امەريكا دەموكراتياسى اتالارىنىڭ ءبىرى توماس دجەففەرسون بوستاندىقتىڭ باعاسى  ماڭگىلىك ساقتىقتا جاتقانىن اتاپ وتكەن ەكەن. وسى جولى جۇرتشىلىقتىڭ رەفورمالاردى بەلسەندى تۇردە تالقىلاپ جاتقانى قوعامدىق سانانىڭ بەيتاراپتىقتان ءسال ىعىسىپ، ازاماتتاردىڭ مەملەكەتشىلدىكتەگى  وز ورنىن ۇعىنىپ جاتقانداي اسەر قالدىرادى. تۇپتەپ كەلگەندە، كونستيتۋتسيا دەگەن شىنىمەن قاتىپ قالعان دوگماتيكالىق ءماتىن ەمەس، زامانعا ساي وزگەرەتىن، ازاماتتار مەن باسقارۋ تەتىكتەرىنىڭ اراسىنداعى كەلىسىمشارت.

وسىعان سايكەس كوپشىلىك تاڭداعان باسقارۋشىلارعا، ياعني مەنەدجەرلەرگە حالىقتىڭ مۇددەسىن قولداعى بار رەسۋراستاردى ەڭ ءتيىمدى جولمەن پايدالانىپ، ەلدىڭ دامۋىن، قاۋىپسىزدىگىن، ادىلەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋى – باستى مىندەت بولسا كەرەك. وسى ورايدا درودج ۆاشينگتوننىڭ «كونستيتۋتسيا حالىقتى بيلەۋ ءۇشىن ەمەس، حالىقتىڭ بيلىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جازىلعان قۇجات»، – دەگەن تۇجىرىمى ەسكە ءتۇسىپ وتىر. سوندىقتان بۇل ماسەلە بويىنشا ازامات رەتىندە پىكىر قالدىرۋعا اركىمنىڭ تالاسى بار  دەپ ويلايمىن.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ  وزى ايتىپ كەتكەندەي، حالىق اراسىندا پەسسيمزم ەتەك جايعانى راس. ارامىزدا سانالى تۇردە نيگيليزم باعىتىن تاڭداعاندار قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. پىكىر بىلدىرگەننەن زاڭ وزگەرىپ، ونى قولدانۋ تاجىريبيەسى وزگەرمەيدى  دەگەن ويلار مازالايدى كەيبىرىمىزدى. بىراق ءبارىنىڭ جەكە باسىنا قاتىستى جانە تولىققاندى ەل تاعدىرىن انىقتايتىن بۇل دەموكراتيالىق پروتسەسكە ۇلەس قوسۋ ۇلت جاناشىرىمىن دەگەندەردىڭ تۇگەلىنە ورتاق بولسا كەرەك.

كەۋدەسىندەگى پوست-وتارلىق جارالارى ءتىلم-ءتىلىم بولىپ، ءجابىر كورسەتۋشىنىڭ  مويىنداۋى مەن كەشىرىم سۇراۋىنا قولى جەتپەگەن قالىڭ قازاق ءۇشىن تاۋەلسىزدىكتىڭ سيمۆولدارى اسا قۇرمەتتى. ءبىز بۇل قۇجاتتى قۇرمەتپەن «اتا زاڭىمىز» دەپ اتايمىز، ۇلكەن ارىپپەن جازىپ، ازاتتىق ورناعان ساتتە كوك تۋىمىز جەلبىرەپ، ارماندار ورىندالعان ساتتەردى ەسكە تۇسىرەمىز. ايتسە دە، ول نىشان عانا ەمەس – ماعىنا دا. ول – حالىقتىڭ قولىنداعى قۇرال. ناقتىراق ايتقاندا – سوعان اينۋلى ءتيىس.

