بىتىمگەرشىلىك – قازاق ۇلتىنىڭ تاريحىندا ەلەۋلى ورىن العان، الەۋمەتتىك، قوعامدىق، ەكونوميكالىق جانە ساياسي قارىم‑قاتىناستا قولدانىسقا تۇسەتىن وتە ماڭىزدى ساياسي قۇرال. ونىڭ قولدانۋ ءورىسى قوعامنىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىستىق، شارۋاشىلىق جانە قۇقىقتىق جاعدايلارىن قامتيدى. ال جاۋگەرشىلىك زاماندا ونى حالىقارالىق جاعدايلاردى رەتتەۋگە قولدانىلدى. ەل ىشىندە بىتىمگەرشىلىك امالدارىن بيلەر ينستيتۋتى اتقارسا، حالىقارالىق قاتىناستا حان ۇكىمىمەن بيلەر مەن باتىرلار اتقاردى.

بىتىمگەرشىلىكتىڭ نومادتىق تابيعاتى تۋرالى

بىتىمگەرشىلىك – قازاق حالقىنىڭ تابيعاتىنا جات دۇنيە ەمەس. وتكەن تاريحقا كوز سالساق، «قازاقتىڭ اتتى مادەنيەتى» وركەندەگەن زامانداردا كوشپەندىلەر (نومادتار) سىرعي كوشىپ، ءوزىنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ارەالىن ۇدايى كەڭەيتۋمەن بولعان. مىنە، سول زامانداردان‑اق، بىزدەر «اتتىلاردىڭ» تەك قيراتۋمەن ەمەس، ات تۇياعى باسقان جەرگە ەڭ الدىمەن «بىتىمگەرشىلىك يدەياسىن» الىپ بارۋىمەن ەرەكشەلەنگەنىن  كورەمىز. مىسالى، ەجەلگى نوماد اتتيلا  و كەزدەرى ەۋروپا قۇرىلىعىنىڭ جۇرەگى بولعان ريم قالاسىن قيراتپاي، بىتىمگەرشىلىكپەن ءوزىنىڭ اسكەرىن كەرى اكەتكەن...

ول سول ارقىلى ريم وركەنيەتىن ساقتاپ قالدى. بۇل – ادامزات تاريحىنا ەلەۋلى پروگرەسس اكەلگەن ۇلى بىتىمگەرشىلىك ەدى! سوندىقتان، قازىرگى زاماندا ەۋروپانىڭ قاق ورتاسىندا اتتى اتتيلانىڭ ەسكەرتكىشىنىڭ قاسقايىپ تۇرۋىن – «ءبىزدىڭ ارعى بابالارىمىزدىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان ەسكەرتكىش» دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى.

ءدال وسىنداي بىتىمگەرشىلىك كورىنىستەرى الەمدى جاۋلاعان شىڭعىسحاننىڭ دا تابيعاتىنا جات بولماعان. شىڭعىسحان دا ءوزى باعىندىراتىن ەلگە، نە قالاعا الدىمەن «بىتىمگەرشىلىك ەلشىلەرىن» جىبەرىپ وتىرۋدى داستۇرگە اينالدىرعان ەدى. مىسالى، بىزگە جەتكەن اڭىزداردا، ول 1218‑جىلى ايگىلى وتىرار قالاسىنا سىي‑سياپاتىنمەن 450 بىتىمگەرشىلەرىن جىبەرگەن دەپ ايتىلادى. بىراق، قالا باسشىلارىن ونى قابىل الماعان. ەلشىلەر ولتىرىلگەن. سودان كەيىن، ارينە، تاريحتاعى بەلگىلى «وتىراردىڭ كۇيرەۋى» ورىن العانىن بىلەمىز...

