ەۋروپانىڭ بالقان تۇبەگىندە ورنالاسقان شاعىن عانا كوسوۆو مەملەكەتىنىڭ تاۋەلسىزدىككە جەتۋ جولى — حح عاسىردىڭ سوڭى مەن ءححى عاسىردىڭ باسىنداعى حالىقارالىق ساياساتتاعى ەڭ كۇردەلى ءارى تاعدىرلى وقيعالاردىڭ ءبىرى.

اۋماعى شاعىن، تابيعي رەسۋرستارى جوقتىڭ قاسى، تاريحي تاعدىرى سان ءتۇرلى يمپەريالار مەن مەملەكەتتەردىڭ قۇرامىندا وتكەن بۇل ءوڭىردىڭ تاۋەلسىز ەلگە اينالۋى تەك ايماقتىق ەمەس، بۇكىل الەمدىك ساياساتتىڭ نازارىن اۋدارعان ماڭىزدى ۇدەرىس بولدى. كوسوۆونىڭ تاۋەلسىزدىككە جەتۋى — ەتنيكالىق قايشىلىقتار، تاريحي ادىلەتسىزدىكتەر، حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ ارالاسۋى جانە گەوساياسي مۇددەلەردىڭ توعىسقان تۇسىندا قالىپتاسقان كۇردەلى تاريحي قۇبىلىس.

كوسوۆونىڭ تاريحىنا كوز جۇگىرتسەك، بۇل ايماق عاسىرلار بويى ءارتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ بيلىگىندە جۇرگەنىن كورەمىز. ورتا عاسىرلاردا سەربيا كورولدىگىنىڭ ماڭىزدى ورتالىقتارىنىڭ ءبىرى سانالعان كوسوۆو كەيىن وسمان يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ءوتتى. وسمان بيلىگى كەزىندە ءوڭىردىڭ ەتنيكالىق قۇرىلىمى ايتارلىقتاي وزگەرىپ، البان حالقىنىڭ ۇلەسى ارتا باستادى. حح عاسىردىڭ باسىندا وسمان يمپەرياسى السىرەگەن سوڭ، بالقان سوعىستارى ناتيجەسىندە كوسوۆو سەربيا قۇرامىنا قوسىلدى. وسى كەزەڭنەن باستاپ ايماقتا سەرب جانە البان حالىقتارىنىڭ اراسىنداعى ەتنيكالىق جانە ساياسي قايشىلىقتار بىرتىندەپ كۇشەيە ءتۇستى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن كوسوۆو يۋگوسلاۆيا سوتسياليستىك فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇرامىندا اۆتونوميالىق ولكە مارتەبەسىن الدى. يۋگوسلاۆيا باسشىسى يوسيپ بروز تيتو جۇرگىزگەن ساياسات كوپ جاعدايدا ەتنيكالىق تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. 1974 جىلعى كونستيتۋتسيا كوسوۆوعا كەڭ اۆتونوميا بەرىپ، جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ قۇقىقتارىن ايتارلىقتاي كەڭەيتتى. الايدا بۇل جاعداي ۇزاققا سوزىلمادى. 1980-جىلداردىڭ سوڭىندا يۋگوسلاۆيادا ۇلتتىق قوزعالىستار كۇشەيىپ، ساياسي تۇراقسىزدىق ارتا ءتۇستى. سەربيا باسشىسى سلوبودان ميلوشەۆيچ 1989 جىلى كوسوۆونىڭ اۆتونوميالىق قۇقىقتارىن قىسقارتتى. بۇل شەشىم البان حالقىنىڭ جاپپاي نارازىلىعىن تۋعىزىپ، وڭىردەگى شيەلەنىستى ودان ءارى ۋشىقتىردى.