ەل اۋىزىنداعى «ەڭ باستىسى – نيەت»، – دەگەن قاناتتى ءسوز بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە مورالدىك ۇستانىم رەتىندە ايتىلادى. ادامداردىڭ ءبارى جاقسى بولسا، كونستيتۋتسيا دا كەرەك بولماس ەدى. Marvel-داعى دوكتور سترنەدج سىندى بارلىق ورىن الۋى ىقتيمال بولاشاقتى باعالاي المايتىنىمىز راس.  ايتسە دە ۇسىنىلىپ جاتقان وزگەرىستەردىڭ ناتيجەسى باستاماشىلاردىڭ نيەتىنە تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى وتىرىك پە؟! تاريحقا جۇگىنىپ كورەيىكشى:

بىرەۋلەر ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك، ەندى ءبىرى ۇلى وتان سوعىسى دەپ اتايتىن دۇربەلەڭنىن ساباقتارى ءبىزدىڭ وركەنيەتكە كەرەمەت مۇرا قالدىرعان. ومىرگە دەگەن، سايلاۋعا جانە سايلانۋعا دەگەن، ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋىمىزعا دەگەن، ءوز قۇدايىمىزعا سىيىنۋعا دەگەن،  ۇرپاق قالدىرىپ، ونى ءوز مادەنيەتىمىزگە سايكەس تاربيەلەۋگە دەگەن... سياقتى قۇقىقتاردى قامتاماسىز ەتكەن حالىقارىلىق قۇقىق پەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى بار كەزدە دۇنيەگە كەلگەنىم قانداي جاقسى دەپ قۋانامىن كەيدە. حالىقارالىق قۇقىقتىڭ بەسىگى مەن باستى تىرەگى – بۇۇ-دا اسا جوعارعى دارەجەدە قىزمەت ەتكەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ ۇزاق جىلعى تاجىريبەسى بىزگە ماقتانىش، وزىنە – قولداعى مىقتى كارتا. دەگەنمەن كەلەسىگە نازار اۋدارىڭىز:

حالىقارالىق قۇقىقتىڭ ۇلتتىق زاڭنان جوعارى تۇرۋىن الىپ تاستاۋعا باعىتتالعان وزگەرىستەر قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ 4-بابىنا ەنگىزىلەدى. سەبەبى، ءدال وسى باپتا ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىندەگى اكتىلەردىڭ يەرارحياسى، سونداي-اق راتيفيكاتسيالانعان حالىقارالىق شارتتاردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى بەكىتىلگەن.

قولدانىستاعى رەداكتسيانىڭ 4-بابىنىڭ 3-تارماعىندا:

«رەسپۋبليكا راتيفيكاتسيالاعان حالىقارالىق شارتتار ونىڭ زاڭدارىنان باسىم بولادى» دەگەن نورما بار.

وسى باسىمدىق ۇعىمىن جويۋ ءۇشىن ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىس ءماتىنى مىنا تۇردە بەرىلەدى:

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق شارتتارى كونستيتۋتسياعا جانە ۇلتتىق زاڭناماعا سايكەس قولدانىلادى».

بۇل رەداكتسيا حالىقارالىق شارتتاردىڭ تىكەلەي باسىمدىعىن الىپ تاستاپ، ولاردىڭ قولدانىلۋىن كونستيتۋتسيا مەن ۇلتتىق زاڭدارعا تاۋەلدى ەتەدى.

