قازاقستان رەسپۋبليكاسى
كونستيتۋتسيالىق سوتىنىڭ
توراعاسى،
كونستيتۋتسيالىق كوميسسيانىڭ
توراعاسى ە.ءا. ءازىموۆا حانىعا!

قۇرمەتتى ەلۆيرا ابىلحاسىمقىزى!

جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنىڭ پرەامبۋلاسىنداعى «ۇلى دالانىڭ مىڭ جىلدىق تاريحىنىڭ ساباقتاستىعىن ساقتاپ» دەگەن سوزدەر «ۇلى دالانىڭ مىڭداعان جىلدىق» دەپ وزگەرتىلگەنىن ەستىپ، وسى ۇسىنىستى بەرگەن ادامعا دا، ول ۇسىنىستى بىردەن سىزدەرگە ءدان ريزا بولدىم!

ەندى دۇرىس بولدى!

قۇتتى بولسىن!

قۇرمەتتى ەلۆيرا ابىلحاسىمقىزى!

شىنىمدى ايتسام، پرەامبۋلاعا ءالى دە بىردەڭە جەتپەي تۇرعان سەكىلدى!

ول – «دەموكراتيا» دەگەن ءسوز!

مەنىڭ بۇل ۇسىنىسىمدى ەستىسە، ەرلان قارين ءىنىم كوميسسيانىڭ كەلەسى وتىرىسىندا مىنبەگە شىعىپ، «جوبانىڭ 1 بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسى – دەموكراتيالىق، زايىرلى، قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەت...»-دەپ تۇر عوي، ودان وزگە باپتاردا دا وسى دەموكراتيا ۇعىمىنىڭ اياسىنا كىرەتىن قانشاما سوزدەر مەن نورمالار قامتىلعان جوق پا؟! ءتىپتى، سول «ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مۇلتىكسىز ساقتالاتىنىن مالىمدەپ» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى سول دەموكراتيا دەگەن ءسوزدىڭ بالاماسى ەمەس پە؟!!»،-دەۋى ابدەن ءمۇمىن.

ءيا، ەرلان تىنىمبايۇلى وسىلاي دەپ جاتسا، مەن ونى مويىندايمىن، «دەموكراتيا» دەگەن ءسوزدىڭ 1 باپتا تۇرعانى انىق. اناۋ «ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى مۇلتىكسىز ساقتالاتىنىن مالىمدەپ» دەگەن سويلەمنىڭ دە دەموكراتيانىڭ اۋىلىنان ەكەنى راس!

ءتىپتى، ەركەڭ: «كوزىڭ سوقىر ما، تۇر عوي انە!» دەمەگەنىمەن، سول ءسوزدىڭ كومەيىنە تىعىلىپ تۇرارىن دا ىشتەي سەزىپ تۇرمىن…

بىراق، «دەموكراتيا» دەگەن ءسوزدىڭ پرەامبۋلادا ءوزىنىڭ قۇداي بەرگەن، «ازان شاقىرىپ» قويعان اتىمەن تۇرعانى — قازاقستان ءۇشىن وتە ماڭىزدى!

بىرىنشىدەن، اعالارىم رەنجىسە دە تاعى قايتالاماسقا امالىم جوق، ارداقتى ەكى اعام ايتىپ وتىرعان «اقىرزامان» ىرگەمىزدەن عانا ءتونىپ تۇرعان ماڭگىلىك ەمەس، ۋاقىتشا، وتكىنشى جاعداي!

پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆ نە ءۇشىن ورتا ازيانىڭ ءتورت پرەزيدەنتىن دەدەكتەتىپ ەرتىپ الىپ، «س5+1 فورماتىنداعى سامميت» دەپ، باتىس پەن شىعىسقا شاقپىلاپ ءجۇر؟!

ارينە، ارداقتى ەكى اعام ءتوندىرىپ وتىرعان «اقىرزاماننان» تەزىرەك قۇتىلۋ ءۇشىن!

«دەموكراتيا» دەگەن ءسوزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدىڭ پرەامبۋلاسىندا قاسقايىپ تۇرۋى – «اقىرزامان» تۋدىرىپ وتىرعان ەلگە بارعاندا ايبار، وزگە جۇرتقا بارعاندا بەتجۇزدىك بولارى انىق;

ەكىنشىدەن، ءيا، «دەموكراتيا» دەگەن ءسوزدىڭ جوبانىڭ 1 بابىندا تۇرعانى راس!

