارداردىڭ يراندى ءالى جاۋلاپ الماعان ۋاقىتى. يراندى قۇلاعۋ باستاعان موڭعول اسكەرى 1256 جىلى موڭكە قاعاننىڭ تۇسىندا جاۋلاپ العان بولاتىن. سول ءۇشىن ۇلى قاعان موڭكە موڭعول يمپەرياسى اتىنان قۇلاعۋدى يرانعا بيلەۋشى (نامەستنيك) ەتىپ تاعايىندادى.

1229-1241 جىلدار اراسىندا موڭعول يمپەرياسىنىڭ ۇلى قاعانى بولعان ۇگەدەي تۇسىندا موڭعولدار ءالى يراندى جاۋلاپ الماعان كەزى. دەمەك، ۇگەدەي قاعان راشيد اد-دين ءحامادانيدىڭ «تاريحتار جيناعى» ەڭبەگىندە اتى اتالعان شىرماعۇن باسقارعان ءتورت مىڭدىق تاما اسكەرىن ءالى جاۋلاپ الماعان يرانعا بارلاۋ ءۇشىن اتتاندىرىپ وتىر. ۇگەدەي قاعاننىڭ بۇل ءىس ارەكەتىنەن ۇققانىمىز: ءالى جاۋلاپ الىنباعان يران تاراپىنا اتتاندىرىلعان تاما اسكەرى – شىن مانىندە  ەرەكشە تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ءۇشىن ارنايى قۇرىلعان جاساق بولعاندىعىنا انىق كوزىمىز جەتەدى.

دەمەك، م.ماعاۋيننىڭ «شىڭعىس حان» عىلىمي-زەرتتەۋ ەپوپەياسىنداعى: «تاما – ۇلى قاعان جاساقتاعان ىشكى اسكەر. جاۋلاپ الىنعان جاڭا ايماقتاردى باعىنىشتى ۇستاۋ جانە سول وڭىردەگى ءتارتىپ پەن تىنىشتىق كەپىلى رەتىندە قۇرىلعان، بارعان جەرىنە ءبىر جولا ورنىعاتىن تۇراقتى جاساق»، – دەگەن جازبانىڭ تاريحي وزەگى راشيد اد-دين ءحامادانيدىڭ الەمگە ايگىلى «تاريحتار جيناعى» ەڭبەگىنەن الىنعان وي ەكەندىگى  – انىق. (م.ماعاۋين. 355-356 بەتتەر، شىڭعىس حان I توم. الماتى، «ءداۋىر» – 2011 جىل.)

تامالار تۋرالى تاعى ءبىر جازبا راشيد اد-ءديننىڭ «تاريحتار جيناعى» دەپ اتالاتىن كوپ تومدىعىنىڭ التىنشى كىتابىندا كەزدەسەدى. شىڭعىس حاننىڭ شەجىرەلى تاريحىن تۇگەلدەگەن ۇلى تاريحشى راشيد اد-دين حاماداني بۇل جەردە دە تامالار تۋرالى تاعى دا ءبىر جاناما اقپارات بەرىپ كەتىپتى. ول بىلاي دەيدى: «وعان قوسا بويسۇندىرىلعان ايماقتاردىڭ ءوزى دە تۇراقسىز جاعدايدا ەدى جانە كىشكەنتاي دا بولسىن جەلەۋ پايدا بولسا، ءبولىنىپ كەتۋگە دايىن تۇرعان بولاتىن. (سوندا) ول (موڭكە قاعان) جالپى كەڭەس ۇيىمداستىرىپ، بارلىق باۋىرلارى، حانزادالار مەن شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاقتارىنىڭ ءبارى، ونىڭ ماڭدايىندا ايقىن ۇلىلىق پەن ساياسات(پاتشالىق قابىلەت), قۇدىرەتتىلىك پەن داۋلەتتىڭ (زور باقىتتىڭ) بەلگىلەرىن كورگەن ءوزىنىڭ باۋىرى قۇلاعۋ حاندى يرانعا تاعايىندادى. ءسويتىپ ودان بۇرىن تاما اسكەرلەرى رەتىندە جىبەرىلگەن اسكەرلەردىڭ بارلىعى جانە سالي نويانمەن كاشمير تاراپىندا جانە بالح پەن باداحشان جەرلەرىندە تاما اسكەرى رەتىندە بولعانداردىڭ بارلىعى قۇلاعۋ حانعا باعىناتىن بولادى دەپ بۇيىردى. جانە بارلىق ەكە نوياننىڭ ۇلىعىنا تيەسىلى وزگە اسكەرلەردەن جانە وزگە حانزادالارعا تيەسىلى اسكەرلەردەن، ولاردىڭ نەگىزگى سانى ازايىپ قالماسىن دەپ، ءاربىر وندىقتان ەسەپكە كىرمەيتىندەردەن ەكى ادامنان ءبولىپ بەرۋىن جانە ول يەلىكتەرگە بارىپ قونىستانۋى ءۇشىن قۇلاعۋ حاننىڭ ينجۋىنە (ونىڭ يەلىگىنە) تاپسىرۋلارىن بۇيىردى. سوسىن وسى (اتالعان) اسكەرلەر دە، تاعى بويسۇندىرىلعان مەملەكەتتەر دە وعان جانە ونىڭ بالالارىنا تيەسىلى بولاتىن بولدى.»  (راشيد اد-دين حاماداني. 156-بەت، تاريحتار جيناعى. 6-كىتاپ. شىمكەنت قالاسى، «ار-پرينت»-2017)