1990-جىلداردىڭ باسىندا يۋگوسلاۆيا ىدىراي باستاعان كەزدە، كوسوۆوداعى البان حالقى تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلىسىن اشىق تۇردە بىلدىرە باستادى. البان ساياسي كوشباسشىلارى بەيبىت قارسىلىق جولىن تاڭداۋعا تىرىسقانىمەن، ۋاقىت وتە كەلە جاعداي قارۋلى قاقتىعىسقا ۇلاستى. 1998–1999 جىلدارى كوسوۆو اۋماعىندا سەرب كۇشتەرى مەن البان كوتەرىلىسشىلەرى اراسىنداعى قارۋلى قاقتىعىستار كۇشەيىپ، بەيبىت تۇرعىندار اراسىندا ۇلكەن شىعىندار ورىن الدى. بۇل وقيعالار حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ نازارىن اۋدارىپ، ناتو كۇشتەرىنىڭ ارالاسۋىنا سەبەپ بولدى.

1999 جىلى ناتو يۋگوسلاۆياعا قارسى اسكەري وپەراتسيا جۇرگىزىپ، ناتيجەسىندە سەرب اسكەرلەرى كوسوۆودان شىعارىلدى. وسىدان كەيىن كوسوۆو بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ۋاقىتشا اكىمشىلىگىنىڭ باسقارۋىنا ءوتتى. بۇل كەزەڭدە وڭىردە جاڭا مەملەكەتتىك ينستيتۋتتار قۇرۋ، باسقارۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە ەتنيكالىق شيەلەنىستى باسەڭدەتۋ جولىندا جۇمىستار جۇرگىزىلدى. دەگەنمەن كوسوۆونىڭ تۇپكىلىكتى مارتەبەسى ۇزاق ۋاقىت بويى شەشىلمەگەن پروبلەما بولىپ قالا بەردى. سەربيا كوسوۆونى ءوزىنىڭ تاريحي اۋماعى دەپ ساناپ، ونىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداۋدان باس تارتتى.

2000-جىلداردىڭ باسىندا حالىقارالىق كەلىسسوزدەر بىرنەشە رەت وتكىزىلگەنىمەن، تاراپتار ورتاق كەلىسىمگە كەلە المادى. البان حالقى تولىق تاۋەلسىزدىكتى تالاپ ەتسە، سەربيا كەڭ اۆتونوميا ۇسىنۋمەن شەكتەلدى. اقىرى ۇزاققا سوزىلعان ساياسي تالقىلاۋلاردان كەيىن 2008 جىلدىڭ 17 اقپانىندا كوسوۆو پارلامەنتى تاۋەلسىزدىك تۋرالى دەكلاراتسيا قابىلداپ، ءوزىن دەربەس مەملەكەت دەپ جاريالادى. بۇل شەشىم الەمدىك ساياساتتا ۇلكەن رەزونانس تۋدىردى.

كوسوۆو تاۋەلسىزدىگىن بىرقاتار باتىس ەلدەرى — اقش، ۇلىبريتانيا، گەرمانيا جانە باسقا مەملەكەتتەر بىردەن مويىندادى. الايدا كەيبىر ەلدەر، سونىڭ ىشىندە سەربيا، رەسەي، قىتاي جانە بىرنەشە مەملەكەت كوسوۆونىڭ تاۋەلسىزدىگىن زاڭسىز دەپ ەسەپتەپ، ونى مويىندامادى. وسىلايشا كوسوۆونىڭ حالىقارالىق مارتەبەسى بەلگىلى دارەجەدە داۋلى كۇيىندە قالدى. سوعان قاراماستان، جىلدار وتە كەلە كوسوۆونى مويىنداعان ەلدەردىڭ سانى ارتىپ، ول حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بىرقاتارىنا مۇشە بولدى.

