«AMANAT» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ مۇشەسى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىنداعى قوعامدا كەڭ تالقىلانىپ جاتقان جەكەلەگەن باپتار جونىندە مالىمدەمە جاسادى. 

قۇرمەتتى ەرلان جاقانۇلى!

قادىرلى ارىپتەستەر!

«ادىلەتتى جانە پروگرەسسيۆتى قازاقستاننىڭ حالىقتىق كونستيتۋتسياسى ءۇشىن!» جالپىۇلتتىق كواليتسياسى، 16 اقپاننان باستاپ ەل ارالاپ، قوعامنىڭ ءتۇرلى توپتارىمەن كەزدەسىپ، جاڭا كونستيتۋتسيانى تالقىلاۋدا.

كواليتسيانىڭ مۇشەلەرى بىرنەشە كۇننىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ توعىز ءوڭىرىن ارالاپ، مىڭداعان كەزدەسۋ وتكىزدى.

كواليتسيا مۇشەسى رەتىندە مەن دە بىرنەشە ءوڭىردى ارالاپ قايتتىم.

ءبىر ماسەلەنى اشىق ايتۋىمىز كەرەك، تەك سوڭعى 7 جىلدا ەلىمىز وتىز جىلدا ويعا كەلمەگەن، ىرگەلى جانە ماڭىزدى وزگەرىستەردى باستان وتكەردى.

پرەزيدەنتتىڭ باستاماسىمەن ءتورت ساياسي رەفورمالار پاكەتى، جۇزەگە استى.

وعان قوسا، 2022 جىلى قابىلدانعان كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ورنى ەرەكشە.

بىراق سوڭعى جىلدار-داعى، ەلدەگى عانا ەمەس، الەمدەگى گەوساياسي احۋالدىڭ وزگەرۋى، جاساندى ينتەللەكت ءداۋىرىنىڭ باستالۋى، مەملەكەتتىڭ باستى قۇجاتىن، قايتا قاراۋدى وزەكتى ەتتى.

بىلتىر ءبىز قولدانىستاعى كونستيتۋتسيانىڭ 30 جىلدىعىن اتاپ وتتىك. وتىز جىلدا ونىڭ قانشا وزگەرتۋلەر مەن تولىقتىرۋلاردى باستان كەشىرگەنىن بىلەتىن كوپتەگەن زاڭگەرلەر اتا زاڭنىڭ جاڭادان قابىلدانۋىن قولداپ وتىر.

كەزدەسۋلەردە كوتەرىلگەن نەگىزگى سۇراقتارعا توقتالىپ وتسەم.

سونىمەن ناقتى نورمالارعا كەلەتىن بولساق، قۇرىلتاي اتاۋى، پروپورتسيونالدى سايلاۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگى، حالىق كەڭەسىنىڭ قۇزىرەتى سەكىلدى ماسەلەلەر اقپارات كەڭىستىگىندە دە، حالىقپەن كەزدەسۋلەردە دە كەڭىنەن ايتىلىپ-جازىلىپ ءجۇر.

سوندىقتان ولاردى تاعى دا قايتالاۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ ويلايمىن.

حالىقتى مازالاعان تاقىرىپتىڭ ءبىرى – ءبىلىم بەرۋ مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى تەگىن قىزمەت كورسەتۋ ماسەلەسى.

جەكەلەگەن ازاماتتار تاراپىنان، «حالىقتىڭ ءبىلىم الۋ، دارىگەر كومەگىنە جۇگىنۋ سياقتى الەۋمەتتىك سۇرانىسى، ەندى تەك اقىلى تۇردە بولادى-مىس» دەگەن جاڭساق، ياعني فەيك اقپارات ايتىلۋدا.

ال شىن مانىندە، قازاقستان الەۋمەتتىك مەملەكەت بولعان، جانە بولا دا بەرەدى.

بۇل جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا دا شەگەلەپ جازىلعان.