بىتىمگەرشىلىكتىڭ مەملەكەت دامۋىنا تيگىزەر اسەرى قانداي؟

الدىمەن مىنا سۇراقتى قويالىق: «بىتىمگەرشىلىككە شاقىرۋ»، ياعني، بىتىمگەرشىلىك كەلىسسوزدەرىن ءوز ەلىندە وتكىزۋدى ۇسىنۋ – شاقىرعان مەملەكەتكە قانداي دا ءبىر پايداسىن تيگىزە مە؟»، ‑ دەگەن.

ارينە، تيگىزەدى:

بىرىنشىدەن، بۇل وسى مەملەكەتتىڭ شيەلەنىسكە الىپ كەلگەن وقيعاعا، نە بولماسا، سوعىسقا قاتىستى بەيتاراپ ساياسات ۇستانۋىن بىلدىرەدى. ءسويتىپ، ول  «بىتىمگەرشىلىك» ەلدى سىرتقى اگرەسسيادان قورعايدى: مۇنداي جاعدايدا، بارلىق تاراپتاردان بىتىمگە شاقىرعان ەلگە قانداي دا ءبىر قىسىم كورسەتۋگە، نە بولماسا، قوقان‑لوقى جاساۋعا تيىم سالىنادى;

ەكىنشىدەن، «بىتىمگەرشىلىك شاراسىن» ءساتتى وتكىزۋ – بۇل ەلدىڭ الەمدىك مارتەبەسىن اسىرادى. وندا قابىلدانعان «بەيبىت مەمەراندۋم» سول ەلدە وتكەن قالا اتىمەن اتالىپ، بارلىق مەملەكەتتەر ءۇشىن ورىندالۋى مىندەتتى حالىقارالىق قۇقىقتىق نورماعا اينالادى;

ۇشىنشىدەن، «بىتىمگەرشىلىككە شاقىرۋشى ەل» سول ارقىلى الەمگە ءوزىنىڭ ساياساتىنىڭ تەك بەيبىت باعىتتا ەكەنىن پاش ەتەدى. ول – ەگەر وسى ەلگە قارسى اگرەسسيا ورىن السا – وعان قارسى بارلىق ەلدەردىڭ بىرىگىپ، بۇل مەملەكەتكە كومەگىن بەرۋگە جۇمىلدىراتىن تەتىككە اينالادى;

تورتىنشىدەن، الەمدىك شيەلەنىسكەن جاعدايدا مەملەكەتتى بەيبىت قالىپتا ۇستاۋ – ۇزاق ۋاقىتقا باعىتتالعان دامۋ ستراتەگياسىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ول «تۇراقتىلىق» پەن «جان‑جاقتى دامۋ ۇدايىلىلىعىن» قامتاماسىز ەتەدى...  بۇل، ءوز كەزەگىندە، مەملەكەتتى كوركەيتۋگە، بەيبىت دامۋعا، ادام كاپيتالىن ەسەلەۋگە، رۋحاني‑مادەني ورلەۋگە جول اشاتىن بولادى...

الەمدە مۇنداي مەملەكەتتەر كوپ ەمەس. ماسەلەن، ءوزىن وسى باعىتتا كورسەتە العان شاپ‑شاعىن شۆەيتساريا مەملەكەتى بۇگىندە الەمدەگى ەڭ دامىعان ەلگە اينالعان. وندا جىل سايىن الەمدىك ەكونوميكالىق سامميتتەر وتەدى، شۆەيتساريا بانكتەرى الدەقاشان الەمدىك قارجى ينستيتۋتتارى قىزمەتىن اتقارۋدا...

ەندەشە، ءبىز – بەيبىتسۇيگىش قازاق حالقى ‑ بۇگىنگى قازاقستاننىڭ وسى باعىتتاعى ۇمتىلىستارىن،  قر پرەزيدەنتى قاسىمجومارت توقاەۆتىڭ وسى باعىتتاعى جاساعان ۇندەۋلەرى مەن قادامدارىن ەل بولىپ جۇمىلا قولداۋعا مىندەتتىمىز: بەيبىتشىلىككە شاقىرۋ – ەلدىڭ ىرىسى!

ءابدىراشيت باكىرۇلى، فيلوسوف

Abai.kz