وسى ارادا شەگىنىس جاساپ، مىنانى ايتا كەتكىمىز كەلەدى.
كوسوۆولىق الباندار ءۇشىن ۇلتتىق ءتىل پروبلەماسى ساياسي جانە مادەني قۇقىقتارمەن تىعىز بايلانىسقان. حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا، اسىرەسە يۋگوسلاۆيا قۇرامىندا بولعان كەزەڭدە، البان ءتىلىنىڭ ءبىلىم جۇيەسى, مەملەكەتتىك باسقارۋ جانە قوعامدىق ومىردەگى قولدانىلۋى بىرنەشە رەت شەكتەلىپ، كەيىن قايتا كەڭەيتىلىپ وتىردى. 1974 جىلعى يۋگوسلاۆيا كونستيتۋتسياسى قابىلدانعاننان كەيىن كوسوۆو اۆتونومياسىنىڭ قۇقىعى كەڭەيىپ، البان ءتىلى مەكتەپتەردە، جوعارى وقۋ ورىندارىندا جانە جەرگىلىكتى باسقارۋ ورگاندارىندا كەڭىنەن قولدانىلاتىن دەڭگەيگە جەتتى. بۇل كەزەڭ البان ءتىلىنىڭ ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان نىعايعان ۋاقىتى بولدى.

الايدا 1980-جىلداردىڭ سوڭىندا سەربيا بيلىگى كوسوۆونىڭ اۆتونوميالىق قۇقىقتارىن قىسقارتقان كەزدە، البان ءتىلىنىڭ رەسمي قولدانىس اياسى دا تارىلدى. كوپتەگەن البان مەكتەپتەرى مەن ءبىلىم جۇيەسى باعدارلامالارى قىسىمعا ۇشىراپ، البان تىلىندەگى وقىتۋ مۇمكىندىكتەرى شەكتەلە باستادى. وسى جاعداي, كوسوۆوداعى البان قوعامىنىڭ نارازىلىق قوزعالىستارىنىڭ كۇشەيۋىنە, قارۋلى قاقتىعىستارعا سەبەپ بولدى. ينتەلليگەنتسيا، مۇعالىمدەر جانە ستۋدەنتتەر البان تىلىندە ءبىلىم الۋ مەن مادەني قۇقىقتاردى ساقتاۋ ءۇشىن ءتۇرلى قوعامدىق باستامالار كوتەرىپ، بەيرەسمي وقۋ جۇيەلەرىن ۇيىمداستىرۋعا دەيىن باردى.

1990-جىلداردىڭ سوڭىنداعى ساياسي وزگەرىستەر مەن كەيىنگى حالىقارالىق اكىمشىلىك كەزەڭىندە البان ءتىلىنىڭ مارتەبەسى قايتا قالپىنا كەلتىرىلىپ، تاۋەلسىزدىك جاريالانعاننان كەيىن ول كوسوۆونىڭ نەگىزگى رەسمي ءتىلى رەتىندە بەكىتىلدى. وسىلايشا كوسوۆولىق البانداردىڭ ۇلتتىق ءتىلىن ساقتاۋ جولىنداعى كۇرەسى تەك مادەني قۇندىلىقتاردى قورعاۋ عانا دەمەيىك, سونىمەن بىرگە ساياسي تەڭدىك پەن ۇلتتىق وزىندىك بولمىستى ساقتاۋ ءۇشىن جۇرگىزىلگەن ۇزاق تاريحي ۇدەرىستىڭ ماڭىزدى بولىگى دەۋگە كەلەدى.

كوسوۆونىڭ تاۋەلسىزدىككە جەتۋى — تەك ساياسي اكت قانا ەمەس، سونىمەن قاتار ۇلتتىق بىرەگەيلىك پەن ءوزىن باسقارۋعا دەگەن ۇمتىلىستىڭ ناتيجەسى. البان حالقى ونداعان جىلدار بويى ساياسي قۇقىقتارىنىڭ شەكتەلۋىن، ەكونوميكالىق ارتتا قالۋدى جانە ەتنيكالىق قىسىمدى باستان وتكەرگەنىن العا تارتادى. ال سەرب قوعامى كوسوۆونى ءوزىنىڭ تاريحي جانە مادەني ورتالىعى رەتىندە قاراستىرىپ، ونىڭ ءبولىنىپ شىعۋىن تاريحي ادىلەتسىزدىك دەپ سانايدى. سوندىقتان، كوسوۆو پروبلەماسى بۇگىنگى كۇنگە دەيىن بالقان ايماعىنداعى ەڭ كۇردەلى گەوساياسي تۇيىندەردىڭ ءبىرى دەۋگە كەلەدى.