بىراق، «دەموكراتيا» دەگەن بۇل ءسوز «قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسى - جۇمىسشى تابى باسقاراتىن جانە جۇمىسشىلار مەن شارۋالار وداعىنا نەگىزدەلگەن حالىقتىق-دەموكراتيالىق ديكتاتۋراداعى سوتسياليستىك مەملەكەت.»،دەپ، قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ دا 1 بابىندا جازۋلى تۇر!

ال، «قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنداعى بارلىق بيلىك حالىققا تيەسىلى.»،-دەپ، 2 بابىنا جازىپ قويعان!

«دەموكراتيا» قۇندىلىقتارى مەن تالاپتارىن ساقتاۋعا كەلگەندە، ارينە، قازاقستاندى قىتايمەن سالىستىرۋ – كەشىرىلمەس كۇنا!

بىراق، كورىپ وتىرسىزدار، قىتايدىڭ كونستيتۋتسياسىنىڭ وسى ەكى بابى بىزدىكىنەنەن ەش كەم سوعىپ تۇرعان جوق، ۇپ-ۇقساس!

ال، ادام قۇقىعىن تاپتاۋدا دۇنيە ءجۇزىن ەسىنەن تاندىرىپ وتىرعان سوتۇستىك كورەيا، «دەموكراتيا» ءسوزىن «قاستەرلەۋگە» كەلگەندە، قازاقستاندى قويىپ، «دەموكراتيانىڭ اتاسى» اتانعان اقش-تىڭ ءوزىن شاڭ قاپتىرىپ كەلەدى.

«دەموكراتيا» دەگەن ءسوزدى كورەيلەر مەملەكەتىنىڭ اتاۋىنا كىرگىزىپ تاستاعان!

وزدەرىڭىز جاقسى بىلەسىزدەر، سوتۇستىك كورەيانىڭ شىن اتى – «كورەي حالىق دەموكراتيالىق رەسپۋبليكاسى»...

قۇرمەتتى ەلۆيرا ابىلحاسىمقىزى!

ءوزىڭىز دە كۇندە ەستىپ، ءبىلىپ وتىرسىز عوي، ارعىسىن ايتپاعاندا، سوڭعى بەس-التى جىلدىڭ كولەمىندە Freedom House (اقش‑تاعى تاۋەلسىز ۇيىم), International IDEA (حالىقارالىق دەموكراتيا يندەكسى), Human Rights Report (اقش مەملەكەتتىك ەسەبى), Reporters Without Borders (RSF) سەكىلدى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن اناليتيكالىق ورتالىقتار قازاقستاندا ادام قۇقىقتارى مەن دەموكراتيا سالاسىندا ماڭىزدى ماسەلەلەر بار ەكەنىن اۋىز جاپپاي ايتىپ كەلەدى.

ءبىز مويىنداماعانىمىزبەن، وزگە مەملەكەتتەر قازاقستاندى وسى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن اناليتيكالىق ورتالىقتاردىڭ كورسەتكىشى بويىنشا باعالايتىنىن ەشكىم جوققا شىعارماسا كەرەك!

ونىڭ ۇستىنە، قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ 24-بابىنىڭ 3 تارماعى بىلاي بولاتىن:

- ەرەۋىل جاساۋ قۇقىعىن قوسا العاندا، زاڭمەن بەلگىلەنگەن تاسىلدەردى قولدانا وتىرىپ، جەكە جانە ۇجىمدىق ەڭبەك داۋلارىن شەشۋ قۇقىعى مويىندالادى.

وكىنىشكە وراي، كونستيتۋتسيانىڭ جاڭا جوباسىندا بۇل نورما بىلاي وزگەرتىلىپتى:

- زاڭدا بەلگىلەنگەن تاسiلدەردى قولدانا وتىرىپ، جەكە جانە ۇجىمدىق ەڭبەك داۋلارىن شەشۋ قۇقىعى تانىلادى (27-باپتىڭ 3 تارماعى).

