ادىسكەر-عالىم قارلىعاش مەدەتقىزى بايتاناسوۆانىڭ زەرتتەۋلەرىندەگى ادەبيەتتى جوعارى مەكتەپتە وقىتۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى

قازىرگى كەزەڭدەگى ءبىلىم بەرۋدە پەداگوگيكالىق تەحنولوگيالاردى زاماناۋي ادىسنامامەن ۇيلەستىرە وتىرىپ وقىتۋ ۇدەرىسىن جاڭعىرتۋ – اسا وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ادەبيەتتى جوعارى مەكتەپتە وقىتۋداعى باتىل قادامدار جاڭا عىلىمي-ادىستەمەلىك ىزدەنىستەر مەن پراكتيكالىق شەشىمدەردى تالاپ ەتەدى. تەوريا مەن پراكتيكانى ءبىرتۇتاس جۇيە رەتىندە قولدانۋ ارقىلى ءبىلىم بەرۋ ساپاسىن ارتتىرۋ، مازمۇن مەن ءادىسنامانى تەرەڭدەتۋ باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى سانالادى. وسى تالاپتارمەن ۇيلەسىم تاۋىپ وتىرعان قۇندى زەرتتەۋلەردىڭ قاتارىندا فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، ادىسكەر-عالىم قارلىعاش مەدەتقىزى بايتاناسوۆانىڭ ۇسىنعان «ادەبيەتتى جوعارى مەكتەپتە وقىتۋ ادىستەمەسى» اتتى وقۋ قۇرالى ەرەكشە اتالادى. ەڭبەك جوعارى مەكتەپتەگى ادەبي ءبىلىم بەرۋ ۇدەرىسىن عىلىمي تۇرعىدا جۇيەلەپ، ونىڭ مازمۇنى مەن قۇرىلىمىن جان-جاقتى تالداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

وقۋ قۇرالى قازىرگى گۋمانيتارلىق ءبىلىم كەڭىستىگىندە قالىپتاسقان جاڭا ادىسنامالىق ۇستانىمدار مەن پەداگوگيكالىق تەحنولوگيالاردى ادەبيەت ءپانىن وقىتۋ تاجىريبەسىمەن ساباقتاستىرا قاراستىرادى. زەرتتەۋشى جوعارى مەكتەپ جاعدايىندا ادەبيەت ءپانىن وقىتۋدىڭ ماقساتتارى مەن مىندەتتەرىن ناقتىلاي وتىرىپ، ونىڭ ستۋدەنتتىڭ كاسىبي جانە تۇلعالىق دامۋىنا تيگىزەتىن ىقپالىن اشادى. ەڭبەكتىڭ مازمۇنى كۇردەلى پەداگوگيكالىق جۇيەنى سيپاتتاپ، ستۋدەنتتىڭ تانىمدىق قابىلەتتەرىن، عىلىمي ويلاۋ داعدىلارىن جانە شىعارماشىلىق مۇمكىندىكتەرىن دامىتۋعا باعىتتالىپ، بۇگىنگى ءبىلىم بەرۋ كەڭىستىگىندەگى جاھاندىق ۇردىستەرمەن، يننوۆاتسيالىق تالاپتارمەن تىعىز بايلانىستا تالدانادى. سونىمەن قاتار، ۇسىنىلعان ماتەريال تەوريالىق نەگىز بەن پراكتيكالىق تاجىريبەنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاۋ ارقىلى ادىستەمەلىك شەشىمدەردىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى. ءاربىر ۇسىنىس ناقتى پراكتيكالىق جاعدايلارمەن، مىسالدارمەن جانە دارىستەر ۇلگىلەرىمەن تولىقتىرىلادى، بۇل وقۋ قۇرالىنىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك قۇندىلىعىن كۇشەيتەدى.

وقۋ قۇرالىندا پراكتيكالىق ماتەريالدار دا قاراستىرىلعان. دارىستەر تاقىرىپتارى، ءار ساباققا ارنالعان ادىستەمەلىك نۇسقاۋلىقتار، سەمينار ساباقتارىنىڭ جوسپارلارى ەنگىزىلىپ، ماگيسترانتتاردىڭ وزىندىك جۇمىستارىنىڭ تاقىرىپتارى ۇسىنىلعان. بۇدان بولەك ارالىق باقىلاۋ سۇراقتارى، تەست تاپسىرمالارى جانە ولاردىڭ جاۋاپتارى بەرىلىپ، ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىم دەڭگەيىن باعالاۋ جانە وقۋ ۇدەرىسىن ءتيىمدى ۇيىمداستىرۋعا ارنالعان قۇرالدار تولىق كورسەتىلگەن. مۇنداي كەشەندى قۇرىلىم وقۋ قۇرالىنىڭ تەوريا مەن پراكتيكانى ساباقتاستىرۋداعى ماڭىزدى ارتىقشىلىعىن ايقىندايدى جانە وقىتۋشى مەن ستۋدەنت ءۇشىن پراكتيكالىق باعدار رەتىندە قىزمەت اتقارادى.