تاۋەلسىزدىك جاريالانعاننان كەيىن كوسوۆو الدىندا جاڭا مەملەكەت قۇرۋدىڭ كۇردەلى مىندەتتەرى تۇردى. ەكونوميكانى دامىتۋ، قۇقىقتىق جۇيەنى قالىپتاستىرۋ، سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇرەسۋ، حالىقارالىق ينۆەستيتسيا تارتۋ — مۇنىڭ بارلىعى جاس مەملەكەت ءۇشىن وڭاي بولعان جوق. سوعان قاراماستان، كوسوۆو سوڭعى جىلدارى مەملەكەتتىك ينستيتۋتتارىن نىعايتىپ، حالىقارالىق ارەنادا ءوز ورنىن تابۋعا ۇمتىلىپ كەلەدى. ەۋروپالىق وداقپەن ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ، كورشى ەلدەرمەن قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋ جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇرگىزۋ — ەلدىڭ نەگىزگى دامۋ باعىتتارىنىڭ قاتارىندا.

كوسوۆو تاريحى حالىقارالىق ساياساتتاعى ءبىر ماڭىزدى شىندىقتى كورسەتەدى: شاعىن مەملەكەتتەردىڭ تاعدىرى كوبىنە تەك ىشكى جاعدايلارعا عانا ەمەس، ءىرى دەرجاۆالاردىڭ ساياسي ۇستانىمدارى مەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ شەشىمدەرىنە دە تاۋەلدى. ەگەر 1999 جىلعى حالىقارالىق ارالاسۋ بولماعاندا، كوسوۆونىڭ تاۋەلسىزدىككە جەتۋ جولى مۇلدە باسقاشا ءوربۋى مۇمكىن ەدى. سول سەبەپتى كوسوۆو مىسالى حالىقارالىق قۇقىق، ۇلتتىق ءوزىن انىقتاۋ قۇقىعى جانە مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى اراسىنداعى كۇردەلى تەپە-تەڭدىك پروبلەماسى ايقىن كورسەتەدى.

بۇگىندە، كوسوۆو مويىندالعان مەملەكەت رەتىندە، ءىس جۇزىندە تاۋەلسىز ەل رەتىندە ءومىر ءسۇرىپ كەلەدى. ونىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحى — شاعىن حالىقتىڭ ۇزاق كۇرەسى، حالىقارالىق ساياساتتىڭ ىقپالى جانە تاريحي ۇدەرىستەردىڭ توعىسۋىنان تۋعان ەرەكشە قۇبىلىس. كوسوۆونىڭ تاجىريبەسى الەمدەگى باسقا دا ايماقتىق قاقتىعىستاردى زەرتتەۋ كەزىندە ءجيى مىسال رەتىندە قاراستىرىلادى، ويتكەنى ول حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ ارالاسۋى، ەتنيكالىق قاقتىعىستاردى رەتتەۋ جانە جاڭا مەملەكەتتەردىڭ قالىپتاسۋى سياقتى ماڭىزدى پروبلەمالاردى قامتيدى.

قورىتىندىلاي ايتقاندا، كوسوۆونىڭ تاۋەلسىزدىككە جەتۋى — ءبىر كۇندە بولعان وقيعا ەمەس، عاسىرلار بويى قالىپتاسقان تاريحي ۇدەرىستەردىڭ ناتيجەسى. يمپەريالار الماسقان كەزەڭدەر، ەتنيكالىق قايشىلىقتار، ساياسي رەفورمالار، قارۋلى قاقتىعىستار جانە حالىقارالىق كەلىسسوزدەر — وسىنىڭ بارلىعى شاعىن عانا ءوڭىردىڭ تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالۋىنا الىپ كەلدى. «كىشكەنتاي كوسوۆو» دەپ اتالسا دا، ونىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحى الەمدىك ساياساتتاعى ەڭ ماڭىزدى ءارى كۇردەلى وقيعالاردىڭ ءبىرى رەتىندە تاريحتا قالارى ءسوزسىز.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

Abai.kz