ۋاقىت اعىنى ءبىزدى تاعى ءبىر اياۋلى دوس، اسىل ازاماتتان ايىردى. بەلگىلى اقىن، قارىمدى دا قاجىرلى باسپاگەر ءتالىپباي قاباەۆ پانيدەن باقيعا كوشتى. ول ەلىمىزدەگى قازاق جازبا ادەبيەتى جونىنەن ايتقاندا، كوزگە نەداۋىر ەرتە تۇسكەن، ازاتتىقتىڭ العاشقى ون جىلى ىشىندە-اق كوپكە تانىمال بولا باستاعان قالامگەرلەردىڭ ءبىرى ەدى. سول كەزدەگى باسىلىمداردا جاريالانعان ولەڭدەرىن، اسىرەسە، «شينجياڭ ادەبيەت يسكۋستۆوسى» (قازىرگى «شۇعىلا») جۋرنالى 1956 جىلعى 10-سانىندا جاريالاعان «اساۋعا تۇساۋ» دەگەن اڭگىمەسىن وقىپ، ونى اعا قالامگەر قاتارىندا تانىعان ەدىم. سول تۇسىنىك بويىنشا، 1957 جىلى ۇرىمجىگە وقۋعا كەلگەننەن كەيىن وسى قالادا تۇراتىن جاس اقىندارمەن تانىسۋ، ولاردان كەڭەس الۋ ماقساتىندا ساباقتاسىم دۋتان ساكەيۇلى ەكەۋمىز بىرنەشە ورىندى ارالاعان ەدىك.

سول قاتاردا اۆتونوميالى رايوندىق جاستار وداق كوميتەتىنىڭ قاراۋىنداعى «كوممۋنيزمشىل جاس» جۋرنالىندا رەداكتور بولىپ ىستەيتىن ءتالىپبايدى دا ىزدەپ باردىق. ولاردىڭ مەكەمەسى ۇرىمجىدەگى حالىق الاڭىنىڭ كۇنشىعىس جاعىنداعى تار كوشەنىڭ بويىندا ءبىر قاباتتى كونە عيماراتتا تۇرادى ەكەن. ءبىز بارعاندا ول ءبىر بولمەدە جالعىز وتىرىپتى. سىرت بەينەسىنە قاراعاندا جاس شاماسى مەنەن ءسال عانا ۇلكەن سياقتى. ۇزىن بويلى، سۇلۋشا كەلگەن ارىق قارا جىگىت كورىندى. امان-سالەم جاساسىپ، ءوز جايىمىزدى ايتقان سوڭ، ول اسا ريزاشىلىقپەن قارسى الاتىندىعىن ءبىلدىرىپ، قىزمەت ورنىنىڭ جايىن قىسقاشا اڭگىمەلەپ بەردى. «كوممۋنيزمشىل جاس» دەپ اتالعان بۇل جۋرنالدىڭ شىعارىلا باستاعانىنا ونشا ۇزاق ۋاقىت بولماپتى. قازىرشە نەگىزىنەن جاستارعا ارنالعان ساياسي تاربيەلىك مازمۇنداعى شىعارمالار بەرىلىپ تۇرادى ەكەن. ادەبي تۋىندىلار ءالى جاريالانىپ كورمەپتى. وسى جايتتەردى ايتا وتىرىپ، ول:

