فاريدا مەرحاميتقىزى تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا، ەل ەڭسەسىن تىكتەپ، ازاتتىقتىڭ اق تاڭى ەندى عانا ارايلاپ كەلە جاتقان تۇستا  اتامەكەنگە تابان تىرەدى. جيىرمادان جاڭا اسقان، جۇرەگى جالىن اتقان، ارمانى اسقاق جاس قىزدىڭ كوكىرەگىندە ءبىر-اق تىلەك بار ەدى: «جاس مەملەكەتىمنىڭ ىرگەسى بەكىپ، كەرەگەسى كەڭەيۋىنە مەن دە تيتتەي بولسا دا ۇلەس قوسسام» دەگەن ادال نيەت.

كەشەگى بابا جۇرتىنا وسىنداي سەنىممەن ورالعان سول قىز بۇگىندە ۇلتتىق ءسان مەن ديزاين ءوندىرىسىنىڭ كوشىن باستاعان قايراتكەر تۇلعاعا – ەل ماقتانىشىنا اينالدى. «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى»، «مادەنيەت ءىسىنىڭ ۇزدىگى» ، «قۇرمەت “وردەنىنىڭ يەگەرى» اتاندى.

فاريدا مەرحاميتقىزى تارباعاتايدىڭ كۇنگەيبەتىندەگى كونە جىبەك جولىنىڭ بويىندا جاتقان شەكارا شاھارى – قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ شىڭجاڭ ولكەسىنە قاراستى تارباعاتاي ايماعىنىڭ  ورتالىعى شاۋەشەك قالاسىندا زيالى وتباسىندا دۇنيەگە كەلدى.

تارباعاتاي ايماقتىق №2 ورتا مەكتەبىندە وقىپ، بەلگىلى ۇستاز، اقىن قىدىرحان مۇقاتايۇلى باستاعان ايگىلى ۇستازداردىڭ ءتالىمىن الىپ، ونجىلدىقتى ۇزدىك ءتامامدايدى. 1983 جىلى بۇكىلقىتايلىق ءبىرتۇتاس ەمتيحاننان ۇزدىك ناتيجە كورسەتىپ، شىنجاڭ پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گەوگرافيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. ستۋدەنتتىك جىلدارى تەك ماماندىق يگەرۋمەن شەكتەلمەي، شىعارماشىلىق توپتارعا بەلسەنە ارالاسىپ، ءوزىن جان-جاقتى شىڭدايدى. 1988 جىلى ۋنيۆەرسيتەتتى قىزىل ديپلوممەن بىتىرەدى. سول جىلى ماۋسىم ايىندا شىڭجاڭ عىلىم – تەحنيكالىق باسپاسىنا رەداكتور-اۋدارماشى بولىپ قىزمەتكە ورنالاسادى.

باسپادا ءجۇرىپ كورنەكتى باسپاگەر، اۋدارماشى حاكىم اعا اكىمجانۇلى سەكىلدى اعا بۋىن مامانداردان تاعىلىم الادى. عىلىمي ەنتسيكلوپەديالاردى اۋدارىپ، ءتۇرلى تاقىرىرتاعى عىلمي-تەحنيكالىق كىتاپتاردى رەداكتسيالاپ، از جىلدا ۇجىمنىڭ تىرەگىنە اينالادى. بىرنەشە كىتاپتىڭ اۋدارماشىسى، رەداكتورى اتانادى. ءسوزدىڭ سالماعىن، ويدىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سوندا ءجۇرىپ بويىنا ءسىڭىردى.

1991 جىلى قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان ءسات شەتەلدەگى قازاقتىڭ جۇرەگىن ءدۇر سىلكىندىردى. اتاجۇرتقا دەگەن ساعىنىش ۇمىتكە ۇلاستى. سول تولقىننىڭ ىشىندە شىڭجاڭداعى قازاق جاس ينتەلليگەنتسياسىنىڭ وكىلدەرى – جاس عالىم، IT مامانى تالعات مامىرۇلى مەن باسپاگەر-اۋدارماشى فاريدا مەرحاميتقىزى دا بار ەدى.

1992 جىلدىڭ كوكتەمىندە قازاقستان دوستىق قوعامىنىڭ ءتورايىمى، مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى جىبەك ءامىرحانوۆا شىڭجاڭعا ساپارلاپ بارىپ، ۇرىمجىدە قازاق جاستارىنىڭ وكىلدەرىمەن كەزدەسەدى. ول ەلگە شاقىرىپ، تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ وركەندەۋىنە ۇلەس قوسۋعا ۇندەيدى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ شەتەلدەگى قانداستاردى اتامەكەنگە ورالۋعا شاقىرعان ۇندەۋىن جەتكىزەدى. بۇل كەزدەسۋ تالاي جاستىڭ تاعدىرىن ايقىنداعان بەتبۇرىس بولدى.