ونىڭ ايقىن كورىنىسى – مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ شامامەن 40 پايىزى الەۋمەتتىك سالاعا باعىت-تالا-تىن-دىعى.

سونىمەن قاتار، اتا زاڭنىڭ 1-بابى «مەملەكەتتىڭ ەڭ جوعارى قۇندىلىعى – ادام، ونىڭ ءومىرى، قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى» دەپ ايقىن-دايدى.

جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا، بۇل قىزمەتتەر دە اقى تولەمەي الاتىن قىزمەت دەپ انىق جازىلعان، سايكەسىنشە دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا ازاماتتاردىڭ مۇمكىندىكتەرى ودان سايىن كەڭەيەدى دەپ ايتا الامىز.

بۇل قىزمەتتەر اقىسىز دەپ ايتىلعانىمەن، ولار ءاردايىم مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلىپ كەلدى جانە بولاشاقتا دا سولاي بولادى.

تاعى قايتالاپ ايتايىن، ءبىلىم مەن مەديتسينا ازاماتتارىمىز ءۇشىن اقىسىز ءارى قولجەتىمدى بولىپ قالا بەرەدى.

سونىمەن قاتار، قولدانىستاعى كونستيتۋتسيادا جازىلعان، «مەملەكەتتىك» جوعارى وقۋ ورىندارى دەگەن ءسوزدى الىپ تاستاۋ ۇسىنىلعان.

بۇل دۇرىس شەشىم. نەگە؟ ويتكەنى بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك گرانتتار ارقىلى، ستۋدەنتتەر تەك مەملەكەتتىك قانا ەمەس، جەكەمەنشىك جوعارى وقۋ ورىندارىندا تەگىن جوعارى ءبىلىم الا الادى. كيمەپ، ماقسۋت ناريكباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى، تۇران سياقتى ۋنيۆەرسيتەتتەر جەكە مەنشىك بولسا دا، گرانتتى ۇتىپ العان  ستۋدەنتتەرىمىزدە سول ۋنيۆەرسيتەتتەردە دە گرانتپەن وقۋعا مۇمكىندىكتەرى بولۋى ءتيىس.

وسىلايشا، ۇسىنىلىپ وتىرعان نورمالار، اتالعان الەۋمەتتىك كەپىلدىتەردى قىسقارتۋعا ەمەس، ولاردى نەگىزگى زاڭدا زاماناۋي ءارى ناقتى تۇردە بەكىتۋگە باعىتتالعان.

تاعى قايتالاپ ايتايىن.

ازاماتتاردىڭ نەگىزگى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى اقىسىز الۋ جونىندەگى بارلىق بۇرىنعى كەپىلدىكتەرى تولىق كولەمدە ساقتالادى. بۇنى دا حالىقپەن كەزدەسۋلەردە ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىندىردىك.

قوعامدىق ورتادا ءجيى ايتىلىپ جۇرگەن تاعى ءبىر تاقىرىپ ء–سوز بوستاندىعىنا قاتىستى.

جاڭا كونستيتۋتسيا جوباسىندا ءسوز بوستاندىعى ايقىن بەكىتىلگەن. جانە دە سىن ايتۋ قۇقىعى مەن ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىن ادەيى قورلاۋ ۇعىمدارىنىڭ ارا جىگى ناقتى اجىراتىلعان.

لاۋازىمدى تۇلعالاردى سىناۋعا، ولاردىڭ قىزمەتىنە قاتىستى جاعىمسىز پىكىر بىلدىرۋگە بولادى. ءبىز دە بۇل جەردە ءبىرشاما لاۋازىمدى تۇلعالاردى قاتتى سىنايمىز.  ول دۇرىس. دەگەنىمەن، ەشكىمدى كەمسىتۋگە، قورلاۋعا بولمايدى. ءار ادامنىڭ ار-نامىسىن مەملەكەت قورعاۋى كەرەك دەگەن قاعيدا – ماڭىزدى.

