قازاقستان تاۋەلسىزدىك العاننان بەرى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ءتۇرلى كەزەڭدەرىن باستان وتكەردى. اسىرەسە تابيعي رەسۋرستارعا سۇيەنگەن دامۋ مودەلى ەل بيۋدجەتىنىڭ تولىعۋىنا، ينفراقۇرىلىمنىڭ جاڭارۋىنا، حالىقارالىق بەدەلدىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتتى. دەگەنمەن، ۋاقىت وتە كەلە شيكىزاتقا تاۋەلدىلىك ەكونوميكانىڭ وسال تۇسىن ايقىنداپ بەردى. قازىرگى كۇندەرى جاھاندىق نارىقتاعى قۇبىلمالى احۋال، گەوساياسي وزگەرىستەر جانە تەحنولوگيالىق ترانسفورماتسيا ءداۋىرى ەلىمىزدى ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا يتەرمەلەۋدە. وسى تۇرعىدا ىشكى تۇتىنۋشى نارىعىنىڭ الەۋەتى مەن السىزدىگى تۋرالى پروبلەما كۇن تارتىبىنە شىعىپ وتىر. شىنىندا دا، قازاقستانداعى تۇتىنۋشى نارىعىنىڭ كەمدىگى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋدە مە؟

الدىمەن «تۇتىنۋشى نارىعى» ۇعىمىنا توقتالايىق. تۇتىنۋشى نارىعى – حالىقتىڭ كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكتەرىن وتەيتىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ اينالىمى جۇزەگە اساتىن ەكونوميكالىق كەڭىستىك. ول حالىق سانىنا، تابىس دەڭگەيىنە، ساتىپ الۋ قابىلەتىنە، ءوندىرىستىڭ قۇرىلىمىنا جانە كاسىپكەرلىك بەلسەندىلىككە تىكەلەي بايلانىستى. ىشكى نارىق قانشالىقتى كەڭ ءارى سەرپىندى بولسا، ەكونوميكا دا سونشالىقتى تۇراقتى داميدى. سەبەبى ىشكى سۇرانىس – ءوندىرىستىڭ قوزعاۋشى كۇشى، ال ءوندىرىس – جۇمىس ورىندارىنىڭ، سالىق تۇسىمدەرىنىڭ، جالپى ۇلتتىق تابىستىڭ قاينار كوزى.

قازاقستان حالقىنىڭ سانى شامامەن 20 ميلليوننان اسادى. گەوگرافيالىق تۇرعىدان الىپ قاراعاندا، ەل اۋماعى كەڭ، الايدا حالىق تىعىزدىعى تومەن. بۇل ىشكى نارىقتىڭ كولەمىن تابيعي تۇردە شەكتەيدى. مىسالى، حالقى 130-140 ميلليوننان اساتىن مەملەكەتتەردە ىشكى سۇرانىس اۋقىمدى بولعاندىقتان، كاسىپورىندار سىرتقى نارىققا شىقپاي-اق تۇراقتى تابىس تابا الادى. ال بىزدە وندىرىلگەن ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنىن تومەندەتۋ ءۇشىن كولەمدىك ارتىقشىلىققا جەتۋ قيىنداۋ. سوندىقتان كوپتەگەن كاسىپورىندار ءۇشىن ىشكى نارىق تارلىق ەتەدى.

تۇتىنۋشى نارىعىنىڭ كەمدىگى ەڭ الدىمەن وتاندىق ءوندىرىستىڭ باياۋ دامۋىنا اسەر ەتەدى. كاسىپكەرلەر جاڭا ءوندىرىس اشۋ نەمەسە يننوۆاتسيالىق جوبا باستاۋ كەزىندە ەڭ الدىمەن نارىق سىيىمدىلىعىن ەسەپتەيدى. ەگەر سۇرانىس كەم بولسا، ينۆەستيتسيا تاۋەكەلى ارتادى. ناتيجەسىندە بيزنەس وكىلدەرى كوبىنە ساۋدا-ساتتىق پەن دەلدالدىق قىزمەتكە بەيىمدەلىپ، ناقتى ءوندىرىس سەكتورىنا بارۋعا قۇلىقسىز بولادى. بۇل قۇبىلىس ەكونوميكانىڭ قۇرىلىمىن تەڭگەرىمسىز ەتەدى.