سول ۋادە ورىندالىپ، 1992 جىلدىڭ كۇزىندە جاس جۇبايلار اتامەكەنگە كوشىپ كەلەدى. فاريدانىڭ اتاقونىستارى – شىعىس قازاقستان وڭىرىندەگى ماقانشى توپىراعى (قازىرگى اباي وبلىسى). ارعى اتالارى 1870-جىلدارى تاعدىر تالكەگىمەن (رەسەيدىڭ قىسىمىنان) شاۋەشەككە اۋا كوشىپ، سول جاقتا تۇراقتاپ قالعان ەكەن.

اۋلەت شەجىرەسىن تەرەڭنەن تارتساق، فاريدانىڭ اۋلەتى – ونەر مەن ءبىلىمدى قاتار ۇستاعان شاڭىراق. ارعى اتاسى قۇرمانبايدان بايكەنجە، مۇحامەدجان، احمەتجان اتتى ءۇش ۇل تارايدى. قۇرمانباي كوزى قاراقتى، ەسكىشە ساۋاتتى كىسى بولعان.

اۋلەت ىشىنەن ساۋدا كەرۋەنىن باسقارعان ىسكەرلەر دە، ايگىلى ماتەماتيك، اعارتۋشى، العاشقى باسپاگەرلەردىڭ ءبىرى بولعان رۋحانيات جاناشىرلارى دا شىققان.

ۇلكەن ۇلى بايكەنجە مانجۋرشە ساۋاتى بولىپ، شاۋەشەكتەگى جامبىلدا (جەرگىلىكتى ۇلىق مەكەمەسى)ىس جۇرگىزۋشىسى، شابارمان قىزمەتىن اتقارعان. سودان ەل ىشىندە «شابارمان» اتانىپ كەتكەن. پەكيندە سول تۇستاعى قىتاي بيلەۋشىسى يۋان شىكايدىڭ تاققا وتىرۋ سالتاناتىنا (1916 جىلدارى ) قاتىسقان ەكى قازاقتىڭ ءبىرى – وسى بايكەنجە، ەكىنشىسى – التايدان بارعان زاكاريا تورە ەدى.

ەكىنشى ۇلى مۇحامەدجان دا ساۋاتتى، شارۋاعا ەپتى، ىسكەر جان بولعان. شاۋەشەك پەن سەمەي اراسىندا مال ساۋداسىن جۇرگىزەتىن كەرۋەندى باسقارعان. مۇحامەدجاننىڭ ەكىنشى ۇلى ابدوللا قۇربانوۆ شاۋەشەك گيمنازياسىندا ماتەماتيكادان ساباق بەرگەن ايگىلى پەداگوكتاردىڭ ءبىرى بولعان، ال ءۇشىنشى ۇلى تۇرسىنعالي قۇربانوۆ – شىڭجاڭداعى العاشقى باسپاگەرلەردىڭ ءبىرى، 1950 جىلدارى شىڭجاڭ جاستار باسپاسىنىڭ العاشقى رەداكتورلارىنىڭ ءبىرى .

مۇحامەتجاننىڭ ۇلكەن ۇلى قابىل – سەگىز قىرلى، ءبىر سىرلى ونەرپاز، سەرى ادام بولعان دەسەدى. وسى قابىلدان 1939 جىلى مەرحاميت دۇنيەگە كەلەدى. 1925 جىلداردان باستاپ قازاقستاندا الاش زيالىلارىنا قۋعىن-سۇرگىن باستالادى، سولاردىڭ ءبىراز بولىگى قىتايعا سونىڭ ىشىندە ىرگەدەگى شاۋەشەك قالاسىنا بارىپ قونىستانادى دا، ولار سول وڭىردەگى تۇرعىلىقتى قازاق زيالىلارى مەن اۋقاتتى قاۋىممەن تىعىز بىرلەسىپ، جاڭاشا مەكتەپ، ونەر مادەنيەت وشاقتارىن اشىپ، وتە ماڭىزدى اعارتۋشىلىق جۇمىستار اتقارادى، سول تۇستا شاۋەشەك بۇكىل شىنجاڭداعى العاباسار ىستەردىڭ كوش باسشىسىنا اينالعان ءوڭىر بولادى. شاۋەشەك ورىس، وزبەك، مانجۇر، سىبە-سولاڭ جانە تاتار، ۇيعىر حالىقتارى ارالاس قونىستانعان قالا ەدى . سول سەبەپتەن شاۋەشەكتە تاتار مادەنيەتىنىڭ دە وزىندىك ىقپالى بار بولاتىن. 19-عاسىردىڭ ورتا شەنىنەن حح عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىنا دەيىن شەكاراداعى شاۋەشەككە تاتار ساۋداگەرلەرى مەن وقىعاندارى توپتاسىپ، ساۋدامەن اينالىسىپ، تاتارشا مەكتەپ اشىپ، مادەني ورتا قالىپتاستىرادى. قۇربانوۆتار وتباسى تاتارلارمەن تىعىز ارالاستى. بۇل ورتا مەرحاميتتىڭ مۋزىكاعا قۇشتارلىعىن ارتتىردى، بايان اسپابىن اسا ۇلكەن ىنتامەن ۇيرەنەدى. ونىڭ ۇستىنە اكەسى دە ماندولينا تارتىپ، سكريپكادا ويناعان ۇلكەن مۋزىكانت بولاتىن.