«الداعى ۋاقىتتا ادەبيەت بەتى اشىلۋى مۇمكىن. ولەڭدەرىڭ بولسا جىبەرىڭدەر، ىڭعايى كەلسە جاريالاۋعا كۇش سالايىن» دەدى. وسىدان كەيىن مەن ەكى-ءۇش قىسقا ولەڭىمدى پوچتادان جىبەرگەن ەدىم، ءتالىپباي ايتقان ءسوزىن اينىتپاي ورىنداپ، ءبىر مەزگىلدەن سوڭ ول ولەڭدەردى جۋرنالدا جاريالادى. مەنىڭ تالىپبايمەن العاش تانىسۋىم وسىلاي باستالعان بولاتىن. بىراق بىرتالايعا دەيىن قايتا بارىس-كەلىس جاساي المادىم. ونداعى سەبەپ، ءبىزدىڭ مەكتەپ ءۇرىمجىنىڭ تومەنگى جاعىنداعى باحۋدي-ىرگۇڭ دەگەن جەردە بولىپ، ارالىق ءبىرشاما شالعاي، اۆتوبۋس قاتىناسى جوق، وقۋ باستالىپ كەتكەندىكتەن، قالا ورتالىعىنا بارۋعا ۋاقىت شىعارۋ قيىن. ونىڭ ۇستىنە، مەن تۇتقيىل اۋىرىپ، ەمدەلۋگە ءتۇسىپ قالعان ەدىم. كەلەسى جازدا «وڭشىلدىق-ۇلتشىلدىققا» قارسى ساياسي كۇرەس جۇرگىزىلگەندىكتەن سىرتقا اتتاپ شىعۋ ءتىپتى قولايسىز بولدى. سول كۇردەلى قوزعالىس اقىر اياعىندا ءتالىپباي قاتارلى ءبىر توپ جاستاردى سىپىرىپ، تارىم قۇمىنا ايداپ الىپ كەتكەندىگىن كەيىنىرەك بىلدىك.

«باتقان كۇننىڭ اتار تاڭى بار» دەگەندەي، جيىرما جىلعا تاياۋ ۋاقىت وتكەندە، پارتيا ۇيىمى الدىڭعى كەزدە بولعان اسىرە سولشىلدىق ارەكەتتىڭ قاتەلىگىن تۇزەتىپ، ناقاق جازالانعانداردى اقتاپ، بۇرىنعى قىزمەتىن قالپىنا كەلتىرگەندە ءتالىپباي دا اجىرعىدان قۇتىلىپ، باياعى جۇمىس ورنى بولعان «شىنجاڭ جاستار-ورەندەر باسپاسىنا» قايتىپ ورالدى.

مۇندا ول قاتارداعى قاراپايىم رەداكتور عانا ەمەس، بەلگىلى ۋاقىتتان كەيىن باسپانىڭ ورىنباسار باستىعى، قوسىمشا قازاق ءبولىمىنىڭ جاۋاپتىسى بولىپ مىندەت اتقاردى. ءبىر كەزدە ءبىزدىڭ ءساتتى باستالسا دا اۋمالى-توكپەلى زاماندا شورت ۇزىلگەن تانىستىعىمىز وسى تۇستا قايتا جالعاندى. قاقاعان قارلى قىس كەتىپ، جايدارى كوكتەم كۇنى تۋعانداي بولىپ، زامان اعىسى قالىپتى ارناسىنا تۇسە باستاعان مەزگىلدە، جىلىمىقتان جانى جاي تاپقان ادامدار، ءبىر كەزدەگى وپ-وڭاي باسقا كيىلە سالاتىن قاپتاعان قالىڭ «قالپاقتان» جاسقاناتىن جالتاڭدىقتان قۇتىلىپ، ءبىرىن-ءبىرى ىزدەسىپ، ارالاسا باستاعانى ءمالىم. سول تۇستا ءوزىن ادەبيەتشىلەر قاتارىندا سانايتىن ادامدار مەن ءباسپاسوز سالاسىنداعىلار ءوز ارا جيىرەك بارىس-كەلىس جاساسىپ، كۇيى كەلگەندەرى ۇيلەرىنە قوناققا شاقىرىسىپ مارە-سارە بولعانى بار. ءدال وسى جاعداي ءتالىپباي ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا دا بولدى. كوپ رەت كەزدەستىك، بىرگە وتىرىپ ۇزاق-ۇزاق اڭگىمەلەستىك. ونداعى باستى تاقىرىبىمىز نەگىزىنەن ادەبيەت اۋانى، قازىرگى قالامگەرلەردىڭ حال-جايى، باسپادان كىتاپ شىعارۋدا كەزدەسەتىن ماسەلەلەر توڭىرەگىندە بولدى. قازىر قايتالاي ويلاسام، ەكەۋمىزدىڭ وسىدان بۇرىنعى باسىپ وتكەن جولدارىمىز تۋرالى ءسوز قوزعاپ كورمەپپىز. مەنىڭ ءومىر ساپارىم بۇرالاڭى ازىراق ءبىرشاما قاراپايىم بولعانىمەن، ءتالىپبايدىڭ باسىپ وتكەن ساپارى اسا كۇردەلى ەكەندىگى، اناۋ تارىمنىڭ قۇمدى دالاسىندا ويناپ نە ساياحاتتاپ جۇرمەگەندىگى وتە ايقىن عوي. بىراق، ول بۇل تۋرالى اۋىز اشقان ەمەس. اڭعارى، سانالى ازامات بۇگىنگى بوستاندىعىنا رازى بولىپ، وتكەن قايعىلى كۇندەرى كوڭىل ارحيۆىندە كومۋلى قالا بەرسىن دەگەن بولسا كەرەك. ال، ونىڭ جالىنداعان جاستىق شاعىندا جانى ەلجىرەي سۇيگەن ارۋدان الىسقا ايدالىپ كەتۋى سەبەبىنەن ايىرىلىپ قالعاندىعى جونىندەگى اڭگىمەنى باسقالاردىڭ ايتۋىنان تىڭداعان بولسام دا، ءوزى ايتپاعان سوڭ، مەن «ەسكى جارانى بىلتەلەپ»، قازىرگى قوساعى گۇلنيسامەن جاراسقان تۇرمىسىنا كولەڭكە ءتۇسىرىپ الىپ جۇرمەيىن دەگەندى ويلاپ، سۇراماعان بولاتىنمىن.