ءبىرىنشى وپتيميستىك جولمەن جۇرەلىك. مىسالى. وتكەن وتىز جىلدىڭ ىشىندەگى ورىن العان  قاتەلىكتەردىڭ باسىم بولىگى – جاڭا مىڭجىلدىققا جەتپەگەن تۇسقا تيەسىلى. تىزە بەرسەك بىزدە دە، سىزدە دە ۋاقىت جەتپەيدى. بىراق ەكىنشى مىڭجىلدىقتان  بەرى اقپاراتتىق كەڭىستىكتە «ەكىنشى دۋباي»، «ازيانىڭ جاڭا بارىسى»، «2030» سىندى كوپىرمە  ۇراندار كوپشىلىكتىڭ قيالىنا  اسەر ەتتى عوي. جالپى لوگيكالىق تۇيسىك ءوزىنىڭ زاڭدى جولىمەن جۇرمەيدى مە؟! مۇناي قورى اۋقىمدى، باياۋ بولسا دا ينفراقۇرىلىم ىستەپ تۇر، سالىقتار دا ءتۇسىپ جاتىر، بىراق پوتەنتسيال ماسەلەسى مازالايدى. ياعني، بولاشاق ماسەلەسى. قازاقستان ءبىر بولەك تۇرعان الەم ەمەس، ارينە. كليماتتىڭ وزگەرۋى ەرتە مە، كەش پە ارقايسىمىزدىڭ ومىرىنە اسەر ەتەدى. بۇۇ تاراپىنان بۇل باعىتتاعى جاقسى قادامدار جاسالىپ جاتىر. حالىقارالىق جاريا قۇقىقتىڭ مىندەتتىلىگى مويىنداۋدى تالاپ ەتپەيتىن Erga Omnes جانە  Jus cognes  دەگەن نورمالارى بولادى. ونىڭ قاتارىنا باسقىنشىلىق سوعىسقا، قۇلدىققا، گەنوتسيدكە دەگەن سىندى تىيىمدار كىرەدى. سول قاتارعا ESG (Environmental, Social, and Governance) سىندى مۇناي كومپانيالىن ءوندىرىسىن ەكولوگيادىق نورمالارعا سايكەس ۇستاۋعا، الەۋمەتتىك سالاعا بەلسەندى ات سالىسۋعا مىندەتتەيتىن نورمالارىن ەنگىزۋگە ۇمتىلىستار بار. قازىرگى حالىقارالىق قۇقىقتىڭ كۇيزەلىسى تۇسىندا قاجەتتى پروگرەسس بولاتىنا كۇمان بار ەكەنى راس.

جەر – انامىزدىڭ قويناۋىنداعى قازبا بايلىقتارعا بۇرىنعى زاڭعا  سايكەس مەملەكەت يە، جاڭاسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتارىنا تيەسىلى. بىراق نەگىزگى دەگەن كەن ورىندارىنىڭ يگەرىلۋ شارتتارى بىزگە كۇنى بۇگىنگە دەيىن بەيمالىم. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى، بالكىم، قول قويىلعان ساتتەگى ارەكەت ەتكەن زاڭناماعا بايلاۋلى ءىرى كەن ورىندارى بويىنشا كەلىسىمشارتتاردىڭ كەسىرىن ۇعىپ، ەلىمىزدىڭ جەر بايلىعىن نەعۇرلىم ءتيىمدى قولدانۋ مالەسىن ويلاپ، قورشاعان ورتانى لاستاپ، شەكتەلگەن ايىپپۇل تولەپ ۇيرەنىپ العان الپاۋىتتارعا ەكولوگيالىق نورمالاردى جاڭا كونستيتۋتسيا ارقىلى ورىنداتپاق ماقسات بولسا، مىنە عانيبەت! سالىناتىن سالىق ارقىلى ءبىزدىڭ ۇلەسىمىزدى ارتتىراتىن بولسا وسى رەفورمانىڭ ارقاسىندا ينۆەستيتسيا بولىپ، تابىس ەسەلەنە قايتپايدى ما؟!