الايدا تاعدىر ونى ەرتە سىنادى. ون جاسىندا اكەدەن ايىرىلعان مەرحاميت ءومىردىڭ اششى-تۇششىسىن ەرتە تارتتى. سوعان قاراماستان ماندولينا، سكريپكا، اككوردەون، بايان اسپاپتارىن جانىنداي ءسۇيىپ ءوستى. شاۋەشەك گيمنازياسىندا وقىپ جۇرگەندە-اق ايماققا ونەرپاز رەتىندە اتى كەڭىنەن تانىلدى. «ونىڭ اككوردەون مەن بايانعا كوڭىلى الابوتەن ەدى» دەيدى سوندا بىرگە وقىعان قاتارلاس دوستارى.

1945- 1953 جىلدارى ابدوللا قۇربانوۆ شاۋەشەك گيمنازياسىندا ۇستازدىق ەتسە، اعالى-ءىنىلى تۇرسىنعالي (كورنەكتى ادەبيەتشى، عالىم، شىڭجاڭداعى قازاق ءباسپاسوزىنىڭ العاشقى قارلىعاشتارىنىڭ ءبىرى), قابدوللا جانە مەرحاميت دوستارى قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى قابدەش ءجۇمادىلوۆ ءبارى ءبىر سىنىپتا وقىدى .

1956 جىلى گيمنازيانى ۇزدىك بىتىرگەن مەرحاميت بەيجىڭ پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىنە وقۋعا قابىلدانادى. بۇل كەزدە قازاق بالاسىنىڭ پەكينگە وقۋعا ءتۇسۋى سيرەك قۇبىلىس ەدى. ستۋدەنتتىك جىلدارى ونەرىمەن دە، مىنەزىمەن دە قۇرمەتكە يە بولدى. بەيجىڭ كونسەرۆاتورياسىنىڭ اتاقتى پروفەسسورى ارنايى شاقىرىپ، كونسەرۆاتورياعا اۋىسۋعا كەڭەس بەرەدى. بىراق ول فيزيكا ماماندىعىن جالعاستىرىپ، 1961 جىلى وقۋىن ءتامامدايدى.

كەيىن شىڭجاڭ ينستيتۋتىنىڭ جانىنداعى تاجىريبە ورتا مەكتەبىندە ۇستازدىق ەتەدى. ودان سوڭ تارباعاتاي ايماقتىق ۇكىمەت اپپاراتىنا اۋدارماشى بولىپ اۋىسادى. ساياسي ناۋقاندار كەزىندە قۋدالاۋعا ءتۇسىپ، ەلدەگى جاعداي وڭالعاندا مادەنيەت سالاسىنا قايتا ورالادى.

1978-1993 جىلدارى تارباعاتاي ايماعىنىڭ مادەنيەت سالاسىنا باسشىلىق  قىزىمەتكە كەلىپ، ءوڭىردىڭ مادەنيەتىن كوتەرۋگە زور ۇلەس قوسادى. «قازاقتىڭ 100 ءانى»، «قازاقتىڭ 100 كۇيى» انتولوگيالارىن قۇراستىرادى.