باسپادان كىتاپ شىعارۋ تۋرالى اڭگىمەلەسىپ وتىرعانىمىزدىڭ ءبىر كەزەگىندە ول ماعان:

«سەن ءبىر ولەڭ كىتابىڭدى دايىنداپ بەر، مەن شىعارايىن» دەپ قالدى. ونىڭ بۇل ءسوزى ءوزىمنىڭ ويلاعانىممەن ۇيلەسە كەتكەندىكتەن، ءالى جيناقتارعا كىرگىزىلمەگەن ولەڭدەرىمدى رەتتەپ، ءبىراز ۋاقىتتان كەيىن اپارىپ بەرگەن ەدىم. ول كىتاپتىڭ كولەمى كىشىرەك بولۋى تالاپ ەتىلەتىندىگىن ايتىپ، سوعان بايلانىستى ءىشنارا شىعارمالاردى ىقشامداۋ مۇمكىن ەمەستىگىن ەسكەرتتى. سونىمەن بىرگە كىتاپقا كوركەمىرەك ات قويۋىمدى اتاپ ايتتى. بايقاپ كورسەم، بۇل توپتاماعا كىرگەن ولەڭدەردىڭ ءبىرتالايى 1984 جىلى يۋگوسلاۆيا مەن رۋمەنياعا بارعان كەزدە العان اسەرلەر نەگىزىندە جازىلعان دۇنيەلەر ەكەن. سونىڭ ىشىندە بالقان تۇبەگىندەگى جاپ-جاسىل تابيعاتقا قىزىعۋدان تۋعان «جاسىل الەم» دەگەن ولەڭىم بارلىعى ەسىمە ءتۇسىپ، كىتاپقا وسىلاي ەسىم بەرگىم كەلگەنىن ايتىپ ەدىم، مۇنى ءتالىپباي دا ۇناتتى. كىتاپ باسپادا ءتىزىلىپ، العاشقى نۇسقاسى دايىندالعاننان كەيىن رەداكتوردىڭ تالابى بويىنشا ءوزىم ءبىر رەت كورىپ شىققان سوڭ، زاۆودقا تاپسىرىلدى دا، 1988 جىلى رەسمي باسىلىپ تاراتىلدى. ءتالىپباي باسپا جۇمىسىن باسقارىپ تۇرعان كەزدە جالعىز مەنىڭ عانا ەمەس، تالاي اقىننىڭ جىر جيناقتارىن جانە باسقا ەڭبەكتەرىن باسپادان شىعاردى. ول ءوزى دە قالامگەر بولعاندىقتان الدەنەشە شىعارما جازىپ جاريالاۋىنا بولار ەدى. بىراق، ول وزىنە ۇيىمنىڭ سەنىپ تاپسىرعان باستى مىندەتى باسپاگەرلىك، رەداكتورلىق، اۆتورلار مەن وقىرماندار ءۇشىن جۇمىس ىستەپ، كوبىرەك، جاقسىراق كىتاپتار شىعارۋ دەپ بىلگەندىكتەن، جەكە شىعارماشىلىعىنا مويىن بۇرۋعا كوپ ۋاقىت شىعارا المادى. ول جەرگىلىكتى اۆتورلاردىڭ جازعان شىعارمالارىن قاراپ، مۇقيات رەداكتسيالاپ باستىرۋمەن عانا قاناعاتتانىپ قالماي، بۇرىننان بەرى قازاق تىلىنە اۋدارىلعان دۇنيە ءجۇزى كلاسسيكتەرىنىڭ دە ءبىرتالاي كىتابىن قاراپ، ءتىل قولدانىسى جاعىنداعى تۇسىنىكسىزدىك جايتتەرى بايقالسا، لايىقتى وزگەرىستەر جاساپ باستىرىپ شىعاردى. مىسال ءۇشىن ايتساق، انگليالىق ايگىلى اقىن بايروننىڭ ءبىر تومدىعى، شي توراعا: «زاماننىڭ ۇلى وزگەرىستەرى مەن كەيىپكەردىڭ كىسىلىك قاسيەتتەرى شىنىمەن وتە تەرەڭ سۋرەتتەلگەن» دەپ جوعارى باعا بەرگەن شولوحوۆتىڭ «تىنىق دون» اتتى 4 تومدىق رومانى سياقتى شىعارمالار ءتالىپبايدىڭ قولىنان ءوتىپ، وسى باسپادا باسىلىپ، وقىرماندارعا تابىس ەتىلگەن بولاتىن.