راشيد اد-دين ءحامادانيدىڭ «تاريحتار جيناعى» ەڭبەگىندەگى تامالار تۋرالى العاشقى ءسوز 1229-1241 جىلدار اراسىندا ۇلى موڭعول يمپەرياسىنىڭ شىڭعىس حاننان كەيىنگى ەكىنشى ۇلى قاعانى بولعان ۇگەدەي (وكىتاي) تۇسىندا بولىپ وتىر. ال، ەكىنشى جازباداعى تامالار تۋرالى ءسوز 1251-1259 جىلدار اراسىندا موڭعول يمپەرياسىنىڭ ۇلى قاعانى بولعان موڭكە تۇسىندا بولىپ وتىر. بۇل جازبادا: موڭكە قاعان ءوزىنىڭ باۋىرى قۇلاعۋدى يرانعا حان ەتىپ تاعايىنداعانى جانە قۇلاعۋ يرانعا حان بولىپ تاعايىندالعانعا دەيىن يران تاراپىنا جىبەرىلگەن تاما اسكەرلەرى جانە سالين نويانمەن بىرگە كاشمير، بالىق جانە باداقشام جەرلەرىندەگى تاما اسكەرلەرى تۇگەلىمەن، يرانعا حان بولىپ تاعايىندالعان قۇلاعۋعا باعىنۋعا ءتيىس ەكەندىگى ايتىلعان.

راشيد اد-دين حامادانيدىڭ «تاريحتار جيناعىنىڭ» 2-كىتابىنداعى جازبا بويىنشا: شىرماعۇن باستاعان ءتورت مىڭ تاما اسكەرى ءالى جاۋلاپ الىنباعان يران تاراپىنا ۇگەدەي قاعاننىڭ تۇسىندا اتتاندىرىلىپتى. بۇرىن يران تاراپىنا جىبەرىلگەن وسىنداي تاما اسكەرلەرى اراعا 10-15 جىل سالىپ، يراندى جاۋلاپ الۋ ءۇشىن يرانعا اتتاندىرىلعان قۇلاعۋ اسكەرىنە باعىنۋعا ءتيىس ەكەندىگى «تاريحتار جيناعىنىڭ» 6-كىتابىندا انىق ايتىلعان.

راشيد اد-دين حامادانيدىڭ «تاريحتار جيناعى» كوپ تومدىعىنىڭ ەكىنشى جانە التىنشى كىتابىنداعى جازبالاردان تۇسىنگەنىمىز: م.ماعاۋين «شىڭعىس حان» اتتى زەرتتەۋ ەپوپەياسىندا جازعانداي: تاما اسكەرى – ەرەكشە تاپسىرما ورىنداۋ ءۇشىن ارنايى قۇرىلعان جاساق. بۇل سوزىمىزگە دالەل: راشيد اد-دين حامادانيدىڭ «تاريحتار جيناعىنداعى» تامالار تۋرالى جازبالار.