ادامزات مەملەكەت قۇرۋمەن ءبىرىنشى كۇن اينالاسىپ جاتقان جوق. كەيبىرى وزدى دا وڭدى، كەيبىرى بارعا قاناعات ەتتى. بۇل جايلى مىڭداعان عالىمدار جۇيەلى جانە تۇراقتى تۇردە زەرتتەۋلەر جۇرگىزدى. وسى ورايدا دارون ادجەموعلۋ  مەن دجەيمس ا. روبينسون «ۇلتتار نەگە ساتسىزدىككە ۇشىرايدى» (Why Nations Fail) ەڭبەگىن بولەك اتاپ ءوتۋ كەرەك. وزعانداردىڭ قاتارىندا – سوت تاۋەلسىزدىگىن، جەكە مەنشىك قۇقىعىن، ادام قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتىپ، ساياسي ساحنادا ارالۋاندىقتى قامتاماسىز ەتكەن مەملەكەتتەر ءجۇر. ونىڭ ءبارى حالىقارالىق جاريا قۇقىقپەن دە قامتاماسىز ەتىلگەن. مىسالعا قازىرگى كونستيتۋتسياعا سايكەس حالىقارالىق شارتتار ەل اۋماعىندا تىكەلەي قولدانىلادى. ونىڭ قاتارىندا ادامنىڭ ازاماتتىق قۇقىقتارى جونىندەگى كونۆەنتسيا بار. ەگەر دە كىمدە-كىمنىڭ قۇقىعى بۇزىلعان بولسا، سوت ءىسىن اۋداندىق سوتتان باستاپ، جوعارعى سوتتان سوڭ بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنا دەيىن جەتكىزۋىنە بولادى. جاڭا وزگەرىستەرگە قاراساق، وندا ءوز زاڭنامامىز باسىم. كەيىن «ءوزىمىز ۇيدە شەشەمىز»، –  دەپ تايقىپ كەتپەسىنە كىم كەپىل؟!

بۇل وزگەرىستى شىنىمەن مىقتى قۇرال رەتىندە ەل قامىنا پايدالانۋعا بولادى. ايتسە دە بۇل الەمدىك قاۋىمداستىققا حالىقارالىق قۇقىقتىڭ شىنايى جاعدايى جايلى ءبىر سيگنال ىسپەتتى. سوندا ءبىز كىمگە ەلىكتەۋىمىز كەرەك؟! جاڭا لي كۋان يۋ ما ەكەن دەسەك، ونىڭ بيلىگى قاتال بولعانىن دا ۇمىتپايىق.

باسىندا ايتىپ كەتكەن سۇراق، ۇساق-تۇيەك كورىنسە دە، استارى تەرەڭ بولۋى مۇمكىن. «زاڭ» تەرميندەرىن «زاڭناما» دەپ الماستىرىپ جاتقانى جايلى ايتامىز. كونستيتۋتسيا،  كونستيتۋتسيالىق زاڭدار ، كودەكستەر،  زاڭدار،  پرەزيدەنت اكتىلەرى، ۇكىمەت قاۋلىلارى، مينيسترلىك بۇيرىقتارى،  جەرگىلىكتى اكتىلەر،  ىشكى اكتىلەر – ءبارى زاڭناما. ال زاڭدى قۇرىلتاي قابىلدايدى، ال زاڭنامانى اكىمشىلىكتەر دە شىعارادى.

ۆيتسە-پرەزيدەنت. جالپى العاندا، پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىمەن تاعايىندالاتىن ونىڭ كولەڭكەسى ىسپەتتى. ەرتەڭ، مىسالى، دەنساۋلىعىنا بايلانىستى پرەزيدەنت قىزمەتىنەن كەتەتىن بولسا ۆيتسە-پرەزيدەنت بۇرىڭعىداي سايلاۋ مەرزىمىنىڭ سوڭىنا دەيىن مىندەتىن اتقارمايدى، 2 ايدا سايلاۋ ءوتۋى ءتيىس. ءبىر جاعىنان حالىقتان بيلىك ەتۋگە وكىلەتتىلىك الماعان تۇلعا نەگە سونداي كەڭ كولەمدە ۇزاق ۋاقىت وكىلەتتىلىككە يە بولۋى كەرەك دەگەن سۇراق تۋىندايدى. بۇل مەحانيزم ترانزيتتىك كەزەڭدە ورىنباساردىڭ اكىمشىلىك رەسۋرستاردى قولدانىپ، سايلاۋدا باسىمدىق بەرەتىن جاعداي قالىپتاستىرۋ قاۋپىن تۋعىزادى.  ەندىگى ماسەلە كوپتەگەن ەلدىڭ تاريحىندا قانمەن جازىلعان ترانزيتتىك كەزەڭنىڭ تابيعاتىن وزگەرتەدى. سايلاۋالدى ناۋقانعا ءالى ۇيىمداسىپ ۇلگەرمەگەن ۇمىتكەرلەر ءۇشىن كەسىلگەن ۋاقىت جەتكىلىكتى بولۋىنا دا نازار اۋدارساق، يگى ەدى.