سونىمەن بىرگە، حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتى دە ماڭىزدى فاكتور. سوڭعى جىلدارى ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ ءوسۋى، باعانىڭ قىمباتتاۋى، يمپورتقا تاۋەلدىلىك تۇتىنۋشىلاردىڭ ناقتى تابىسىن قىسقارتتى. تابىسى شەكتەۋلى حالىق ەڭ الدىمەن ازىق-تۇلىك پەن كوممۋنالدىق تولەمدەرگە قارجى جۇمسايدى دا، وزگە تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە سۇرانىس تومەندەيدى. بۇل شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ تابىسىن كەمىتىپ، ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى تومەندەتەدى.

دەگەنمەن جاعدايدى بىرجاقتى قاراستىرۋ دۇرىس بولماس. قازاقستاننىڭ ىشكى نارىعى شاعىن بولعانىمەن، ونىڭ ساپالىق مۇمكىندىكتەرى بار. ۋربانيزاتسيا ۇدەرىسى كۇشەيىپ، ورتا تاپتىڭ ۇلەسى بىرتىندەپ ارتۋدا. قالالاردا زاماناۋي قىزمەت تۇرلەرىنە، تسيفرلىق تەحنولوگيالارعا، ساپالى ونىمگە سۇرانىس ءوسىپ كەلەدى. بۇل – جاڭا بيزنەس مودەلدەرگە جول اشاتىن ءۇردىس. مىسالى، ەلەكتروندى كوممەرتسيا، جەتكىزۋ قىزمەتى، وتاندىق برەندتەردىڭ دامۋى سوڭعى جىلدارى قارقىن الدى. دەمەك، ىشكى نارىقتىڭ كەمدىگى ءابسوليۋتتى كەدەرگى ەمەس، كەرىسىنشە ءتيىمدى ستراتەگيانى تالاپ ەتەتىن جاعداي.

تاعى ءبىر ماڭىزدى جايت – قازاقستاننىڭ گەوگرافيالىق ورنالاسۋى. ەل ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ قاق ورتاسىندا، ءىرى نارىقتاردىڭ – رەسەي، قىتاي، ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىندا ورنالاسقان. ەگەر ىشكى نارىق تار بولسا، ونى وڭىرلىك نارىقپەن تولىقتىرۋعا مۇمكىندىك بار. ياعني وتاندىق كاسىپورىندار تەك 20 ميلليوندىق ەمەس، جۇزدەگەن ميلليون تۇتىنۋشىسى بار كەڭىستىكتى مۇمكىندىگىنشە پايدالانا الادى. بۇل ءۇشىن كولىك-لوگيستيكالىق ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ، كەدەندىك راسىمدەردى جەڭىلدەتۋ، ساپا ستاندارتتارىن حالىقارالىق دەڭگەيگە جەتكىزۋ قاجەت.

سونىمەن قاتار تۇتىنۋشى نارىعىنىڭ كەمدىگى كەي جاعدايدا ەكونوميكانى سىرتقى نارىققا باعىتتاۋعا يتەرمەلەيدى. ەكسپورتقا باعدارلانعان ءوندىرىس باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرىپ، ساپانى جاقسارتۋعا ءماجبۇر ەتەدى. ەگەر كاسىپورىن تەك ىشكى سۇرانىسپەن شەكتەلسە، يننوۆاتسياعا ۇمتىلىس باسەڭدەۋى مۇمكىن. ال سىرتقى نارىققا شىعۋ – تەحنولوگيالىق جاڭارۋعا، مەنەدجمەنت ساپاسىنىڭ كوتەرىلۋىنە جول اشادى. وسى تۇرعىدان العاندا، ىشكى نارىقتىڭ شاعىندىعى بەلگىلى دەڭگەيدە دامۋعا سەرپىن دە بەرە الادى.