1251 جىلى موڭعول يمپەرياسىنىڭ ۇلى قۇرىلتايىنىڭ شەشىمىنە سايكەس قۇلاعۋ يرانمەن بىرگە يراننىڭ باتىسىنداعى سيريانى، پالەستينانى، مىسىردى، رۋم جانە ارمەنيانى باعىندىرۋعا تاپسىرما الادى. ۇلى قۇرىلتاي شەشىمىنە ساي قيمىلداعان قۇلاعۋ الدىڭعى ازياعا 1256-60 جىلدار جورىق جاساپ، يراندى 1256 جىلى جاۋلاپ الىپ اۋەلگى كەزدە قۇلاعۋ ۇلىسى، كەيىننەن  1261 جىلى قۇلاعۋدىڭ سول تۇستا موڭعول يمپەرياسىنىڭ ۇلى قاعانى بولعان قۇبىلايدان ەلحان (ۇلىس حان) دارەجەسىن الۋىنا بايلانىستى، 1261 جىلدان باستاپ يرانداعى قۇلاعۋ ۇلىسى – ەلحان (يلحان) مەملەكەتى دەپ اتالا باستاعانى تاريحتان بەلگىلى.

اسكەر ءىسىنىڭ دۇنيەجۇزىلىك دارەجەدەگى ۇلى رەفورماتورى شىڭعىس حان – بولاشاقتا جاۋلاپ الاتىن ەلىن جان-جاقتى زەرتتەپ بارلاۋ ءۇشىن جاۋىنگەرلىك شەبەرلىگى جوعارى ساربازداردان ارناۋلى اسكەر جاساعىن قۇرعانىن، شىڭعىس حاننىڭ اسكەري ونەرىن ارنايى زەرتتەگەن موڭعول حالقىنان شىققان يۋگوسلاۆيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ەرەندج حارا-داۆان، اعىلشىن عالىمدارى بەزيل ليددەپ حارت، مەن دجون، قازاق عالىمى مۇحتار ماعاۋين، ورىس عالىمى ب.يا. ۆلاديميرتسوۆتار ءوز زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە كەڭىنەن توقتالىپ، انىق جازعان. شىڭعاس حان تاريحىنىڭ اسكەر ءىسىن زەرتتەگەن بۇل عالىمدار شىڭعىس حان تۋرالى ءوز زەرتتەۋ ەڭبەكتەرىندە، راشيد اد-دين حامادانيدىڭ 1300-1310 جىلدار اراسىندا جازىلعان «تاريحتار جيناعى» (جاميع ات-تاۋاريح) ەڭبەگىنە نەگىزگى دەرەك كوزى رەتىندە ۇنەمى سىلتەمە جاساپ وتىرادى. (قاراڭىز: ە.حارا-داۆان. چينگيز حان كاك پولكوۆودەتس ي ەگو ناسلەديە. (1929) بەزيل ليدديپ حارت. ستراتەگيا نەپريامىح دەيستۆيە. م.ماعاۋين شىڭعىس حان، مەن دجون چينگيزحان. جيزن، سمەرت ي ۆوسكرەشەنيە. ب.يا.ۆلاديميرتسوۆ وبششەستۆەننىي ستروي مونگولوۆ. مونگولسكي كوچەۆوي فەوداليزم. (1934)