«ەل ءىشى – ونەر كەنىشى» قاعيداسىمەن اۋىلداردى ارالاپ، جاس تالانتتاردى جيناپ، ىلە كوركەمونەر مەكتەبىنە، شىڭجاڭ كوركەمونەر ينستيتۋتىنا، بەيجىڭ مەن شانحاي كونسەرۆاتوريالارىنا جىبەرىپ، تاربيەلەپ شىعارادى. سولاردىڭ قاتارىندا گۇلنار ابدۋللاقىزى، احان باقشايۇلى، دامۋ، ەركىن ەرگەن، جانات توقتاسىن، قۇرمانبەك الىمعازى، ت. ب-لار بار.

شاۋەشەكتە مادەنيەت باسقارماسىنىڭ جانىنان «دۇبەك» ءانسامبلىن قۇرىپ، ايماق مادەنيەتىنىڭ ۇيىتقىسىنا اينالدىردى. ال فاريدانىڭ اناسى باتيما بەكەتايقىزى دا جوعارى ءبىلىم العان، قازاق ايەلىنە، اناسىنا ءتان ىزگى قاسيەتىمەن ەلگە  سىيلى زيالى  انا، فاريدا  وتباسىنىڭ تۇڭعىشى بولعان سوڭ قازاقى ءداستۇرى بويىنشا اجەسى ونى قىرقىنان شىعار-شىقپاستان ەتەگىنە سالىپ، باۋىرىنا باسادى. وسىلايشا ول اجەسى ءتۇرسىنبۇبى نوكەبايقىزىنىڭ تاربيەسىندە وسەدى. مارقۇم اجەسى دە ءسوز ۇستاعان شەشەن، ون ساۋساعىنان ونەر تامعان شەبەر كىسى ەدى. ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز مىنە وسىنداي وتباسىندا 1966 جىلدىڭ 22 اقپانىندا دۇنيەگە كەلەدى. انە سونداي ونەگەلى، ونەرلى، تالاپشىل وتباسىندا وسكەن فاريدا بالا كۇنىنەن تالعام مەن ءتارتىپتى قاتار بويىنا ءسىڭىردى. اكەسىنىڭ قاتاڭ تالابى، سۋرەتشىلىك، ەستەتيكالىق تالعامى ونىڭ كەيىنگى جولىنا ىقپال ەتتى.

الماتىعا العاش كەلگەن جىلدارى ءبىراز ۋاقىت شەتەلدىكتەرگە قازاق تىلىنەن ساباق بەرە ءجۇرىپ، ءوزى جوبالاپ، ويۋ-ورنەگىن ءوزى سالىپ، ءوزى تىگىپ جاساعان العاشقى ەكى اۆتورلىق كوستيۋمىن ساۋدا ورىندارىنا وتكىزەدى. بىرتە-بىرتە سۇرانىس كوبەيەدى.

1997 جىلى بيزنەس-جوباسىن جاساپ، الماتى قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا ۇسىنادى. جوبا ماقۇلدانىپ، سول تۇستاعى داعدارىس سالدارىنان تىعىرىققا تىرەلىپ جابىلىپ قالعان زاۋىت-فابريكالاردىڭ جۇمىسسىز قالعان بىلىكتى ماماندارى جۇمىسقا تارتادى. وسىلايشا شاعىن شەبەرحانادا باستالعان شاعىن كاسىپ جۇزدەگەن ادام ەڭبەك ەتەتىن «ەركە-نۇر» فابريكاسىنا اينالدى، بيۋدجەت قورجىنىنا قوماقتى سالىق قۇيدى،  سول تۇستاعى ەلىمىزدەگى ەڭ قيىن الەۋمەتتىك ماسەلە  حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدا ەلەۋىلى ۇلەس قوستى. فابريكا قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىم نەگىزىندە زاماناۋي ستيل قالىپتاستىردى. ەلىمىزدەگى كوپتەگەن تەاتر ۇجىمدارىن، ونەر ادامدارىن جاڭا ستيلدەگى ۇلتتىق كيىممەن قامتاماسىز ەتتى. سونىمەن قاتار «ەركەنۇر» ءسان تەاترىن جانە ءسان جۋرنالىن شىعارىپ ، قازاقى ۇلتتىق كيم مەن ءتول مادەنيەتىمىزدى ناسيحاتتاۋعا اسا كوپ ەڭبەك ءسىڭىردى

«ەركەنۇر» ءسان تەاترى 2000 جىلداردىڭ باس شەنىندە گوللانديا، بەلگيا، فرانتسيا، اقش، تۇركيا، قىتاي، جاپونيا قاتارلى ەلدەردىڭ ۇلكەن ساحاناسىندا قازاقى ناقىشتاعى ۇلتتىق كوستيۋمدەردىڭ كوللەتسيالارىن كورسەتىلىمگە شىعارىپ، قازاق كيىم ونەرىن تۇڭعىش رەت الەمدىك دەڭگەيدە ناسيحاتتادى، قازاقتىڭ ادەمى دە اسەم كيىم مادەنيەتىن الەمگە پاش ەتىپ شەتەلىك قاۋىمدى تامساندىردى.