جاڭاشىل ىزدەنىستەگى كىتاپ جوعارى مەكتەپ وقىتۋشىلارى مەن ماگيسترانت، دوكتورانت ستۋدەنتتەر ءۇشىن ماڭىزدى ادىستەمەلىك باعدار رەتىندە دە پايدالانىلادى. وقۋ قۇرالىندا ادەبيەت ءپانىن وقىتۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرى، وقۋ ۇدەرىسىن ۇيىمداستىرۋ جولدارى، ستۋدەنتتەردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ تاسىلدەرى، دارىستەردىڭ مازمۇنى مەن قۇرىلىمى ناقتى كورسەتىلگەن. زەرتتەۋ ماتەريالى اقپارات بەرۋدىڭ ءداستۇرلى تاسىلىنەن گورى ستۋدەنتتى ويلانۋعا، تالداۋعا جانە پىكىر ايتۋعا جەتەلەيتىن ادىستەردىڭ باسىمدىعىن ەرەكشە اتاپ كورسەتەدى. مۇنداي ءتاسىل قازىرگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى ستۋدەنتكە باعدارلانعان وقىتۋدىڭ باستى قاعيداتىمەن سايكەس كەلەدى.

وقۋ قۇرالىنىڭ عىلىمي ءمانى، سونداي-اق، ادەبي-تەوريالىق ۇعىمداردى مەڭگەرتۋدىڭ ناقتى جۇيەسى مەن پراكتيكالىق ۇلگىلەرى ارقىلى ايقىندالادى. زەرتتەۋشى ادەبي تەرميندەر مەن تەوريالىق كاتەگوريالاردى كوركەم ماتىنمەن بايلانىستىرا وقىتۋدىڭ ءتيىمدى جولدارىن ۇسىنادى. ادەبي شىعارمالاردى تالداۋدىڭ ءداستۇرلى جانە زاماناۋي ادىستەرىن ۇيلەستىرە وتىرىپ، ستۋدەنتتىڭ دەربەس وي قورىتۋ قابىلەتىن دامىتۋعا، ءماتىننىڭ ءمانىن تەرەڭ تۇسىنۋگە باعىتتالعان ادىستەمەلىك ۇستانىمدار بەرىلەدى. مۇنداي ءتاسىل تەوريا مەن پراكتيكانى ساباقتاستىرۋ ارقىلى ادەبي ءبىلىمنىڭ ناتيجەلىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى.

ەڭبەك تەوريالىق تۇرعىدان نەگىزدەلگەنىمەن، پراكتيكالىق جاعىنان دا قولدانىسقا ىڭعايلى، ستۋدەنتتىڭ تانىمدىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ادىستەمەلىك ۇسىنىستار مەن ناقتى مىسالداردان تۇرادى.

قازىرگى جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ادەبيەت ءپانىن وقىتۋ كوركەم ءماتىندى تۇسىندىرۋمەن عانا شەكتەلمەي، ستۋدەنتتىڭ عىلىمي ويلاۋىن، تالداۋ مادەنيەتىن، ادىستەمەلىك ساۋاتتىلىعىن دامىتۋعا باعىتتالعان. زەرتتەۋ ماتەريالى پەداگوگيكا، پسيحولوگيا جانە ادەبيەتتانۋ عىلىمدارىنىڭ توعىسقان تۇسىندا دامىعان دەربەس سالا رەتىندە قاراستىرىلادى. ادەبيەتتى وقىتۋ ۇدەرىسىن كۇردەلى تانىمدىق جانە تاربيەلىك جۇيە رەتىندە سيپاتتاپ، ستۋدەنتتىڭ تۇلعالىق دامۋىنا اسەر ەتەتىن فاكتورلاردى ايقىندايدى.