قۇلاعۋ اسكەرى قوسىندارى يران، يراك، باداقشام، بالحى وڭىرلەرىن جاۋلاپ العان سوڭ، سوعىس مايدان ۋاقىتىندا الدىڭعى شەپتە بولىپ، مايدان باستالماي تۇرىپ، بولاشاقتا جاۋلاپ الىناتىن ەلدەرگە اسكەري تۇرعىدان بارلاۋ جاساپ، سول ەلدەردى كوپ زەرتتەگەن تامالار – بەيبىت كۇندەردە جاۋلاپ الىنعان ەلدەردىڭ بيلەۋشى، امىرشىلەرى بولعان. يران تاراپىنداعى قۇلاعۋ اسكەرىنىڭ قۇرامىندا بولىپ، جاۋلاپ الىنعان جەرلەردى باسقارۋعا قالدىرىلعان تاما اسكەرلەرى – جەرگىلىكتى پارسى، تۇرىك، ءازىربايجان حالىقتارىمەن اسسيميلياتسياعا ءتۇسىپ، سول حالىقتاردىڭ قۇرامىنا ءسىڭىسىپ كەتكەن. يران تاراپىنداعى تاما اسكەرلەرىنىڭ كەيىنگى تاعدىرى وسىلاي بولعاندا، التىن وردا شەگىندەگى تاما اسكەرلەرىنىڭ تاعدىرى مۇلدە باسقاشا قالىپتاسقان. مۇحتار ماعاۋيننىڭ زەرتتەۋى بويىنشا: التىن وردا مەملەكەتىندە ۇلكەن ىقپالعا يە بولعان تامالار، التىن وردا مەملەكەتىنىڭ قۇرامىنداعى نوعاي ورداسى، قىرىم حاندىعى، قاسىم حاندىعىندا بەلگىلى دە بەدەلدى رۋلاردىڭ ءبىرى بولىپ، كەيىن قۇرىلعان قازاق ورداسىندا ەڭ نەگىزگى رۋلاردىڭ بىرىنە اينالىپتى.

راشيد اد-دين حامادانيدىڭ «تاريحتار جيناعى» ەڭبەگىندەگى تاما اسكەرلەرى تۋرالى جازبالاردان دۇرىس تۇسىنۋگە ءتيىس ءبىر ماسەلەلەر بار.

ول – تاما تاريحتار جيناعىنىڭ التىنشى كىتابىنىڭ 156-بەتىندەگى: «...ول (موڭكە قاعان) ءوزىنىڭ باۋىرى قۇلاعۋ حاندى يرانعا تاعايىندادى. ءسويتىپ ودان بۇرىن تاما اسكەرلەرى رەتىندە جىبەرىلگەن اسكەرلەردىڭ بارلىعى جانە سالي نويان مەن كاشمير تاراپىندا جانە بالىح پەن باداقشام جەرلەرىندە تاما اسكەرى رەتىندە بولعانداردىڭ بارلىعى قۇلاعۋ حانعا باعىنىشتى بولادى. جانە بارلىق ەكە نوياننىڭ ۇلىلىعىنا تيەسىلى وزگە اسكەرلەردەن، ولاردىڭ نەگىزگى سانى ازايىپ قالماسىن دەپ، ءاربىر وندىقتان ەسەپكە كىرمەيتىندەردەن ەكى ادامنان ءبولىپ بەرۋىنە جانە ول يەلىكتەرگە بارىپ قونىستانۋ ءۇشىن قۇلاعۋ حاننىڭ ىنجۋىنە (يەلىگىنە) تاپسىرۋلارىن بۇيىردى»، - دەگەن جازبا. (راشيد اد-دين حاماداني. 156-بەت. تاريحتار جيناعى. 6-كىتاپ. شىمكەنت قالاسى، «ار-پرينت»-2017)

بۇل ۇزىندىگە ەرەكشە ءمان بەرىپ وتىرۋىمىزدىڭ نەگىزگى سەبەبى، جازباداعى: «...ءار وندىقتان ەكى ادامنان ءبولىپ بەرۋىن... بۇيىردى», - دەگەن سويلەمدەگى ويدى كەيبىر تاريحشىلار: «تامالار ءار رۋدان سىناق ارقىلى ەكى كىسىدەن الىنعان تاڭداۋلى اسكەر جاساعىنان قۇرالعان رۋ»، - دەپ تاپسىرلەپ، ءتۇسىندىرىپ ءجۇر.

ءا دەگەندە بىزدە سولاي ويلاپ قالعانبىز. تىپتەن وسى ويىمىزدى تامالار تۋرالى جازعان زەرتتەۋ ەڭبەگىمىزدە جازدىق تا. الايدا، بۇل – راشيد اد-ءديننىڭ «تاريحتار جيناعى» ەڭبەگىن دۇرىس تۇسىنبەگەندىكتەن تۋىنداعان قاتە تۇجىرىم ەكەندىگىن كەيىننەن بارىپ باعامدادىق.