فاريدا مەرحاميتقىزىنىڭ شىعارماشىلىق ونەرى، تاباندى دا قاجىرلى ەڭبەگى ونى  جالپاق جۇرتقا تانىمال، قالاۋلى تۇلعاعا  اينالدىردى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ بىرقانشا مارتە قابىلداۋىندا بولىپ، بيىك مىنبەردەن ەلىمىزدە كاسىپكەرلىكتى، وتاندىق ءوندىرىستى دامىتۋعا ،قازاق حالقىنىڭ، قانداستاردىڭ تاعدىرىنا قاتىستى قانشاما وزەكتى ماسەلەلەردى دۇركىن-دۇركىن كوتەرىپ، قاۋىمنىڭ العىسىنا بولەندى. «امانات» پارتياسىنىڭ ورتالىق ساياسي كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، الماتى قالاسى ساياسي كەڭەسى مۇشەسى ،

قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى، باسقارما مۇشەسى، الماتى قالاسى ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى. 2021-2024 جىلدارى الماتى قالاسى اكىمى جانىنداعى ايەلدەر مەن بالالار ءىسى جونىندەگى كومميسيانىڭ مۇشەسى رەتىندە، رەسپۋليكانىڭ جانە الماتى قالاسىنىڭ الەۋمەتتىك جانە مادەني-رۋحاني دامۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەسىن قوستى، ۇلتتىق مۇددەگە قاتىستى قانشاما وزەكتى ماسەلەلەردى كوتەردى. «شاراپات»  قايىرىمدىلىق قورىن قۇرىپ، سول ارقىلى كوپتەگەن قايىرىمدىلىق شارالارىن ۇيىمداستىردى. 2011 جىلى قازاق كوشى-قونىنا بايلانىستى ۇلتتىق اۆتورلىق جوبانى  دايارلاپ،  شەتەلدەگى قازاق كوشى-قونى مەن ىشكى كوشى-قوننىڭ جاڭا كونتسەپتسياسىن ۇكىمەتكە ۇسىندى. قىتايداعى قانداستارعا كوپ مارتەلى ۆيزا ماسەلەسىن كوتەردى. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى ادام قۇقىعى جونىندەگى كوميسسيانىڭ  مۇشەسى رەتىندە وتباسى ينستيتۋتىنا، انا مەن بالا قۇقىعىنا بايلانىستى وزەكتى ماسەلەلەردىڭ شەشىم تابۋىنا مۇرىندىق بولدى.

2012 جىلى سول كەزدەگى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ ءمينيسترى گۇلشارا ابدىحالىقوۆانىڭ ۇسىنىسىمەن سەمەي قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى كۋرچاتوۆ قالاسىنا قىتايدان ءجۇز وتباسىن كوشىرىپ اكەلىپ، قونىستاندىردى.

فاريدا مەرحاميتقىزى وسىنداي ەڭبەكتەرىنىڭ ناتيجەسىندە ، ەل پرەزيدەنتىنىڭ «قۇرمەت» گارماتالارىمەن بىرنەشە مارتە ماراپاتتالسا، 2013 جىلى «قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى»، «مادەنيەت ءىسىنىڭ ۇزدىگى» اتاعىن السا، 2025 جىلى «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى بولدى .

«ونەرىلى – ورگە جۇزەدى» دەگەن دانا ءسوز بار. سول ونەرىن ءومىر بويى سەرىك ەتىپ، ەڭبەگىمەن ەلگە ورنەك سالعان فاريدا مەرحاميتقىزىنىڭ ايگىلى شاۋەشەك جەرىنەن باستالعان عۇمىر جولى قازاقستانىڭ ماقتانىشىنا ۇلاسقان ونەگەلى دارا جولىنا اينالدى.

مەرەيلى مەرەيتوي بەلەسىنە كوتەرىلگەن فاريدا مەرحاميتقىزىنا مىقتى دەنساۋلىق، قاجىماس قايرات، تولاسسىز شابىت تىلەيمىز. ءومىر جولى – ونەگە، ەڭبەگى –  ۇرپاققا ۇلگى، ونەرى – اسىل  مۇرا بولسىن!

سەرجان سارسەنبايۇلى

Abai.kz