قايتا قاۋىشقاننان بەرگى 40 جىلداي ۋاقىت ىشىندە ەكەۋمىزدە ءباسپاسوز سالاسىندا جاۋاپتى مىندەتتەر اتقارعاندىقتان ادەبيەت پەن كوركەمونەرگە، ءتىل-جازۋعا، باسپاگەرلىك قىزمەتىنە بايلانىستى بولعان تالاي جيىندارعا بىرگە قاتىناسىپ، پىكىر الىسىپ، كوزقاراس الماستىرىپ، كاسىپتىك داعدىمىزدى ساقتاپ، ءوزىمىز جاساعان ورتادا، ءبىز ارالاسقان كاسىپتەستەردىڭ حال-جايى، ونىمەن اينالىسىپ جۇرگەندەردىڭ قول جەتكىزگەن تابىستارى مەن جەتە الماي جاتقان جاقتارى تۋرالى... اڭگىمەلەسۋدى سوڭعى جىلدارعا دەيىن ءۇزىپ قويمادىق. مۇنداعى باستى ءبىر سەبەپ، ونىڭ ادامدارعا دۇرىس قاراي بىلەتىندىگى، سىپايىلىعى، باۋىرمالدىعى بولسا، سوعان قوسا زامانداستىق پەن مىنەزىمىزدەگى ۇقساستىق وسىلاي تابىستىرعان ەدى. جاسىمىز ۇلعايىپ، ءجۇرىس-تۇرىسىمىز قيىنداعان كەيىنگى مەزگىلدە ارامىزداعى قاتىناس مىندەتىن كوبىنەسە تەلەفون اتقارىپ تۇرعان بولاتىن. كەزدەسىپ قالعان كەزدەردە ول ماعان:

«سەن مەنى اعا دەپ اتاساڭ بولادى. ويتكەنى، بىرىنشىدەن، مەن سەنەن ءبىر جاس ۇلكەنمىن، ەكىنشىدەن، مەن ءبۇتىن قازاقتىڭ اعاسى بولعان ۇلى ءجۇزدىڭ ۇرپاعىمىن، مۇنى ۇمىتىپ كەتىپ جۇرمە» دەپ قالجىڭ ايتاتىن. وسى سياقتى جولداستىقتى، جاقىندىقتى اڭعارتاتىن جىلى سوزدەر ارامىزدا ۇنەمى بولىپ تۇراتىن ەدى. امال قانشا، بۇل قاتىناس جولى مىنە شورت كەسىلىپ كەتتى.