«تاريحتار جيناعىندا»: «تاما اسكەرى – ءار رۋدان ەكى كىسىدەن سىناق ارقىلى الىنعان تاڭداۋلى اسكەر جيناعى»، – دەگەن سويلەم مۇلدەم جوق. «تاريحتار جيناعىندا»: «اسكەر تاما – مىڭدىق پەن جۇزدىك (قۇرامىنان) ارنايى بوساتىلىپ، اسكەر (باسشى) ەتىپ تاعايىندالعان، ءارى ءۋالاياتتا  ءاردايىم بولۋ ءۇشىن ءبىر ايماققا جىبەرىلەتىن (ادام) بولادى»، – دەپ جازىلعان. (راشيد اد-دين حاماداني. تاريحتار جيناعى. 36-37 بەت.  2-كىتاپ. شىمكەنت قالاسى، «ار-پرينت»-2017)

بۇل جەردە اڭگىمە كۇللى تاما اسكەرى تۋرالى بولىپ وتىرعان جوق. اڭگىمە «اسكەر تاما» (تۇپنۇسقادا لاشكار تاما) ياعني، تاما اسكەرىنىڭ باسشىسى تۋرالى بولىپ وتىر. سويلەمدە ايتىلعان: «اسكەر تاما» – ءۋالاياتتا ءاردايىم بولۋ ءۇشىن... ايماققا جىبەرىلگەن ادام»، – دەگەن ءسوز تىركەستەرىن بۇگىنگى كۇننىڭ جالپاق تىلىمەن تۇسىندىرسەك: «تاما اسكەرىنىڭ باسشىسى جاۋلاپ العان ءۋالاياتتى باسقارادى»، – دەگەن ماعىناداعى سويلەم شىعادى. ياعني، بۇل سويلەمدى: تاما اسكەرىنىڭ باسشىسى – بەيبىت كۇندەردە جاۋلاپ الىنعان ايماقتى باسقاراتىن سول جەردىڭ اكىمى بولعان، – دەگەن ماعىنادا ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.

ال، راشيد اد-ءديننىڭ «تاريحتار جيناعىنىڭ»  6-كىتابىنىڭ 156-بەتىندەگى: كاشمير، باداقشام، يران تاراپىنداعى تاما اسكەرى تۋرالى ايتىلىپ كەلىپ: «...وزگە اسكەرلەردەن... ەكى ادامنان ءبولىپ بەرۋىن بۇيىرادى», – دەگەن سويلەمدەگى «وزگە اسكەر»، «ەكى ادام» دەگەن تىركەستەر: «تامالار – شىڭعىس حان تۇسىندا ءار رۋدان (شىڭعىس حان اسكەرلەردى رۋ بويىنشا جاساقتاعان) سىناق ارقىلى الىنعان ەكى ادامنان قۇرالعان رۋ»، – دەگەن ويدىڭ ايتىلۋىنا سەبەپكەر بولعان.

انىعىنا كەلگەندە، «تاريحتار جيناعىنىڭ» 6-كىتابىنىڭ 156-بەتىندەگى جازبادا: «...وزگە اسكەرلەردەن، ولاردىڭ نەگىزگى سانى ازايىپ قالماسىن دەپ، ءاربىر وندىقتان ەكى ادامنان الىنسىن»، – دەگەن موڭكە قاعان بۇيرىعىنىڭ يران، بالحى، باداقشام، كاشمير تاراپىندا بۇرىننان  جۇرگەن تاما اسكەرلەرىنە ەش قاتىسى جوق.

يران مەن الدىڭعى ازيانى جاۋلاپ الۋ ءۇشىن قۇرىلىپ جاتقان قۇلاعۋ اسكەرىنە ءار اسكەر بولىمىنەن 2 ادامنان الىنۋىنىڭ سەبەبى – باسقا بولىمدەگى اسكەرلەر سانىنىڭ ازايىپ قالماۋ ەكەندىگى موڭكە قاعاننىڭ جارلىعىندا انىق جازىلعان. سوندىقتان، موڭكە قاعاننىڭ جارلىعىن دالەل رەتىندە ۇستاپ: «تامالار – ءتۇرلى اسكەر بولىمدەرىنەن سىناق ارقىلى ەكى كىسىدەن الىنعان تاڭدامالى اسكەر جاساعىنان قۇرالعان رۋ»، – دەگەن وي شىندىققا مۇلدەم جاناسپايدى.