اتا زاڭداعى ەرەۋىل ءسوزى ەڭ الدىمەن ءوزىمىز ءۇشىن كەرەك!

ايتىڭىزشى، كىلەڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا سۇيەنىپ ادىلەتتىلىك ورناتۋعا بولا ما؟!

«ءبارىن ءبىز جاساپ بەرەمىز، سەندەر اۋىزدارىڭدى جاۋىپ، ارتتارىڭدى قىسىپ تىنىش جۇرىڭدەر!» - مۋاممار كاددافي مەن ساددام حۋسەين ۇستانعان قاعيدات!

ولاردىڭ سوڭعى نەمەن اياقتالعانىن مىناداۋ جاقسى كۇندە ايتۋعا اۋىز بارمايدى ەكەن...

تارازىنىڭ ەكىنشى باسىندا تاۋەلسىز باق پەن ازاماتتىق قاۋىم تۇرماسا، اتقارۋشى بيلىك پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى بىلگەنىن ىستەمەي مە؟!

ىستەپ تە جاتقان جوق پا؟!!

مىنە، ەرەۋىل ءدال وسى جەردە كەرەك!

قىسقاسى، دەموكراتيا مەن ءسوز بوستاندىعىنىڭ ەڭ ءبىر ناقتى كورىنىسى – وسى ەرەۋىل ەدى!

مىنە، ول دا كەلمەسكە كەتىپ بارادى...

ول از بولعانداي، 35-باپتاعى «بۇل قۇقىقتى پايدالانۋ كونستيتۋتسيالىق قۇرىلىس نەگىزدەرىن، ادام قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ، قوعامدىق ءتارتىپتى، ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعى مەن قوعامنىڭ ادامگەرشىلىك بولمىسىن ساقتاۋ ماقساتىندا شەكتەلۋى مۇمكىن.» دەگەن شەكتەۋ – ادام قۇقىعىن قورعاۋدىڭ بۇكىل الەم بويىنشا كەپىلى بولىپ كەلگەن «ازاماتتارىنىڭ بەيبiت جينالىس، ميتينگ، دەمونستراتسيا وتكىزۋگە قۇقىعى بار» نورمانىڭ اياعىنا تۇساۋ سالىپ كەلەدى.

سوندىقتان، ارداقتى ەكى اعام ماعان رەنجىسە، رەنجي بەرسىن، تاعى قايتالاپ ايتام، ەرمۇرات باپي مەن قازىبەك يسا ايتتى ەكەن دەپ، جاڭا كونستيتۋتسيانى تەك بۇگىنگى كۇننىڭ تالابىمەن قابىلدانباۋ كەرەك!

اتا زاڭ ەلۋ جىل بولماسا دا، كەمىندە وتىز جىل وزگەرمەيتىن ەتىلىپ جاسالۋى ءتيىس!

«دەموكراتيا» دەگەن ءسوز كۇندەردىڭ كۇنىندە، ايلاردىڭ ايىندا، جىلداردىڭ جىلىندا كەرەك بولادى.

ول «توقاەۆ كونستيتۋتسياسىنىڭ» ماڭدايىندا قاسقايىپ تۇرۋى كەرەك!

قۇرمەتتى ەلۆيرا ابىلحاسىمقىزى!

«مەشەل» دەگەن قاي ءبىر وڭعان ءسوز دەيسىز.

سول سەكىلدى، «اۆتوريتارلى مەملەكەت» دەگەن «قوڭىراۋ» دا قۇلاققا تۇرپىدەي تيەدى ەكەن…

سول ءۇشىن سىزدەن جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ پرەامبۋلاسىنا «ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىن جانە زاڭ مەن ءتارتىپ قاعيداتىن ۇستانىپ» دەگەن سويلەمنىڭ الدىنا «شىن مانىندەگى دەموكراتيالىق مەملەكەتتى قۇرۋعا كىرىسكەنىمىزدى دالەلدەپ»،- دەگەن سويلەمدى قوسۋعا ىقپال ەتۋىڭىزدى سۇرايمىن.

ەسكەرتۋ: سالىستىرمالىق كەستە قوسا تىركەلدى.

قۇرمەتپەن،

اۋىت مۇقيبەك،

«قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى

Abai.kz