نەگىزى، ەگەر مۇقيات قاراساق ادامنىڭ ابىرويى مەن ار-نامىسىن قورعاۋ، زورلىق-زومبىلىقتى ناسيحاتتاۋعا تىيىم سالۋ، قولدانىستاعى زاڭنامادا بۇرىننان بار.

بۇل – حالىقارالىق تاجىريبەدە كەڭ تارالعان ءتاسىل.

داۋلى تاقىرىپقا اينالعان تاعى ءبىر ماسەلە – ارنايى قۇقىقتىق رەجيم ەنگىزۋ. بۇل تاقىرىپ، ءالى دە ءتۇرلى سۇراق تۋدىرۋدا (5-باپ، 6-تارماق).

بۇل تۇرعىدا قازاقستاننىڭ ەگەمەندىگى مەن تاۋەلسىزدىگى، ونىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى – مىزعىماس  ارى ەڭ باستى قۇندىلىق ەكەنىن ءبىز قوعامدىق ورتادا جالىقپاي ايتۋىمىز كەرەك.

ارنايى قۇقىقتىق رەجيمدەردى كونستيتۋتسيا دەڭگەيىندە بەكىتۋ – ەلدىڭ ەكونوميكالىق ەگەمەندىگىن كۇشەيتۋگە باعىتتالعان قادام. مۇندا مەملەكەتتىڭ ۋنيتارلىعى جانە دە مەملەكەتتىڭ  تولىق باقىلاۋى ساقتالادى.

ءبىز ءتىپتى قازىر، عىلىمي قالاشىقتار تۋرالى ارنايى زاڭ جوباسىن قاراپ جاتىرمىز. سول قالالاردا دا ارنايى ورتانى قالىپتاستىرۋ، عىلىمدى دامىتۋ بويىنشا جاعداي جاساۋ تۋرالى ۇسىنىستاردى بەردىك.

جالپى، بۇل جۇيە، ينۆەستورلارعا زاماناۋي جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ، قولايلى كولىك جەلىسىن دامىتۋ جانە ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمدى سالۋ مىندەتىن جۇكتەيدى. ياعني ول ءوز كەزەگىندە، ءتيىستى وڭىرلەردە، حالىقتىڭ ءومىر ساپاسىنىڭ تىكەلەي جاقسارۋىنا اكەلەدى.

ارنايى رەجيم – ءىرى جوبالار ءۇشىن تەحنيكالىق كەپىلدىك. الاتاۋ قالاسى نەمەسە استانا قارجى ورتالىعى دەڭگەيىندەگى جوبالار، ۇزاق مەرزىمدى جانە اۋقىمدى ينۆەستيتسيالاردى تالاپ ەتەدى.

ال قاراپايىم زاڭدار بولسا - بيۋدجەت تاپشىلىعى نەمەسە ساياسي كونيۋنكتۋرا وزگەرگەن جاعدايدا وڭاي تۇزەتىلۋى مۇمكىن.

ال كونستيتۋتسيالىق دەڭگەيدە بەكىتىلگەن كەپىلدىكتەر ينۆەستورعا «ويىن ەرەجەلەرى» 5-10 جىلدان كەيىن وزگەرمەيتىنىنە ناقتى سەنىم بەرەدى.

قورىتا كەلگەندە، جاڭا كونستيتۋتسيادا – زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن، پروگرەسسيۆتى قوعامنىڭ سۇرانىسىنا ساي كەلەتىن، حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى نورمالار قاراستىرىلعان.

قۇرمەتتى ارىپتەستەر،

رەفەرەندۋمعا از ۋاقىت قالدى.

اۋىل-ايماقتى ارالاپ، حالىقپەن كەزدەسىپ جۇرگەن باسقا ارىپتەستەرىمدى، وسى پارلامەنت مىنبەرى ارقىلى قوعامدىق پىكىرگە تالداۋ جاساپ، ازاماتتاردى تولعاندىراتىن ماسەلەلەرگە ءوز باعىتتارى بويىنشا ءتۇيىندى مالىمەت بەرۋگە شاقىرامىن.

Abai.kz