مۇنداي ويدى تاپسىرلەپ جۇرگەن – پارسى تىلىندە، ورتا عاسىرلىق عىلىمي ستيلدە جازىلعان راشيد اد-ءديننىڭ «تاريحتار جيناعىنداعى» كەيبىر سويلەمدەردىڭ ماعىناسىن دۇرىس تۇسىنبەگەن كەيىنگى تاريحشىلار. بولماسا، تامالار – سىناق ارقىلى الىنعان اسكەرلەردەن قۇرالعان رۋ دەگەن تۇجىرىم – راشيد اد-دين حامادانيدىڭ «تاريحتار جيناعىندا» دا، م.ماعاۋيننىڭ «شىڭعىس حانىندا» دا كەزدەسپەيدى.

مىنا ماسەلەنى ءتۇسىنىپ العانىمىز ءجون: شىڭعىس حان قۇرعان موڭعول يمپەرياسى تۇسىنداعى اسكەر بولىمدەر – رۋ-تايپالىق نەگىزدە قۇرىلعان. مىسالى: نايمان، ارعىن، كەرەي، تاما، تابىن اسكەر قوسىندارى دەگەن سەكىلدى.

ءار رۋدان سىناق ارقىلى الىنعان ادامداردى ءبىر اسكەر بولىمىنە جيناپ: «سەندەر بۇگىننەن باستاپ ءبىر رۋسىڭدار»، – دەپ ايتۋ، ورتا عاسىرلىق رۋلىق-پاتريارحالدى قوعامدا مۇمكىن ەمەس جاعداي. سەبەبى، رۋ – ارعى تەگى ءبىر اتادان تاراعان، قان تۋىستىعى ارقىلى بىرىگەتىن ادامداردىڭ قوعامدىق الەۋمەتتىك توبى. رۋ مۇشەلەرىن بىرىكتىرەتىن ەڭ باستى فاكتور، ول – قان تۋىستىعى ياعني، گەنولوگيالىق تۇرعىداعى بايلانىس. قانداي بيلەۋشى بولسا دا، رۋدى قولدان ۇيىمداستىرا المايدى. بۇل – تابيعات زاڭدىلىعىنا ءھام ورتا عاسىرداعى قوعامدىق تۇسىنىككە مۇلدەم جاناسپايتىن قاراما-قايشى قۇبىلىس. سوندىقتان دا، تامالار شىڭعىس حان امىرىمەن ءار اسكەر بولىمىنەن سىناق ارقىلى الىنعان جاۋىنگەرلەردەن قۇرالعان رۋ دەگەن پىكىر – عىلىمي نەگىزى وتە تومەن، ءتۇپ-تامىرىمەن قاتە تۇجىرىم.

XIII عاسىردا تۇركى تايپالارىنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ، شىڭعىس حان قۇرعان اسكەري-فەودالدىق مەملەكەتتە اسكەر مىڭدىقتارى مەن تۇمەندەر تايپالىق-رۋلىق جۇيە بويىنشا قۇرىلدى. رۋلىق جۇيە بويىنشا شىڭعىس حان قۇرعان اسكەر قوسىندارىن تىلدان كەرەك جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن، اينالىساتىن كاسىبىنە وراي كونشى، تەمىرشى، بولاتشى، وتىنشى دەپ اتالىپ كەتكەن تۇتاس رۋلار بولعان. بىراق، بۇل رۋلاردى شىڭعىس حان قولدان ۇيىمداستىرعان جوق. ولار رۋ بويىنشا، بەيىمدەلگەن كاسىبىنە وراي سولاي اتالعان. كەيىننەن جاۋلاپ الىنعان ەلدەن قولعا تۇسكەن تۇتقىنداردى، شىڭعىس حان كاسىبى مەن بەيىمىنە وراي كونشى، تەمىرشى، بالتاشى رۋلارىنا ءسىڭىستىرىپ وتىرعان كەزى بولعان. بۇل – تاريحي فاكت.  كونشى، بولاتشى، تەمىرشى، وتىنشى دەپ اتالعان رۋلاردىڭ كەيبىرى كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازاق حالقىن قۇرايتىن رۋ-تايپالار قۇرامىندا ءجۇر. مىسالى: ۇلى ءجۇز دۋلاتتىڭ ىشىندە تەمىر، ورتا ءجۇز نايماننىڭ ىشىندە كونشى، بولاتشى، بالتالى دەگەن رۋلار بار.