پرەامبۋلا تىكەلەي قۇقىقتار مەن مىندەتتەر تۋىنداتپايدى، بىراق ول مەملەكەتتىڭ رۋحىن، يدەولوگيالىق باعىتىن جانە وزىندىك كونتسەپتۋالدىق نەگىزىن ايقىنداپ بەرەدى. جاڭا جوبادا قوعامداعى ۇلتتىق بىرەگەيلىككە دەگەن سۇرانىسى ايقىن بايقالعان. بۇرىنعى كونستيتۋتسيادا باستى بىرىكتىرۋشى فاكتور رەتىندە ورتاق تاريحي تاعدىر كورسەتىلسە، جاڭا ماتىندە «بايىرعى قازاق جەرى» دەگەن ۇعىم ارقىلى قازاق حالقىنىڭ تيتۋلدىق ءرولى مەن ونىڭ مەملەكەت قۇرۋشى مارتەبەسى ناقتىراق كورسەتىلگەن. بۇل – تەرريتوريا مەن ەتنيكالىق وزەگىنىڭ اراسىنداعى بايلانىستى كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە قۋاتتاندىرۋ.

«ادىلەتتى  قازاقستان» يدەولوگەماسىنىڭ ەنگىزىلۋى دە كەزدەيسوق ەمەس: ەگەر ول كونستيتۋتسيا ماتىنىنە ەنەتىن بولسا، وندا ونىڭ اۆتورى رەتىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي دوكتريناسى كونستيتۋتسيالىق قاعيدا دەڭگەيىنە كوتەرىلەدى. سونىمەن بىرگە «زاڭ جانە ءتارتىپ» باعىتى پرەزيدەنتتىڭ قۇقىق ۇستەمدىگى مەن قاتاڭ قۇقىقتىق تارتىپكە بەيىم ساياسي فيلوسوفياسىمەن ۇندەسەدى; بۇل قۇقىقتىق پوزيتيۆيزمگە نەمەسە ساياسي لەگيزمگە جاقىن ۇستانىم.

جاڭا پرەامبۋلادا ەكولوگيا، ءبىلىم، عىلىم جانە يننوۆاتسيالار سياقتى كاتەگوريالاردىڭ پايدا بولۋى – زامان تالاپتارىن ءدال بەينەلەيتىن، بولاشاق باعدارىن ايقىندايتىن وڭ قۇبىلىس. بۇل قازاقستاننىڭ قانداي قۇندىلىقتارعا سۇيەنىپ، قانداي ستراتەگيالىق تراەكتورياعا باعىت العانىن كورسەتەتىن ايقىن كورسەتكىش.

ۋنيتارلى مەملەكەتكە ەكى پالاتالى پارلامەنت كەرەك ەمەستىگى جايلى تاقىرىپ زاڭگەرلەردىڭ اراسىندا بۇرىننان بەرى تالقىلانىپ جۇرگەن. وسى ورايدا سەناتسىز پارلامەنت رەفورماسى قاراپ تۇرساڭ پرەزيدەنتتىڭ وكىلەتتىگىن قىسقارتادى. ياعني ءوزى تاعايىندايتىن سەناتتىڭ 15 دەپۋتاتىنان ايىرىلادى. ۇسىنىلعان وزگەرىستەر  قۇرىلتايدىڭ 145 دەپۋتاتىن حالىق سايلايتىن جۇيە قالىپتاستىرادى. ەندى بارلىق 145 دەپۋتاتتى ازاماتتار وزدەرى سايلايتىندىقتان، بۇل وزگەرىس پارلامەنتتىڭ وكىلدىك دارەجەسىن كۇشەيتىپ، پارتيالار اراسىنداعى ساياسي باسەكەنى ارتتىرادى دەپ كۇتىلەدى. بىراق ايماقتاردان سايلاناتىندار دا بولمايدى، تەك پارتيا تىزىمدەرىمەن وتەدى. ساياسي پليۋراليزم قالىپتاسقان ەلدە مۇنداي قالىپ تۇبەگەيلى وزگەرىستەر تۋدىرۋى ەكىتالاي. ايتسە دە، بالكىم، رەفورمالار جۇرگىزۋدە شەشىم قابىلداۋ تەتىكتەرىن جەدەلدەتۋدىڭ ءبارى پايدالى بولماق دەگەن پىكىر بار.

پارتيالاردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ قاجەتتىگى ايقىن. جەكە تۇلعالاردىڭ ارىنا سۇيەنگەنىمىز ءوز الدىنا، ەندى ساياساتتى ينستيتۋتسيالاندىرۋ باعىتى اسا ۋاقىتىلى شەشىم. ياعني، جۇيەلى ۇستانىمى بار، مورالدىك تالاپتارى جوعارى جانە قالىپتاسقان مامانداردى ىرىكتەپ وتكىزەتىن پارتيالار قاجەت. بۇل وزگەرىس پارلامەنتتىڭ وكىلدىك دارەجەسىن كۇشەيتىپ، پارتيالار اراسىنداعى ساياسي باسەكەنى ارتتىرادى دەپ كۇتىلەدى.

وسى جولى قۇرامىن ەمەس، نىسانىن سىناۋشىلار دا بار. كەزىندە قىلمىس رەتىندە تانىلىپ، قانشاما قارا نارداي ارىس تۇلعالارمىز ناسيحاتتاۋ جولىندا قۇربان بولعان پانتيۋركيزم مۇراسى بۇگىن ءجيى كەزدەسەتىن تاقىرىپ. سولاردىڭ اراسىندا اتاۋعا  سيمۆوليزممەن قاراۋ دا بار. ياعني، تاۋەلسىز تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ پارلامەنتتەرى كوبىنە «ءماجىلىس» دەپ اتالسا، قۇرىلتاي دەگەن تاتارستان، باشقۇرتسان، قىرىم تاتارلارى اراسىندا قولدانىلىپ كەلەدى. اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ قاراپايىم ادام ءۇشىن شامادان تىس جۇكتەلىپ جاتقانىن ەسكەرسەك، بۇنداي قاراپايىم جانە ەموتسيا شاقىراتىن تۇجىرىمدامالار قالاي بولار ەكەن؟...

قالامگەر ءارى ءتىل جاناشىرى رەتىندە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ، دالىرەك ايتقاندا وعان قوسارلانعان ورىس ءتىلىنىڭ  اتا زاڭىمىزداعى دارەجەسى مەنى دە تولعاندىرادى. ەگەر 9-شى باپتىڭ 2-ءشى تارماعى سول قالپىندا قالاتىن بولسا، وندا انا ءتىلىمىز تاعى دا وگەي بالانىڭ كۇيىن كەشىپ، سورلاعان قالپى قالاتىنىنا كوزىم جەتىپ وتىر. ءتىپتى: «ەنگىزبەسەك بولمايدى!»  دەسەك،  وندا ورىس ءتىلىن «ۇلتارالىق قاتىناس ءتىلى» رەتىندە قالعانىن قالار ەدىم!

جالپى قۇرىلتاي قۇرىپ، وعان بۇرىڭعى پارلامەنتكە قاراعاندا كوبىرەك وكىلەتتىلىك بەكىتەتىن نورمالاردىڭ ناتيجەلىلىگى ەندى پارتيالاردىڭ مىنەزى، ساياسي مادەنيەتى مەن حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن ۇعىنۋىندا جاتىر. ۋاقىت كورسەتەر...

قۋات قايرانباەۆ،

قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى،

«قۇرمەت» وردەنىنىڭ، حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ يەگەرى

Abai.kz