ەڭبەكتەگى دارىستەر جۇيەسى جوعارى ءبىلىم ۇعىمىن، ونىڭ تاريحي دامۋ كەزەڭدەرىن جانە قازىرگى ءبىلىم كەڭىستىگىندەگى ورنى مەن قىزمەتىن سارالاۋدان باستالادى. وقۋ قۇرالى جوعارى مەكتەپتەگى ادەبي ءبىلىمنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ءتۇسىندىرۋ بارىسىندا الەمدىك ءبىلىم بەرۋ تاجىريبەسىنە دە نازار اۋدارادى. مۇنداي كەڭ ادىسنامالىق ايادا قاراستىرۋ ادەبيەتتى وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ عىلىمي تابيعاتىن تەرەڭ تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. دارىستەردە جوعارى مەكتەپتەگى وقىتۋدىڭ ماقساتى، مازمۇنى مەن ناتيجەسى اراسىنداعى بايلانىس ايقىن كورسەتىلەدى. ادەبيەت ءپانىنىڭ جوعارى مەكتەپتەگى ورنى مەن ماڭىزى ارنايى تالدانادى. ادەبيەت ەستەتيكالىق تانىمنىڭ عانا نىسانى ەمەس، ۇلتتىق دۇنيەتانىم مەن رۋحاني قۇندىلىقتاردى مەڭگەرتۋدىڭ پارمەندى قۇرالى رەتىندە قاراستىرىلادى. كوركەم ءماتىن ارقىلى ستۋدەنتتىڭ مادەني جادىسىن، تاريحي ساناسىن جانە ۇلتتىق بولمىسىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسى باستى نازاردا ۇستالىنعان. وسى تۇرعىدا ادەبيەتتى وقىتۋ ادىستەمەسىنىڭ ماقساتى تەك ءبىلىم بەرۋ ەمەس، سونىمەن قاتار تاربيەلىك جانە دۇنيەتانىمدىق قىزمەت اتقارۋ ەكەنى دالەلدەنەدى.

ءدارىس بەرۋ تاجىريبەسىنە تىكەلەي قاتىستى ماسەلەلەر دە بايىپتالعان. ادەبيەت پانىنەن وقىلاتىن دارىستەردىڭ قۇرىلىمى، مازمۇندىق لوگيكاسى، وقىتۋشى مەن ستۋدەنت اراسىنداعى ءوزارا ارەكەت عىلىمي-ادىستەمەلىك تۇرعىدا نەگىزدەلەدى. ءدارىستىڭ اقپارات جەتكىزۋشى فورما عانا ەمەس، ستۋدەنتتى ويلانۋعا، تالداۋعا، پىكىر ايتۋعا جەتەلەيتىن تانىمدىق الاڭ رەتىندە ۇيىمداستىرىلۋى ەرەكشە اتاپ كورسەتىلەدى. مىسالى، ادەبي باعىتتار مەن اعىمداردى وقىتۋدا دايىن انىقتامالاردى بەرۋدەن گورى، كوركەم ماتىندەرمەن جۇمىس جاساۋ ارقىلى تەوريالىق ۇعىمداردى مەڭگەرتۋ ۇسىنىلادى.

وقۋ قۇرالىندا ادەبي ءماتىندى تالداۋ ادىستەرىنە ايرىقشا ءمان بەرىلگەن. كوركەم شىعارمانى تۇتاس تالداۋ، پروبلەمالىق تالداۋ، وبرازدىق تالداۋ سياقتى تاسىلدەر جوعارى مەكتەپ جاعدايىندا قولدانۋدىڭ ەرەكشەلىكتەرى ناقتى كورسەتىلگەن. ادەبي شىعارماداعى يدەيالىق مازمۇندى، ۇستانىمدى، كوركەمدىك جۇيەنى انىقتاۋ بارىسىندا ستۋدەنتتىڭ دەربەس وي قورىتۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ نەگىزگى ادىستەمەلىك قاعيدا رەتىندە ۇسىنىلعان. بۇل ءتاسىل ءدارىس مازمۇنى مەن تاپسىرمالار جۇيەسىندە ايقىن كورىنىس تابادى.