ادام ومىرىندە ساتتىلىك بولعان جەردە ساتسىزدىك تە بولاتىنىن، قۋانىشقا وكىنىش ىلەسە جۇرەتىنىن ەستىپ تە، كورىپ تە، باسىمىزدان وتكىزىپ تە كەلەمىز. تالىپبايمەن ارامىزداعى قاتىناس تۋرالى دا وسىنى ايتۋعا بولادى.

مەن 2016 جىلى 7-ايدا جاسىمنىڭ 80-گە تولۋىنا بايلانىستى ءبىر كەزەڭنىڭ بەلگىسى بولسىن دەپ ۇرىمجىدە تۇراتىن كاسىپتەس قۇرداستارىمنىڭ باسىن قوسىپ سۋرەتكە الدىرىپ قويايىن دەگەندە، سولارمەن بىرگە داڭقۇرداس بولماسا دا زامانداس دوستارىمنان بىرنەشەۋىن دە ەرەنقابىرعا تاۋىنىڭ كوركەم قويناۋىنداعى جەكەلەر اشقان ساياجايعا شاقىرعان ەدىم. ولاردى تاۋعا الىپ بارىپ، الىپ كەلەتىن اۆتوبۋستى ادامداردىڭ كەلىپ وتىرۋىنا قولايلىراق جەر دەپ رايوندىق وقۋ-اعارتۋ مەڭگەرمەسىنىڭ اۋلاسىنا قويىپ، سوندا جينالۋدى ايتقانىمدا، ءتالىپباي ءجۇرىپ-تۇرۋعا دەنساۋلىعىنىڭ ىڭعايى كەلمەيتىندىگىن ەسكەرتىپ، اتاپ شاقىرعانىما راقمەت ايتقان ەدى. سول كەزدە ونىڭ بارا المايمىن دەۋى ءوز ۇيىنەن اۆتوبۋس تۇرعان جەرگە جاياۋ بارۋى قيىن بولعاندىعى ەكەنىن ويلاماپپىن. ايتپەسە، ارناۋلى ماشينامەن اكەلۋىمە بولاتىن ەدى. ءسويتىپ، ەستەلىك سۋرەتكە بىرگە تۇسە الماي قالعانىما كەيىن وكىندىم.

وسىدان ءدال 10 اي كەيىن سونداعى سۋرەتتەردى تۇسىرگەن مەنىڭ اياۋلى جالعىز ۇلىم ايدىن الپينيستەر توبىنا قاتىناسىپ، شىڭعا شىعۋ ساپارىندا تۇتقيىل قايتىس بولىپ كەتكەندىكتەن، قان جۇتىپ، قاسىرەت شەگىپ وتىرعانىمدا، جۇرت قاتارىندا ءتالىپباي دا كوڭىل ايتۋعا كەلگەن ەدى. ول تاياققا سۇيەنىپ ارەڭ جۇرەدى ەكەن. ەكىنشى قاباتتاعى ۇيگە شىعا المايتىن بولعاندىقتان، ەسىك الدىندا كەزىگىپ، قۇشاقتاپ تۇرىپ جىلاپ كورىسكەن، سابىرلى بولۋىمدى، قايعىعا بەرىلىپ كەتە بەرمەۋىمدى ايتىپ ءبىرتالاي كەڭەس بەرگەن ەدى. سودان كەيىن بەس ايداي ۋاقىت وتكەندە اسىل ازامات ءتالىپباي ءوزى دە ورالماس ساپارعا جول تارتىپ كەتتى. ەندى تەك ونىڭ ارۋاعىنا ارناپ، جۇرتتىڭ ءبارى جاتقا بىلەتىن «جاتقان جەرىڭ جايلى، جانىڭ ءجانناتتا بولسىن» دەگەن ءسوزدى عانا اۋىزعا الىپ وتىرمىن. قادىردى دوسىم، سەن كەتسەڭ دە، ەسىمىڭ وشپەيدى.

سەن كوزىڭنەن وتكىزىپ، باسپادان شىعارعان تالاي اسىل كىتاپتار ءالى دە وقىرمانداردىڭ قولىندا تۇر. سەن سول ءۇشىن ۇزاق جاساي بەرەسىڭ!

2017 جىل قازان

شاكەن وڭالباەۆ،

اقىن، قحر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ يەگەرى

Abai.kz