شىڭعىس حان كونشى، بولاتشى، بالتالى رۋلارى سەكىلدى، تاما رۋىن دا سىناقپەن  قولدان ۇيىمداستىرۋ ارقىلى ەمەس، اسكەري تۇرعىداعى جوعارعى كاسىبي شەبەرلىگىنە وراي، ارناۋلى اسكەر جاساعى دەپ قۇرۋى دا بەك مۇمكىن. سەبەبى: ورتا عاسىرلاردا اسكەري ونەردى كاسىپ ەتىپ، كەلىسىم شارت ارقىلى تۇتاس مەملەكەتتەردى قورعاعان تۇركى – قىپشاق تايپالارى وتە كوپ بولعان. بۇعان مىسال: ورتا عاسىرداعى مىسىر مەن سيريا بيلەۋشىلەرىنىڭ جەكە گۆاردياسىن قۇراعان، ماملۇكتەر دەپ اتالعان تۇركى حالىقتارىنان شىققان كاسىبي-اسكەر جاۋىنگەرلەرى مەن XI عاسىردىڭ سوڭى مەن XII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا گرۋزيا مەملەكەتىنىڭ نەگىزى قالاعان IV  داۆيد (داۆيد قۇرىلىسشى (سترويتەل) پاتشانىڭ مەملەكەتىن سىرتقى جاۋلاردان قورعاعان تۇركى رۋلارىنان قۇرالعان قىپشاق جاۋىنگەرلەرى. ەگىن شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن ورتا عاسىرلارداعى ەجەلگى رۋس تە جالدامالى قىپشاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ اسكەري كۇشىن سىرتقى جاۋلاردان قورعانۋ ءۇشىن كەلىسىم-شارت ارقىلى اقى تولەپ، مولىنان پايدالانعان. ورتا عاسىرلارداعى تۇركى جۇرتىن قۇراعان قىپشاق تايپالارىندا  مۇنداي مىسالدار وتە كوپ.

وسىنداي مىسالدارعا سۇيەنە وتىرىپ ايتپاعىمىز: ورتا عاسىرلارداعى تۇركى تايپالارىنىڭ باسىن قوسىپ، مەملەكەت قۇرعان شىڭعىس حان، كاسىبي تۇرعىداعى اسكەري شەبەرلىگى ءۇشىن تاما تايپاسىنان قۇرالعان اسكەردى ەرەكشە تاپسىرمالاردى ورىندايتىن ارناۋلى جاساق رەتىندە پايدالانعان دەپ ويلايمىز. بۇل ويىمىزدىڭ دالەلى: 1300-1310 جىلدار اراسىندا جازىلعان راشيد اد-دين حامادانيدىڭ «تاريحتار جيناعى» ەڭبەگىندەگى تاما اسكەرى تۋرالى جازبالار.

قالاي دەسەك تە، شىڭعىس حان تۇسىندا دا، ودان كەيىنگى ۇلى قاعاندار تۇسىندا دا ەرەكشە تاپسىرمالار ورىندايتىن ارناۋلى اسكەر جاساعى بولىپ، التىن وردا تۇسىندا ودان كەيىنگى اق وردا، نوعاي ورداسى، قىرىم حاندىعى جانە قاسىم (كاسيموۆكا) حاندىعى تۇسىندا دا ەرەكشە بەدەلگە يە بولعان تامالار – XV عاسىر شەگىندە قۇرىلعان قازاق حاندىعى تۇسىندا دا قازاق حالقىن قۇرايتىن نەگىزگى رۋلاردىڭ ءبىرى بولعانى انىق.

نۇرعالي ماحان

Abai.kz