ەڭبەكتىڭ ادەبي-تەوريالىق ۇعىمداردى مەڭگەرتۋدىڭ جولدارىنا قاتىستى سارالاۋلارى دا قۇندى. تەرميندەر مەن تەوريالىق كاتەگوريالاردى جالاڭ تۇسىندىرۋدەن گورى، ولاردى كوركەم ماتىنمەن بايلانىستىرا وقىتۋ ءتيىمدى ەكەنى دالەلدەنەدى. اتاپ ايتاندا جانر، ستيل، كوركەم وبراز سياقتى ۇعىمداردى ناقتى شىعارمالار نەگىزىندە تالداۋدىڭ ستۋدەنتتىڭ تانىمدىق قىزىعۋشىلىعىن ارتتىراتىنى كورسەتىلگەن. مەكتەپ پەن جوعارى مەكتەپ اراسىنداعى ساباقتاستىق ماسەلەسى دە قۇندى وي-پىكەرلەرمەن دايەكتەلگەن. ادەبي ءبىلىم مازمۇنىنىڭ كۇردەلەنە ءتۇسۋ زاڭدىلىقتارى، ستۋدەنتتەردىڭ قابىلداۋ دەڭگەيىنىڭ وزگەرۋى عىلىمي تۇرعىدا قاراستىرىلعان. جوعارى مەكتەپتە ادەبيەتتى وقىتۋدا اناليتيكالىق جانە زەرتتەۋشىلىك باعىتتىڭ باسىم بولۋى قاجەتتىگى نەگىزدەلگەن. بۇل تۇجىرىمدار بولاشاق فيلولوگ مامانداردى عىلىمي جۇمىسقا دايارلاۋ ىسىمەن تىكەلەي بايلانىستى.

ادەبيەتتى وقىتۋدا پانارالىق ىقپالداستىقتىڭ ماڭىزدىلىعى زور. ول ءپاننىڭ تاريح، فيلوسوفيا، پسيحولوگيا جانە ءتىل ءبىلىمى سياقتى باعىتتارمەن بايلانىسى ناقتى مىسالدار ارقىلى تۇجىرىمدالعان. مۇنداي ىقپالداستىق ستۋدەنتتىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتىپ، كەشەندى ويلاۋ قابىلەتىن قالىپتاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار، جوعارى مەكتەپتە ادەبيەتتى وقىتۋدا جاڭا پەداگوگيكالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ماسەلەلەرى ادىستەمەلىك تۇرعىدا تالدانعان. كرەديتتىك وقىتۋ جۇيەسى مەن ستۋدەنتتىڭ دەربەستىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ادىستەر ادەبيەت ءپانىن وقىتۋ مازمۇنىمەن ساباقتاستىقتا ۇسىنىلعان.

سونىمەن قاتار ماگيسترانتتاردىڭ وزىندىك جۇمىستارىنىڭ تاقىرىپتارى، سەمينار ساباقتارىنىڭ جوسپارلارى، ارالىق باقىلاۋ جانە تەست سۇراقتارى، ولاردىڭ جاۋاپتارى تولىق قامتىلعان. بۇل بولىمدەر ستۋدەنتتەردىڭ ءبىلىمىن تەكسەرۋگە، وقۋ ءۇردىسىن ۇيىمداستىرۋعا، سونداي-اق تەوريا مەن پراكتيكانى ساباقتاستىرا قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. مۇنداي كەشەندى قۇرىلىم وقۋ قۇرالىن پراكتيكالىق باعىتتا دا ءتيىمدى ەتەدى جانە وقىتۋشى مەن ستۋدەنت ءۇشىن ادىستەمەلىك باعدار رەتىندە قىزمەت اتقارادى.

قورىتىندىلاي كەلە، «ادەبيەتتى جوعارى مەكتەپتە وقىتۋ ادىستەمەسى» وقۋ قۇرالى جوعارى مەكتەپتەگى ادەبي ءبىلىم بەرۋدىڭ تەوريالىق جانە پراكتيكالىق نەگىزدەرىن كەشەندى تۇردە قامتيتىن، مازمۇنى تەرەڭ، ادىستەمەلىك الەۋەتى جوعارى ەڭبەك. ۇزاق جىلدارداعى پەداگوگيكالىق تاجىريبەدەن تۋعان سالماقتى ەڭبەك بولاشاق فيلولوگ مامانداردىڭ كاسىبي قالىپتاسۋىنا، جوعارى مەكتەپ وقىتۋشىلارىنىڭ ادىستەمەلىك مادەنيەتىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالۋىمەن قۇندى. ادەبيەتتى وقىتۋداعى قازىرگى زامانعى تالاپتاردى عىلىمي تۇرعىدا كورسەتەتىن ماڭىزدى نۇسقاۋلىق رەتىندە باعالانادى.

سەردالينا سانيا قۋانقىزى،

ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى اعا وقىتۋشى، فيلوسوفيا دوكتورى (PhD)

Abai.kz