الايدا، بۇل مۇمكىندىكتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ىشكى تۇتىنۋشى نارىعىن كۇشەيتۋ قاجەت. ەڭ الدىمەن حالىق تابىسىن ارتتىرۋ – باستى مىندەت. جوعارى جالاقى، ساپالى جۇمىس ورىندارى، ءادىل الەۋمەتتىك ساياسات تۇتىنۋ بەلسەندىلىگىن ارتتىرادى. تابىسى ارتقان ازامات ساپالى وتاندىق ونىمگە سۇرانىس بىلدىرەدى، دەمەك ءوندىرىس كەڭەيەدى. ەكىنشىدەن، شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قولداۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ كەرەك. قولجەتىمدى نەسيە، سالىقتىق جەڭىلدىكتەر، اكىمشىلىك كەدەرگىلەردى كەمىتۋ ىشكى نارىقتا باسەكەنى كۇشەيتىپ، ۇسىنىستىڭ ارتۋىنا ىقپال ەتەدى.

سونىمەن قاتار، يمپورتتى الماستىرۋ ساياساتى ساۋاتتى جۇرگىزىلۋى ءتيىس. قازىرگى كۇندەرى كوپتەگەن تۇتىنۋ تاۋارلارى شەتەلدەن اكەلىنەدى. بۇل ىشكى نارىقتاعى قارجىنىڭ سىرتقا اعىلۋىنا اكەلەدى. ەگەر سول تاۋارلاردى ەل ىشىندە ءوندىرۋ جولعا قويىلسا، جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ، قوسىمشا قۇن ەلىمىزدە قالار ەدى. بۇل پروتەكتسيونيزمگە ۇرىنباي، ساپا مەن باعا جارىسىنا نەگىزدەلۋى قاجەت.

تاعى ءبىر ايتارىمىز، ادامي كاپيتالدى دامىتۋ – ۇزاق مەرزىمدى شەشىم. ءبىلىمدى، تاجىريبەلى، كرەاتيۆتى جاستار جاڭا ونىمدەر مەن قىزمەتتەردى ويلاپ تاۋىپ، نارىققا ۇسىنا الادى. يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا قالىپتاستىرۋ ارقىلى ءبىز ىشكى سۇرانىستى تەك ساندىق ەمەس، ساپالىق تۇرعىدا دا كەڭەيتە الامىز. تسيفرلىق قىزمەتتەر، ءىت سالاسى، كرەاتيۆتى يندۋستريالار حالىق سانىنا قاتتى تاۋەلدى ەمەس، بىراق جوعارى قوسىمشا قۇن اكەلەدى.

قورىتىندىلاي كەلگەندە، قازاقستانداعى تۇتىنۋشى نارىعىنىڭ كەمدىگى بەلگىلى دارەجەدە ەكونوميكانىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. حالىق سانىنىڭ ازدىعى مەن ساتىپ الۋ قابىلەتىنىڭ شەكتەۋلىلىگى ءوندىرىس كولەمىن ۇلعايتۋعا، ىشكى سۇرانىستى ارتتىرۋعا توسقاۋىل بولۋدا. الايدا بۇل – ەڭسەرىلمەيتىن جاعداي ەمەس. ءتيىمدى ەكونوميكالىق ساياسات، تابىستى ارتتىرۋ، كاسىپكەرلىكتى قولداۋ، ەكسپورتقا باعدارلانۋ جانە ادامي كاپيتالدى دامىتۋ ارقىلى ىشكى نارىقتىڭ الەۋەتىن كۇشەيتۋگە بولادى.

ەڭ باستىسى – تۇتىنۋشى نارىعىن تەك سانمەن ولشەمەي، ونىڭ ساپاسىنا، قۇرىلىمىنا، يننوۆاتسيالىق مۇمكىندىكتەرىنە نازار اۋدارۋ. سوندا عانا قازاقستان ەكونوميكاسى سىرتقى فاكتورلارعا تاۋەلدىلىكتەن ارىلىپ، ورنىقتى ءارى تەڭگەرىمدى دامۋ جولىنا تۇسە الادى. ىشكى نارىقتىڭ كەمدىگى – تاعدىردىڭ جازۋى دەمەسەكتە، ستراتەگيالىق ويلاۋدى تالاپ ەتەتىن جاعداي. ال، ونى مۇمكىندىككە اينالدىرۋ – مەملەكەت پەن قوعامنىڭ ورتاق مىندەتى.

بەيسەنعازى ۇلىقبەك،

قازاقستان رەسپۋبليكاسى جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى

 Abai.kz